PWANI: Zao la mbaazi limeendelea kuonyesha nafasi yake katika uchumi wa wakulima nchini Tanzania baada ya zaidi ya tani 100 za mbaazi zilizokusanywa kutoka maeneo ya Chalinze na Kibaha mkoani Pwani kuuzwa katika mnada wa kwanza wa zao hilo uliofanyika Kibaha.
Kwa mujibu wa taarifa ya mnada huo, jumla ya kilo 101,346 za mbaazi ziliuzwa kupitia utaratibu wa mnada ulioratibiwa na Chama Kikuu cha Ushirika Mkoa wa Pwani (CORECU). Kiasi hicho kinatoa picha muhimu kwamba mbaazi si zao la chakula pekee, bali linaweza kuwa sehemu ya mnyororo mkubwa wa biashara, usindikaji, viwanda na ajira vijijini. (Habari Mpya)
Kati ya kiasi hicho, Chalinze ilikusanya kilo 53,335, huku Misugusugu, Kibaha, ikikusanya kilo 48,011. Bei ya juu iliyotajwa kwa mbaazi kutoka Chalinze ilikuwa Sh1,300 kwa kilo, wakati za Misugusugu zilifikia hadi Sh1,330 kwa kilo, huku bei ya chini ikitajwa kuwa Sh1,300 kwa kilo. (Habari Mpya)
Hata hivyo, habari hii ina maana pana zaidi ya kuuza mazao kwenye mnada. Inafungua mjadala muhimu kuhusu kwa nini mbaazi zisafiri kutoka shambani kwenda sokoni zikiwa zao ghafi, badala ya sehemu kubwa kuingia kwenye usindikaji na kutengeneza bidhaa zenye thamani kubwa zaidi.
1. TANI 100 ZA MBAAZI: HII NI FURSA YA KIUCHUMI KWA PWANI
Kiasi cha kilo 101,346, sawa na takribani tani 101.35, si kiasi kidogo.
Ni kiasi kinachoweza kuifanya mbaazi kuwa zao linalostahili kuangaliwa kwa mtazamo wa biashara badala ya kuangaliwa kama zao la msimu linalolimwa na kuuzwa tu baada ya mavuno.
Kwa mfano, kama kilo zote zingepata wastani wa bei unaokaribia Sh1,300 kwa kilo, thamani ya jumla ingekuwa katika kiwango cha zaidi ya Sh131 milioni. Kwa kuwa taarifa ya mnada inataja bei tofauti kwa maeneo na haijaweka wazi kiasi kilichouzwa kwa kila bei, hesabu hii ni makadirio ya kuelewa ukubwa wa biashara, si thamani rasmi ya mwisho ya mnada. (Habari Mpya)
Hapa ndipo umuhimu wa kilimo cha biashara unapojitokeza.
Mkulima anapozalisha tani moja ya mbaazi anaweza kupata fedha kutokana na kuuza nafaka. Lakini mjasiriamali anayenunua mbaazi hizo na kuzisafisha, kuzikausha vizuri, kuzifungasha, kuzisindika au kuzitengeneza kuwa kiungo cha chakula anaweza kuunda bidhaa yenye thamani zaidi.
Tofauti hii ndiyo inayojulikana kama kuongeza thamani.
2. MNADA UNAMSAIDIA MKULIMA KUJUA THAMANI YA ZAO LAKE
Mfumo wa mnada una umuhimu kwa sababu unaleta mazingira ambayo wanunuzi wanashindana kwa zao lililowasilishwa badala ya mkulima kutegemea mnunuzi mmoja anayefika shambani au nyumbani.
Taarifa ya mnada wa Pwani inaonyesha kuwa wakulima waliwasilisha mbaazi kupitia vituo husika na zao hilo likaingia kwenye mchakato wa mnada. Meneja wa CORECU, Hamis Mantawela, amewataka wakulima ambao bado wana mbaazi majumbani kuzipeleka katika vituo husika ili ziingizwe kwenye minada. (Habari Mpya)
Kwa mkulima, jambo muhimu hapa ni kuelewa kwamba soko ni sehemu ya uzalishaji.
Kulima bila kujua utauza wapi, kwa bei gani, kwa ubora gani na kwa mnunuzi gani kunaweza kupunguza faida.
Kwa hiyo, mkulima wa mbaazi anapaswa kuanza kujiuliza:
Nani atanunua mbaazi zangu?
Je, zitaingia kwenye mnada?
Je, ninaweza kuziuza kama mbegu bora?
Je, zinaweza kusindikwa?
Je, ninaweza kujiunga na kikundi cha wakulima?
Je, ninaweza kuhifadhi hadi wakati mzuri wa soko?
Je, ninaweza kupata mteja wa moja kwa moja wa kiwanda?
Maswali haya yanabadilisha mtazamo kutoka “nimevuna” kwenda “nimezalisha biashara.”
3. MALIPO YA HARAKA NI MUHIMU KWA UCHUMI WA MKULIMA
Kwa mujibu wa Mantawela, wanunuzi wanatarajiwa kuingiza fedha ndani ya siku mbili baada ya mnada, kisha malipo kufanyika kwa wakulima. Utaratibu huo, amesema, unalenga kusaidia wakulima kupata fedha zao kwa haraka. (Habari Mpya)
Hili ni jambo muhimu katika mnyororo wa kilimo.
Mkulima akilipwa kwa wakati anaweza:
kuuza → kupata fedha → kununua pembejeo → kuandaa msimu mwingine → kuongeza uzalishaji.
Lakini malipo yanapochelewa sana, mkulima anaweza kushindwa kununua mbegu, mbolea, dawa au vifaa kwa wakati.
Kwa hiyo, mzunguko wa fedha ni sehemu ya uzalishaji wa kilimo.
4. KUTOKA MBAAZI GHAFI HADI BIDHAA YENYE THAMANI
Hapa ndipo kuna fursa kubwa ambayo Tanzania inaweza kuitazama zaidi.
Mbaazi zinaweza kutumika kama malighafi ya bidhaa mbalimbali za chakula. Miongoni mwa njia za kuongeza thamani ni:
A. Mbaazi zilizochambuliwa na kufungashwa
Badala ya kuuza mbaazi kwa jumla kwenye magunia, zinaweza:
Kusafishwa.
Kuchambuliwa.
Kupangwa kwa madaraja.
Kupimwa.
Kufungashwa kwenye vifungashio vya kilo 0.5, 1, 2 au zaidi.
Kuwekwa lebo.
Kuuza kwenye maduka na supermarket.
Hii huifanya mbaazi kuwa bidhaa ya rejareja, si zao ghafi pekee.
5. UWEZEKANO WA KUTENGENEZA UNGA WA MBAAZI
Njia nyingine ni kusindika mbaazi kuwa unga.
Mchakato wa msingi unaweza kuhusisha:
Mbaazi → kusafisha → kuchambua → kukausha → kusaga → kuchuja → kufungasha → kuuza.
Unga huo unaweza kutumika kama malighafi katika baadhi ya bidhaa za vyakula, kulingana na fomula na mahitaji ya mtengenezaji.
Hii ina maana kwamba badala ya kiwanda kununua tu mbaazi kwa ajili ya kuziuza tena, kinaweza kununua mbaazi kutoka kwa wakulima na kuunda bidhaa mpya.
Hapo ndipo ajira na thamani huanza kuongezeka.
6. MBAAZI NA UZALISHAJI WA BIDHAA ZA CHAKULA
Mbaazi zinaweza pia kuingia katika ubunifu wa bidhaa za chakula.
Kwa mfano, wajasiriamali wa sekta ya chakula wanaweza kufanya utafiti na kutengeneza bidhaa kama:
mchanganyiko wa unga wa kunde;
bidhaa za chakula zenye mbaazi;
bidhaa zilizopikwa na kufungashwa;
mbaazi zilizokaushwa na kufungashwa;
viungo vya chakula;
bidhaa za vyakula vya lishe;
malighafi kwa viwanda vya chakula.
Lakini hapa kuna jambo muhimu: si kila bidhaa inaweza kutengenezwa bila utafiti.
Mjasiriamali anahitaji kuangalia usalama wa chakula, ubora, unyevu, maisha ya bidhaa kwenye rafu, ufungashaji, lebo, viwango na mahitaji ya soko kabla ya kuanza uzalishaji wa kibiashara.
7. KUTENGENEZA BIDHAA NI ZAIDI YA KUSAGA MBAAZI
Wakati mwingine watu wanapozungumzia kuongeza thamani wanafikiri ni suala la kusaga tu.
Si hivyo.
Bidhaa kamili inahitaji mnyororo mzima:
Malighafi → usafi → ubora → usindikaji → ufungashaji → chapa → vibali → usafirishaji → masoko → mlaji.
Kwa hiyo, kama Pwani inataka kunufaika zaidi na mbaazi, mjadala haupaswi kuishia kwenye bei ya kilo moja.
Unapaswa kuendelea hadi kwenye swali:
“Ni bidhaa gani tunaweza kutengeneza kutokana na tani hizi za mbaazi?”
8. KWA NINI WAKULIMA WASIHIFADHI MBAAZI NYUMBANI MUDA MREFU?
Mantawela amewataka wakulima ambao bado wana mbaazi majumbani kuzipeleka kwenye vituo husika ili ziingizwe kwenye minada. (Habari Mpya)
Ushauri huu unapaswa kueleweka pamoja na elimu ya uhifadhi.
Mbaazi zilizohifadhiwa katika mazingira yenye unyevu au yasiyo na ulinzi mzuri zinaweza kupata matatizo kama:
wadudu;
ukungu;
kupungua kwa ubora;
kubadilika rangi;
kupoteza uzito;
uchafuzi;
kupungua kwa thamani ya soko.
Baada ya kuvuna, kukausha na kuhifadhi kwa usahihi ni muhimu katika kulinda ubora wa zao.
Kwa hiyo, mkulima anapaswa kuangalia gharama na faida ya kuhifadhi kabla ya kuamua kutouza.
9. KUTENGENEZA KITUO CHA UCHAMBUZI NA UFUNGASHAJI PWANI
Tani zaidi ya 100 zilizouzwa katika mnada mmoja zinaweza kuwa mwanzo wa kufikiria miundombinu ya baada ya mavuno.
Kwa mfano, eneo la Pwani linaweza kuwa na kituo kinachofanya:
Kupokea mbaazi → kupima → kusafisha → kuchambua → kupima ubora → kufungasha → kuhifadhi → kusafirisha.
Kituo kama hicho kinaweza kuhusisha:
vijana;
wanawake;
vikundi vya wakulima;
vyama vya ushirika;
wafanyabiashara;
wataalamu wa chakula;
kampuni za ufungashaji;
wasafirishaji.
Hivyo, zao moja linaweza kuanzisha shughuli nyingi za kiuchumi.
10. FURSA KWA VIWANDA VIDOGO NA VYA KATI
Si lazima kila kiwanda kiwe kikubwa.
Mjasiriamali anaweza kuanza na hatua ndogo:
Hatua ya kwanza
Kununua mbaazi kutoka kwa vikundi vya wakulima.
Hatua ya pili
Kusafisha na kuchambua.
Hatua ya tatu
Kufungasha.
Hatua ya nne
Kujenga chapa.
Hatua ya tano
Kuingia kwenye maduka, masoko, hoteli na taasisi.
Hatua ya sita
Baadaye kuongeza mashine za kusaga au kusindika.
Hii inaweza kuwa njia ya kujenga viwanda vidogo vya kilimo vinavyotumia malighafi zinazozalishwa ndani ya mkoa.
11. MBAAZI ZINAWEZA KUWA SEHEMU YA MNYORORO WA THAMANI
Mnyororo unaweza kuonekana hivi:
MKULIMA
↓
AMCOS/USHIRIKA
↓
KITUO CHA UKUSANYAJI
↓
MNADA
↓
MSINDIKAJI
↓
KIWANDA
↓
UFUNGASHAJI
↓
MSAMBAZAJI
↓
SUPERMARKET/MADUKA
↓
MLAJI
Katika kila hatua kuna thamani inayoweza kuundwa na ajira zinazoweza kuzalishwa.
Hii ndiyo sababu mjadala wa mbaazi unapaswa kuondoka kwenye swali la “bei ya kilo ni shilingi ngapi?” na kwenda kwenye swali la “mkulima anapata asilimia gani ya thamani ya bidhaa ya mwisho?”
12. WAKULIMA WA CHALINZE NA KIBAHA WANAWEZA KUJENGA NGUVU KUPITIA UMOJA
Mkulima mmoja anaweza kuwa na tani chache, lakini wakulima wengi wanaweza kuwa na kiasi kinachoweza kuvutia kiwanda.
Kwa mfano, kama wakulima watajiunga kupitia vikundi au vyama vya ushirika, wanaweza:
kukusanya mazao kwa pamoja;
kuboresha ubora;
kupunguza gharama za usafirishaji;
kujadiliana na wanunuzi;
kutafuta masoko makubwa;
kuanzisha vituo vya kuhifadhi;
kuwekeza katika mashine ndogo;
kujenga chapa ya pamoja.
Hii ndiyo nguvu ya uchumi wa ushirika.
13. MNADA NI MWANZO, SI MWISHO WA BIASHARA
Mfumo wa mnada unaweza kusaidia kuweka uwazi zaidi katika uuzaji wa mazao. Mkulima na mjumbe wa Bodi ya AMCOS ya Maneromango, Kisarawe, Abdallah Mwengia, amesema mfumo wa Soko la Bidhaa Tanzania (TMX) umeleta mabadiliko katika biashara ya mazao na kuwasaidia wakulima kupata taarifa za bei na malipo kwa wakati, huku akieleza kuwa hapo awali baadhi ya wakulima walikumbana na changamoto zinazohusishwa na madalali. Hayo ni maelezo yake kuhusu uzoefu wa mfumo huo. (Habari Mpya)
Lakini hata mnada ukiwa mzuri, bado kuna swali la pili:
Bidhaa hiyo itaenda wapi baada ya mnada?
Ikienda kiwandani, ndipo fursa ya kuongeza thamani inaanza.
14. FURSA KWA VIJANA: MBAAZI INAWEZA KUZALISHA AJIRA ZAIDI YA SHAMBANI
Vijana wanaweza kuingia katika biashara ya mbaazi bila lazima ya kumiliki mashamba makubwa.
Wanaweza kufanya biashara ya:
Usafirishaji → ukusanyaji → uchambuzi → uhifadhi → usindikaji → ufungashaji → masoko → teknolojia ya biashara.
Kwa mfano, kijana mwenye ujuzi wa masoko ya kidijitali anaweza kuunganisha vikundi vya wakulima na wanunuzi.
Mwingine anaweza kuanzisha huduma ya ufungashaji.
Mwingine anaweza kuwa msambazaji.
Mwingine anaweza kuanzisha kiwanda kidogo.
Hivyo, kilimo kinakuwa chanzo cha ajira kwa watu ambao hawalimi moja kwa moja.
15. WANAWAKE NA BIASHARA YA BIDHAA ZA MBAAZI
Wanawake wanaweza pia kuwa sehemu muhimu ya mnyororo wa thamani kupitia biashara za:
kuchambua;
kufungasha;
kuuza rejareja;
kutengeneza bidhaa za chakula;
usambazaji;
upishi;
biashara za vyakula;
usindikaji mdogo.
Hii inaweza kusaidia kuhamisha mbaazi kutoka kuwa zao linalouzwa kwa jumla hadi kuwa malighafi ya biashara nyingi ndogo na za kati.
16. UBORA WA MBAAZI NDIO UNAOWEZA KUAMUA SOKO
Mkulima anayelenga soko lenye thamani kubwa anatakiwa kufikiria ubora tangu shambani.
Mambo ya kuzingatia ni pamoja na:
Mbegu bora → usimamizi mzuri wa shamba → uvunaji kwa wakati → ukaushaji → usafi → uchambuzi → uhifadhi.
Zao lililo na uchafu, unyevu usiofaa au mbegu zilizoharibika linaweza kupoteza sehemu ya thamani yake.
Kwa hiyo, kuongeza thamani huanza kabla hata mbaazi hazijafika kiwandani.
17. PWANI INAWEZA KUJENGA BIASHARA YA “MBAAZI KUTOKA SHAMBANI HADI BIDHAA”
Tukichukua tukio hili la zaidi ya tani 100 kama mfano, picha kubwa inayojitokeza ni hii:
Chalinze + Kibaha
↓
Wakulima
↓
Ukusanyaji
↓
CORECU/AMCOS
↓
Mnada
↓
Wanunuzi
↓
Wasindikaji
↓
Bidhaa
↓
Masoko ya Tanzania na nje
Huu unaweza kuwa mfumo wa biashara unaoweza kuendelea kukua kadiri uzalishaji unavyoongezeka.
18. CHANGAMOTO INAYOFUATA: KUHAKIKISHA SOKO LINAKUA PAMOJA NA UZALISHAJI
Wakulima wakiongeza uzalishaji bila kuongeza masoko na uwezo wa kuhifadhi au kusindika, bei inaweza kukutana na changamoto wakati wa mavuno mengi.
Ndiyo maana mipango ya zao la mbaazi inapaswa kuhusisha:
uzalishaji;
taarifa za soko;
uhifadhi;
usafirishaji;
usindikaji;
ubora;
mikopo;
bima;
masoko ya ndani;
masoko ya nje.
Kilimo cha kisasa si kulima tu; ni kusimamia mnyororo mzima wa thamani.
19. KUTOKA TANI 101 HADI BIDHAA 101 — HAPA NDIPO FURSA ILIPO
Tani 101.346 za mbaazi zilizouzwa Pwani zinaweza kutazamwa kwa macho mawili.
Jicho la kwanza:
Ni tani zaidi ya 100 zilizovunwa na kuuzwa.
Jicho la pili:
Ni zaidi ya tani 100 za malighafi ambazo zinaweza kuingia kwenye mnyororo wa thamani wa bidhaa mbalimbali.
Jicho la pili ndilo linaloweza kuleta mjadala mpana zaidi kuhusu viwanda.
Kwa sababu kila kilo ya mbaazi inayosindikwa inaweza kuwa sehemu ya bidhaa yenye thamani tofauti na bei tofauti.
20. MBAAZI ZA PWANI ZINAWEZA KUWA ZAIDI YA ZAO LA MNADA
Mnada wa kwanza wa mbaazi Pwani, uliokusanya na kuuza kilo 101,346, unaonyesha kwamba kuna uzalishaji ambao unaweza kuunganishwa na soko rasmi. Chalinze ilichangia kilo 53,335, huku Misugusugu, Kibaha, ikichangia kilo 48,011. Bei zilizotajwa zilikuwa hadi Sh1,300 kwa kilo kwa mbaazi za Chalinze na hadi Sh1,330 kwa kilo kwa zilizotoka Misugusugu. (Habari Mpya)
Lakini mafanikio ya zao hili hayapaswi kupimwa kwa mnada pekee.
Swali kubwa linalofuata ni:
Je, mbaazi hizi zitaendelea kuuzwa kama zao ghafi, au Tanzania itajenga uwezo wa kuzibadilisha kuwa bidhaa zenye thamani zaidi?
Hapo ndipo nafasi ya viwanda vidogo na vya kati, ushirika, vijana, wanawake, wafanyabiashara na wawekezaji inapokuwa muhimu.
Mkulima anahitaji soko.
Mnunuzi anahitaji malighafi.
Kiwanda kinahitaji uzalishaji wa uhakika.
Mlaji anahitaji bidhaa bora.
Na taifa linahitaji mnyororo wa thamani unaozalisha ajira, mapato na bidhaa zenye ushindani.
Kwa hiyo, habari ya zaidi ya tani 100 za mbaazi kuuzwa Pwani inaweza kuwa zaidi ya taarifa ya mnada. Inaweza kuwa mwito wa kuangalia mbaazi kama sehemu ya uchumi wa viwanda vya kilimo—kutoka shambani, kwenye mnada, kiwandani, hadi kwenye bidhaa inayofika mezani kwa mlaji.
MKULIMA JEMBE inaamini kwamba thamani kubwa ya kilimo haipo tu kwenye kile mkulima anachovuna, bali pia kwenye kile jamii inaweza kutengeneza kutokana na mavuno hayo.