Hali ya Chakula Tanzania 2016/2017: Mafanikio ya Uzalishaji, Changamoto za Mabadiliko ya Tabianchi na Mafunzo kwa Wakulima

Kiambatisho 1a: Mwenendo wa bei za mazao ya chakula, kwa miaka ya 2002 hadi 2016
(Bei (TSh) kwa Gunia la Kilo 100)
	MWEZI
ZAO		JAN	FEB	MAR	APR	MEI	JUN	JUL	AUG	SEP	OKT	NOV	DEC
Mahindi	2002	14,363	14,716	15,267	14,055	10,987	9,035	9,190	9,237	10,005	11,262	11,446	11,586
	2003	13,471	12,413	13,028	14,089	14,333	15,025	16,347	17,215	17,323	17,713	18,678	21,804
	2004	25,260	25,957	25,816	21,154	15,855	13,400	13,997	16,069	16,239	16,440	16,652	16,467
	2005	16,221	14,298	14,656	15,500	16,020	17,072	16,839	16,372	16,402	16,364	18,763	22,099
	2006	29,945	30,594	32,046	33,139	30,406	25,973	22,112	20,554	19,679	19,460	18,789	18,095
	2007	19,104	18,283	17,815	17,026	17,371	16,882	18,241	19,528	21,802	24,394	25,468	28,281
	2008	32,065	31,181	35,458	32,798	30,090	28,194	28,628	28,867	28,792	30,927	32,391	35,029
	2009	36,612	39,314	38,022	35,959	35,005	35,245	34,128	32,481	36,801	38,439	40,930	43,841
	2010	46,111	46,472	41,426	33,864	29,542	27,530	27,745	28,259	28,988	30,217	32,050	33,695
	2011	35,133	37,531	40,740	43,666	42,265	43,326	44,524	42,246	42,227	41,492	42,242	42,976
	2012	44,437	42,388	43,270	46,751	51,185	50,378	50,165	50,487	54,291	58,120	65,498	56,318
	2013		77,416	73,192	64,842	65,431	49,096	49,967	52,554	53,539	53,686	53,826	55,674
	2014		54,547	51,855	49,876	47,583	47,681	44,642	41,313	40,602	39,510	38,243	38,470
	2015	38,232	37,355	39,491	47,702	47,042	48,025	52,219	56,318	57,717	57,756	63,774	65,104
	2016	67,048	67,326	63,912	57,431	55,976	53,986	57,011	55,571	56,312	63,133	72,133

Usalama wa chakula ni nguzo muhimu katika maendeleo ya taifa lolote. Taifa lenye uwezo wa kuzalisha chakula cha kutosha huimarisha afya ya wananchi wake, hupunguza umaskini na kuongeza mchango wa sekta ya kilimo katika ukuaji wa uchumi. Tanzania imeendelea kufanya jitihada mbalimbali kuhakikisha wananchi wanapata chakula cha kutosha kupitia sera, mipango ya uzalishaji na uimarishaji wa hifadhi ya chakula.

Kwa mujibu wa tathmini ya hali ya chakula ya mwaka 2016/2017, nchi ilikuwa na hali ya kuridhisha kutokana na mavuno mazuri yaliyopatikana katika msimu wa kilimo wa 2015/2016. Hata hivyo, pamoja na mafanikio hayo, changamoto za mabadiliko ya tabianchi, kuchelewa kwa mvua na baadhi ya maeneo kukumbwa na majanga ya asili zilionyesha umuhimu wa kuendelea kuwekeza katika kilimo chenye uwezo wa kukabiliana na mabadiliko ya hali ya hewa.

Makala hii inachambua kwa kina hali ya chakula, uzalishaji, hifadhi ya taifa, matarajio pamoja na ushauri muhimu kwa wakulima, wafanyabiashara na wadau wa sekta ya kilimo.

Hali ya Chakula Mwaka 2016/2017

Hali ya chakula mwaka 2016/2017 ilikuwa ya kuridhisha kutokana na mavuno yaliyopatikana katika msimu wa kilimo wa 2015/2016.

Kwa mujibu wa tathmini ya awali (Preliminary Forecast) ya uzalishaji wa mazao ya chakula iliyofanyika mwezi Julai 2016, Tanzania ilijitosheleza kwa chakula kwa kiwango cha asilimia 123.

Hii ni ishara kuwa taifa lilikuwa na chakula zaidi ya mahitaji yake ya kawaida.

Katika mikoa 26 ya Tanzania Bara:

• Mikoa 11 ilikuwa na ziada ya chakula.

• Mikoa 12 ilikuwa na hali ya utoshelevu wa chakula.

• Mikoa 2 ilikuwa na uhaba wa chakula.

Pamoja na hali hiyo nzuri, tathmini ilibaini kuwa katika mikoa 15 kulikuwa na maeneo yenye uhaba wa chakula katika Halmashauri 43.

Aidha, Mkoa wa Kagera pamoja na Halmashauri zake tatu uliathirika zaidi kutokana na:

• Tetemeko la ardhi.

• Ukame uliosababisha kupungua kwa uzalishaji wa mazao.

Licha ya changamoto hizo, hali ilikuwa bora zaidi kuliko mwaka uliotangulia ambapo jumla ya Halmashauri 69 zilikuwa zimebainika kuwa na maeneo yenye uhaba wa chakula.

Uchambuzi

Matokeo haya yanaonesha umuhimu wa uwekezaji katika kilimo pamoja na usimamizi mzuri wa uzalishaji. Pia yanaonyesha kuwa hata pale taifa linapokuwa na chakula cha kutosha, bado kunaweza kuwepo maeneo yanayokumbwa na upungufu kutokana na sababu mbalimbali kama ukame, mafuriko au majanga ya asili.

Uzalishaji wa Chakula Ulivyokuwa

Taarifa ya tathmini ya awali ya uzalishaji wa mazao ya chakula mwaka 2015/2016 inaonyesha kuwa kitaifa uzalishaji ulifikia:

Tani 16,172,841 za chakula (Grain Equivalent).

Kati ya hizo:

• Tani 9,457,108 zilikuwa mazao ya nafaka.

• Tani 6,715,733 zilikuwa mazao yasiyo nafaka.

Kwa upande mwingine mahitaji ya chakula kwa mwaka 2016/2017 yalikuwa:

Tani 13,159,326.

Ambapo:

• Tani 8,355,767 zilikuwa za nafaka.

• Tani 4,803,560 zilikuwa mazao yasiyo nafaka.

Takwimu hizi zinaonyesha wazi kuwa uzalishaji ulikuwa mkubwa kuliko mahitaji ya taifa.

Mahindi

Zao la mahindi ndilo chakula kikuu kwa Watanzania wengi.

Katika mwaka 2015/2016:

• Uzalishaji ulikuwa tani 6,148,699.

• Mahitaji yalikuwa tani 5,202,415.

Hivyo kulikuwa na ziada ya:

Tani 946,284

sawa na utoshelevu wa:

Asilimia 118.

Mchele

Kwa upande wa mchele:

• Uzalishaji ulikuwa tani 2,229,071.

• Mahitaji yalikuwa tani 976,925.

Kulikuwa na ziada ya:

Tani 1,252,146.

Hii ilifikisha kiwango cha utoshelevu wa:

Asilimia 228.

Uchambuzi

Ziada kubwa ya mahindi na mchele inaonyesha kuwa Tanzania ilikuwa na uwezo mkubwa wa kuzalisha chakula zaidi ya mahitaji yake.

Hata hivyo, ziada hiyo inapaswa kuambatana na:

• masoko ya uhakika,

• maghala ya kisasa,

• viwanda vya kuongeza thamani,

• usafirishaji mzuri wa mazao.

Bila mifumo hiyo, wakulima wanaweza kupata hasara licha ya kuwa na uzalishaji mkubwa.

Hifadhi ya Chakula ya Taifa

Serikali kupitia Wakala wa Taifa wa Hifadhi ya Chakula (NFRA) iliweka mkakati wa kununua:

Tani 100,000 za chakula katika mwaka wa fedha 2016/2017.

Hadi tarehe 24 Novemba 2016:

NFRA ilikuwa imenunua:

Tani 61,145.245

sawa na asilimia 61 ya lengo.

Kati ya hizo:

• Tani 38,132.389 zilinunuliwa kupitia vituo vya ununuzi.

• Tani 23,012.906 zilinunuliwa kupitia vikundi vya wakulima.

Katika kipindi hicho pia:

NFRA ilitoa:

Tani 20,048.521 za chakula.

Na hadi tarehe 26 Desemba 2016:

Ilikuwa na akiba ya:

Tani 90,716.798.

Uchambuzi

Akiba ya taifa ni muhimu kwa sababu:

• husaidia wakati wa ukame,

• hupunguza athari za majanga,

• hudhibiti bei za chakula,

• huongeza usalama wa chakula nchini.

Kwa wakulima, uwepo wa NFRA pia huongeza soko la mazao yao wakati wa mavuno mengi.

Matarajio ya Hali ya Chakula

Serikali ilitarajia mwaka 2017 kuanza na hali nzuri ya chakula kutokana na mavuno ya mwaka uliotangulia.

Hata hivyo, kulikuwa na changamoto kadhaa.

Bei ya mahindi ilianza kupanda kidogo ikilinganishwa na mwaka uliopita kutokana na:

• kupungua kwa mazao yanayoingia sokoni,

• hali ya kawaida ya msimu,

• wafanyabiashara kuhifadhi mazao wakisubiri bei ipande.

Kwa upande wa mchele, bei iliendelea kuwa ya kuridhisha.

Changamoto nyingine ilikuwa ni mvua.

Mvua za vuli:

• zilichelewa kuanza,

• zilikuwa chini ya kiwango,

• zilikuwa na mtawanyiko usioridhisha.

Mvua hizi huchangia kati ya asilimia 17 hadi 20 ya uzalishaji wa chakula nchini.

Aidha, hata maeneo yanayopata mvua mara moja kwa mwaka yalikumbwa na:

• kuchelewa kwa mvua,

• mvua chache kuliko kawaida.

Hali hii ilizidisha hofu ya kupungua kwa uzalishaji wa chakula.

Wafanyabiashara wengi waliendelea kuhifadhi mahindi wakitegemea bei kupanda kutokana na taarifa za utabiri wa mvua.

Kwa kiasi kikubwa, mabadiliko ya tabianchi yalitajwa kuwa sababu kuu ya mvua kunyesha chini ya kiwango na kwa mtawanyiko usioridhisha.

Serikali Iliendelea Kufanya Nini?

Wizara iliendelea kuwasiliana na mikoa kufuatilia:

• hali ya chakula,

• mwenendo wa bei,

• hali ya mvua,

• maendeleo ya mazao mashambani.

Aidha, tathmini ya kina ya hali ya chakula na lishe ilipangwa kufanyika mwanzoni mwa Januari 2017 ili kubaini:

• idadi ya wananchi walioathirika,

• mahitaji ya chakula,

• mahitaji ya mbegu.

Mafunzo kwa Wakulima

Kutokana na taarifa hizi, wakulima wanaweza kujifunza mambo muhimu yafuatayo:

• Kuzingatia kalenda ya kilimo pamoja na utabiri wa hali ya hewa.

• Kutumia mbegu zinazostahimili ukame.

• Kupanda mazao yanayokomaa mapema.

• Kuhifadhi sehemu ya mavuno kwa matumizi ya baadaye.

• Kushirikiana na wataalamu wa ugani kupata ushauri wa kitaalamu.

Aidha, matumizi ya kilimo hifadhi, umwagiliaji na teknolojia za kisasa yanaweza kupunguza athari za mabadiliko ya tabianchi.

Ushauri Muhimu

Kutokana na hali hiyo, ushauri ulitolewa kwa makundi mbalimbali kama ifuatavyo:

Wafanyabiashara

Watumie fursa ya bei nzuri ya mazao kwa kutoa akiba ya mazao waliyohifadhi kwenye maghala yao na kuyaingiza sokoni ili kuongeza upatikanaji wa chakula na kusaidia utulivu wa bei.

Wakulima

Watumie mvua zinazoendelea kunyesha kupanda mazao yanayostahimili mvua kidogo pamoja na yale yanayokomaa mapema ili kuongeza nafasi ya kupata mavuno mazuri hata kama mvua zitapungua.

Wataalamu wa Kilimo

Waendelee kutoa ushauri kwa wakulima kuhusu mazao yanayofaa kulimwa katika maeneo yao kulingana na hali ya hewa na aina ya udongo ili kuhakikisha mvua zinazopatikana zinatumika kwa ufanisi.

Wananchi

Wananchi wote wanapaswa kuzingatia uhifadhi wa mazingira kwa kupanda miti, kulinda vyanzo vya maji na kuepuka shughuli zinazochangia uharibifu wa mazingira ili kupunguza athari za mabadiliko ya tabianchi yanayoathiri mzunguko na upatikanaji wa mvua nchini.

Takwimu za mwaka 2016/2017 zinaonyesha kuwa Tanzania ilikuwa na hali nzuri ya chakula kutokana na uzalishaji mkubwa uliopatikana katika msimu wa 2015/2016. Uzalishaji wa mahindi na mchele ulizidi mahitaji ya taifa, jambo lililowezesha nchi kuwa na utoshelevu wa chakula wa asilimia 123.

Hata hivyo, changamoto za mabadiliko ya tabianchi, kuchelewa kwa mvua, ukame na majanga ya asili zilitoa funzo muhimu kwamba usalama wa chakula hauwezi kutegemea uzalishaji pekee. Ni lazima kuwe na uwekezaji katika hifadhi ya chakula, matumizi ya teknolojia za kisasa, mbegu bora, umwagiliaji, uhifadhi wa mazingira na mifumo imara ya masoko.

Kwa wakulima wa Tanzania, mafanikio ya kilimo yataendelea kutegemea uwezo wa kuendana na mabadiliko ya tabianchi, kutumia ushauri wa wataalamu wa kilimo na kuwekeza katika mbinu za uzalishaji zinazoongeza tija na kuhakikisha taifa linaendelea kuwa na chakula cha kutosha mwaka hadi mwaka.