UTENGENEZAJI WA BIDHAA KUTOKANA NA ASALI: FURSA KUBWA YA BIASHARA KWA VIKUNDI VYA WAKULIMA NA WAFUGAJI NYUKI

Na MKULIMA JEMBE BLOG – NI JUHUDI ZETU VIJIJI KUWA MIJI

Asali ni miongoni mwa bidhaa muhimu zinazopatikana kutokana na ufugaji wa nyuki, lakini kwa vikundi vingi vya wakulima na wafugaji nyuki, biashara huishia katika hatua ya kuuza asali ikiwa katika hali yake ya kawaida. Hali hii inaweza kupunguza fursa ya kuongeza thamani na kuongeza kipato.

Ukweli ni kwamba asali inaweza kuwa malighafi ya kutengeneza bidhaa mbalimbali zenye thamani kubwa, jambo ambalo linaweza kuifanya biashara ya ufugaji nyuki kuwa chanzo kikubwa zaidi cha ajira na kipato kwa vijana, wanawake na vikundi vya wakulima vijijini.

Kwa kutumia maarifa sahihi, usafi, vifaa vinavyofaa, vifungashio bora na utambulisho wa bidhaa, kikundi kinaweza kuanza na bidhaa chache na baadaye kupanua uzalishaji wake.

 

1. KWA NINI VIKUNDI VYA WAKULIMA VIINGIE

 KWENYE UCHAKATAJI WA ASALI?

Changamoto kubwa kwa mzalishaji wa bidhaa za kilimo mara nyingi si uzalishaji pekee, bali ni kuongeza thamani kabla ya kuuza.

Kwa mfano, kikundi kinaweza kuuza asali ghafi kwa bei fulani. Lakini kikitengeneza bidhaa nyingine kutokana na asali, kinakuwa kimeongeza hatua za uzalishaji, ufungashaji, chapa na masoko.

Hii inaweza kusaidia:

• kuongeza thamani ya mazao;
• kuongeza ajira kwa wanakikundi;
• kuongeza mapato;
• kupunguza utegemezi wa kuuza malighafi;
• kuunda chapa ya kikundi;
• kupata masoko mapya;
• kuwashirikisha vijana katika biashara;
• kuwawezesha wanawake kushiriki katika uchakataji na ufungashaji.

Hata hivyo, kuongeza thamani hakumaanishi kuchanganya asali na kitu chochote na kuanza kuuza. Bidhaa ya chakula inahitaji kuzingatia usafi, ubora, usalama wa mlaji, viwango na mahitaji ya mamlaka husika.

 2. BIDHAA GANI ZINAWEZA KUTENGENEZWA KUTOKANA NA ASALI

Kuna bidhaa nyingi zinazoweza kuanzishwa na vikundi. Baadhi zinahitaji teknolojia rahisi, wakati nyingine zinahitaji vifaa, ujuzi na udhibiti mkubwa zaidi.

Bidhaa zinazoweza kuzingatiwa ni pamoja na:

1. Asali iliyofungashwa kwa viwango mbalimbali.
2. Mchanganyiko wa asali na tangawizi.
3. Mchanganyiko wa asali na mdalasini.
4. Asali yenye viungo vingine vya chakula vinavyoruhusiwa.
5. Sabuni yenye asali na nta.
6. Mishumaa ya nta ya nyuki.
7. Lip balm inayotumia nta ya nyuki.
8. Vipodozi vya kutumia nta ya nyuki.
9. Polish ya mbao na ngozi inayotumia nta ya nyuki.
10. Bidhaa za nta kwa matumizi mbalimbali ya nyumbani na ufundi.

Ni muhimu kutofautisha kati ya bidhaa inayotokana moja kwa moja na asali na bidhaa inayotumia nta ya nyuki, kwa sababu vyote vinaweza kuwa sehemu ya mnyororo wa thamani wa ufugaji nyuki lakini vina malighafi na taratibu tofauti.

 

3. HATUA YA KWANZA: KUANZA NA ASALI ILIYOFUNGASHWA

Kwa kikundi ambacho hakina mtaji mkubwa, si lazima kuanza na bidhaa nyingi.

Njia nzuri ni kuanza na asali iliyochujwa, kuhifadhiwa na kufungashwa vizuri.

Hatua muhimu

Hatua ya kwanza: Kuvuna kwa usahihi

Asali inapaswa kuvunwa kwa kutumia mbinu zinazolinda ubora wake na kuzuia uchafu kuingia.

Mizinga, vifaa vya kuvunia na vyombo vinavyotumika vinapaswa kuwa safi.

Hatua ya pili: Kuchambua

Baada ya kuvuna, asali inapaswa kutenganishwa na uchafu unaoonekana kama mabaki ya nta na vipande vingine.

Hatua ya tatu: Kuchuja

Asali inaweza kuchujwa kwa vifaa vinavyofaa ili kuondoa mabaki yasiyotakiwa.

Hatua ya nne: Kuhifadhi

Asali ihifadhiwe katika chombo kinachofaa kwa chakula na mazingira yanayolinda ubora wake.

Hatua ya tano: Kufungasha

Kikundi kinaweza kuwa na ukubwa tofauti wa vifungashio, kwa mfano:

• 250 ml;
• 500 ml;
• 750 ml;
• 1 lita.

Ukubwa wa vifungashio utegemee utafiti wa soko na uwezo wa wateja.

 

4. MUHIMU: USIICHANGANYE ASALI NA MAJI BILA UTAALAMU

Hili ni jambo muhimu sana kwa vikundi vinavyotaka kuongeza uzalishaji.

Asali ina sifa zake za asili zinazosaidia katika kuhifadhiwa. Kuongeza maji au viambato vingine bila kuelewa teknolojia ya chakula kunaweza kubadilisha ubora na kuongeza hatari ya kuharibika au kuchacha.

Kwa hiyo, kikundi kinachotaka kutengeneza bidhaa mpya kinapaswa kupata ushauri wa mtaalamu wa usindikaji wa chakula kabla ya kuanza uzalishaji wa kibiashara.

 

5. KUTENGENEZA BIDHAA YA ASALI NA TANGAWIZI

Hii ni mojawapo ya bidhaa ambazo kikundi kinaweza kufanya utafiti wake wa soko.

Badala ya kuuza asali pekee, kikundi kinaweza kutengeneza bidhaa yenye asali kama msingi na tangawizi kama kiungo cha kuongeza ladha.

Lakini kuna jambo muhimu:

Bidhaa ya chakula yenye viambato zaidi ya kimoja inahitaji udhibiti wa ubora zaidi kuliko asali tupu.

Kikundi kinapaswa kujua:

• aina ya tangawizi inayotumika;
• usafi wa malighafi;
• kiwango kinachofaa;
• namna ya kuzuia uchafuzi;
• muda wa kuhifadhi;
• aina ya kifungashio;
• namna ya kuweka lebo;
• taarifa za viambato.

Badala ya kukurupuka kutengeneza kwa kiasi kikubwa, ni bora kuanza na majaribio madogo, kufanya tathmini ya ubora na kupata ushauri wa kitaalamu.

 

6. BIDHAA YA ASALI NA MDALASINI

Mdalasini ni kiungo kinachotumika katika vyakula na vinywaji mbalimbali.

Kikundi kinaweza kufanya utafiti wa kutengeneza bidhaa inayochanganya asali na mdalasini kwa matumizi ya chakula.

Hapa pia kanuni ni ileile: usafi, kipimo, ubora, uthabiti wa bidhaa na taarifa sahihi kwa mlaji ni muhimu.

Bidhaa isiuzwe kwa madai ya kutibu ugonjwa fulani bila msingi wa kisayansi na bila kufuata mahitaji ya kisheria.

 

7. SABUNI YENYE ASALI NA NTA YA NYUKI

Hapa ndipo fursa nyingine kubwa inapoonekana.

Badala ya kuuza asali pekee, kikundi kinaweza kutumia sehemu ya bidhaa za nyuki katika utengenezaji wa bidhaa za usafi na urembo.

Sabuni inaweza kutengenezwa kwa kutumia malighafi mbalimbali zinazofaa katika utengenezaji wa sabuni, huku asali au nta ikiwa sehemu ya fomula iliyothibitishwa.

Kwa nini hii ni fursa?

Kwa sababu bidhaa kama sabuni zinaweza kuuzwa:

• kwenye maduka;
• masoko ya wakulima;
• maonesho ya kilimo;
• hoteli;
• nyumba za kulala wageni;
• maduka ya zawadi;
• mitandao ya kijamii.

Lakini kikundi kinapaswa kupata mafunzo ya soap making kabla ya kuanza uzalishaji wa kibiashara, hasa kwa sababu baadhi ya malighafi zinazotumika kutengeneza sabuni zinahitaji utunzaji maalumu.

 

8. MISHUMAA YA NTA YA NYUKI

Hii ni fursa muhimu sana kwa vikundi vya wafugaji nyuki.

Wakati wa uchujaji na usindikaji wa asali, nta hupatikana. Badala ya kuiona kama taka, kikundi kinaweza kuichakata na kutengeneza mishumaa.

Mchakato wa jumla

1. Kukusanya nta.
2. Kuondoa uchafu.
3. Kuyeyusha kwa njia salama.
4. Kuchuja.
5. Kutengeneza nta safi.
6. Kutumia mold inayofaa.
7. Kuweka utambi.
8. Kuunda mshumaa.
9. Kupakia.
10. Kuweka chapa.

Mishumaa ya nta inaweza kuwa bidhaa ya thamani katika masoko ya ndani, zawadi na matumizi mbalimbali.

 

9. LIP BALM NA BIDHAA ZA UREMBO

Nta ya nyuki ina matumizi katika baadhi ya bidhaa za vipodozi kwa sababu husaidia kutoa muundo unaofaa kwenye bidhaa mbalimbali.

Kikundi kinaweza kujifunza kutengeneza bidhaa kama:

• lip balm;
• body balm;
• bidhaa nyingine za ngozi zinazotumia nta ya nyuki.

Hata hivyo, bidhaa zinazowekwa kwenye ngozi zinahitaji uelewa wa usalama wa vipodozi, usafi wa uzalishaji, viambato, uthabiti wa bidhaa na mahitaji ya udhibiti.

Usitumie madai ya kitabibu kama "inatibu eczema", "inatibu vidonda" au "inatibu ugonjwa fulani" bila ushahidi na idhini zinazohitajika.

 

10. POLISH YA MBAO NA NGOZI KUTUMIA NTA YA NYUKI

Hii inaweza kuwa biashara nzuri kwa vikundi vinavyotaka kutumia nta zaidi ya chakula.

Nta inaweza kutumika katika kutengeneza bidhaa za kung'arisha au kulinda baadhi ya bidhaa za mbao na ngozi, kulingana na fomula iliyothibitishwa.

Bidhaa hiyo inaweza kulenga:

• watengeneza samani;
• mafundi wa mbao;
• watengenezaji wa bidhaa za ngozi;
• hoteli;
• nyumba;
• maduka ya samani.

Hii inaonyesha kwamba thamani ya ufugaji nyuki haipo kwenye asali pekee.

 

11. KIKUNDI KIANZISHE "KITUO CHA BIDHAA ZA NYUKI"

Badala ya kila mwanakikundi kufanya biashara yake mwenyewe, vikundi vinaweza kuanzisha kituo kidogo cha pamoja.

Kituo hicho kinaweza kuwa na maeneo yafuatayo:

Eneo la kwanza – Upokeaji wa asali

Asali kutoka kwa wanachama inapokelewa na kurekodiwa.

Eneo la pili – Uchujaji na usindikaji

Asali inachakatwa kwa usafi.

Eneo la tatu – Ufungashaji

Bidhaa zinawekwa katika vifungashio.

Eneo la nne – Bidhaa za nta

Nta inachakatwa na kutengeneza bidhaa nyingine.

Eneo la tano – Ghala

Bidhaa zilizokamilika zinahifadhiwa.

Eneo la sita – Mauzo

Bidhaa zinauzwa moja kwa moja au kusambazwa kwa wafanyabiashara.

Mfumo huu unaweza kusaidia kikundi kuwa na mnyororo mmoja wa thamani kutoka kwa nyuki hadi kwa mlaji.

 

12. VIFUNGASHIO NI SEHEMU YA BIASHARA

Bidhaa nzuri inaweza kushindwa sokoni ikiwa imefungashwa vibaya.

Kifungashio kinapaswa kuzingatia:

• usalama wa bidhaa;
• ukubwa unaofaa;
• urahisi wa kutumia;
• muonekano;
• taarifa za bidhaa;
• tarehe muhimu;
• mawasiliano ya mtengenezaji;
• taarifa zinazotakiwa kisheria.

Kwa asali, chupa ya uwazi yenye muonekano mzuri inaweza kusaidia kumfanya mlaji kuona bidhaa, lakini chaguo la kifungashio lazima pia lizingatie uhifadhi na usalama wa chakula.

 

13. JINA LA CHAPA NI MUHIMU

Kikundi kisifanye biashara bila kuwa na utambulisho.

Kwa mfano kinaweza kuwa na jina kama:

"ASALI YA VIJIJINI"

au

"NYUKI GOLD"

au jina linalotokana na eneo ambako kikundi kinapatikana.

Chapa inaweza kuwa na:

• jina;
• nembo;
• kauli mbiu;
• rangi;
• mawasiliano;
• historia ya bidhaa.

Hii inasaidia bidhaa kutofautishwa na bidhaa nyingine sokoni.

 

14. KIKUNDI KIFANYE UCHAMBUZI WA GHARAMA

Kabla ya kuanza uzalishaji, usifanye makadirio kwa hisia.

Andikeni gharama zote.

Mfano wa gharama

Malighafi

• Asali
• Nta
• Tangawizi
• Mdalasini
• Viambato vingine

Vifaa

• Vyombo vya kuchujia
• Mizani
• Vifaa vya kupimia
• Vyombo vya kuhifadhia
• Vifaa vya kufungashia

Ufungashaji

• Chupa
• Vifuniko
• Lebo
• Sanduku

Uendeshaji

• Umeme
• Maji
• Usafiri
• Kodi ya eneo
• Mishahara

Masoko

• Mabango
• Mitandao ya kijamii
• Usafirishaji wa bidhaa
• Maonesho

Baada ya hapo kikundi kijue gharama ya kutengeneza kifurushi kimoja cha bidhaa.

 

15. MFANO WA KUKOKOTOA BEI YA BIDHAA

Tuchukulie kikundi kimetumia jumla ya Sh 300,000 kutengeneza bidhaa 100.

Gharama ya wastani kwa bidhaa moja itakuwa:

Sh 300,000 ÷ 100 = Sh 3,000

Lakini hiyo si lazima iwe bei ya kuuza.

Kikundi kinapaswa kuzingatia:

• faida;
• gharama za usafirishaji;
• kodi na tozo zinazohusika;
• hasara zinazoweza kutokea;
• gharama za masoko;
• gharama za usimamizi.

Kwa hiyo bei inaweza kuwekwa juu ya gharama ya uzalishaji kwa kiwango kitakachowezesha biashara kuendelea.

 

16. USALAMA WA CHAKULA USIPUUZWE

Hili ndilo eneo ambalo vikundi vingi vinaweza kufanya makosa.

Bidhaa ya chakula inapaswa kutengenezwa katika mazingira safi.

Mambo ya kuzingatia ni pamoja na:

• kunawa mikono;
• usafi wa vifaa;
• usafi wa eneo;
• kulinda bidhaa dhidi ya vumbi;
• kuzuia wadudu;
• kuhifadhi malighafi vizuri;
• kutumia vifaa vinavyofaa kwa chakula;
• kuweka kumbukumbu za uzalishaji;
• kufuatilia ubora.

Kikundi kinachotaka kuingia katika uzalishaji wa kibiashara kinapaswa kufuata mahitaji ya mamlaka husika nchini Tanzania kuhusu usajili, viwango, usalama wa chakula, lebo na biashara.

 

17. KIKUNDI KIWE NA MFUMO WA UDHIBITI WA UBORA

Usifikirie ubora ni kazi ya mwisho.

Ubora unaanza wakati nyuki wanapofugwa.

Kikundi kinapaswa kuweka kumbukumbu kuhusu:

Mzalishaji → Mzinga → Tarehe ya kuvuna → Kiasi → Uchujaji → Ufungashaji → Kundi la bidhaa → Mauzo

Mfumo huu unaweza kusaidia kujua bidhaa imetoka wapi endapo kutakuwa na tatizo.

 

18. MASOKO: USISUBIRI MTEJA AKUJE

Kikundi kinapaswa kuwa na mpango wa masoko kabla ya kutengeneza bidhaa nyingi.

Masoko yanaweza kufanyika kupitia:

Mitandao ya kijamii

Facebook, WhatsApp, Instagram, TikTok na YouTube vinaweza kutumika kuonyesha:

• namna asali inavyovunwa;
• maisha ya wafugaji nyuki;
• namna bidhaa inavyotengenezwa;
• ufungashaji;
• ushuhuda wa wateja;
• maeneo ya mauzo.

Maonesho

Maonesho ya kilimo na biashara yanaweza kuwa sehemu muhimu ya kupata wateja na wasambazaji.

Maduka

Kikundi kinaweza kutafuta maduka yanayouza bidhaa za kilimo, vyakula na bidhaa za asili.

Hoteli na nyumba za kulala wageni

Asali ndogo zilizofungashwa vizuri zinaweza kuwa bidhaa ya kuvutia kwa baadhi ya hoteli na maeneo ya utalii.

 

19. KIKUNDI KIWE NA MFUMO WA KUGAWANA MAJUKUMU

Usifanye kila mtu kila kitu.

Mfumo unaweza kuwa:

Mratibu wa uzalishaji – anasimamia uzalishaji.

Msimamizi wa ubora – anafuatilia usafi na ubora.

Msimamizi wa fedha – anahifadhi kumbukumbu za mapato na matumizi.

Msimamizi wa masoko – anatafuta wateja.

Msimamizi wa ghala – anasimamia bidhaa na malighafi.

Msimamizi wa mauzo – anahakikisha bidhaa zinawafikia wateja.

Hii inaweza kupunguza migogoro na kuongeza uwajibikaji.

 

20. WANAWAKE NA VIJANA WANAWEZA KUNUFAIKA

Uchakataji wa bidhaa za nyuki unaweza kuwa fursa ya kuongeza ushiriki wa wanawake na vijana katika mnyororo wa thamani.

Mfano:

Vijana wanaweza kushughulika na:

• masoko ya kidijitali;
• ubunifu wa vifungashio;
• usafirishaji;
• upigaji picha;
• video;
• mauzo mtandaoni.

Wanawake wanaweza kushiriki katika:

• uchakataji;
• ufungashaji;
• usimamizi;
• mauzo;
• utengenezaji wa bidhaa za nta;
• uendeshaji wa kituo cha bidhaa.

Hivyo ufugaji nyuki unaweza kugeuka kutoka shughuli ya uzalishaji kuwa biashara ya familia na jamii nzima.

 

21. KUTOKA ASALI HADI BIDHAA YA CHAPA YA KITAIFA

Ndoto ya kikundi isiishie kwenye kuuza chupa moja moja.

Kikundi kinaweza kuanza na:

Asali → Ufungashaji → Chapa → Bidhaa za nta → Bidhaa za chakula zilizothibitishwa → Usambazaji → Masoko ya kitaifa

Baadaye kinaweza kutafuta masoko makubwa zaidi kulingana na uwezo wake na mahitaji ya kisheria.

Hii ndiyo maana ya kuongeza thamani kwenye mazao ya kilimo.

 

22. MAKOSA AMBAYO KIKUNDI KINAPASWA KUYAEPUKA

Kosa la kwanza: Kuanza bila utafiti wa soko

Usitengeneze bidhaa nyingi kabla hujajua nani atanunua.

Kosa la pili: Kupuuzia ubora

Bidhaa moja mbovu inaweza kuharibu sifa ya chapa nzima.

Kosa la tatu: Kuweka bei bila kujua gharama

Kikundi kinaweza kuuza sana lakini kikawa kinapata hasara.

Kosa la nne: Kutumia vifungashio duni

Kifungashio ni sehemu ya bidhaa.

Kosa la tano: Madai ya uongo

Usiandike kwamba bidhaa inatibu magonjwa bila ushahidi na idhini zinazohitajika.

Kosa la sita: Kutokuwa na kumbukumbu

Kila kilo ya asali inapaswa kuwa na rekodi.

Kosa la saba: Migogoro ya fedha

Kikundi kiweke utaratibu wa wazi wa mapato, matumizi, faida na mgawanyo.

 

23. MPANGO WA KUANZA KWA KIKUNDI

Kikundi kinachotaka kuanza kinaweza kutumia mpango huu:

Mwezi wa kwanza

• Tambua wanachama.
• Tambua kiasi cha asali kinachopatikana.
• Fanya utafiti wa soko.
• Chagua bidhaa moja au mbili.
• Andaa mpango wa biashara.

Mwezi wa pili

• Tafuta mafunzo.
• Tafuta vifaa.
• Jifunze taratibu za ubora.
• Fanya majaribio madogo.

Mwezi wa tatu

• Tengeneza chapa.
• Tengeneza vifungashio.
• Fanya majaribio ya soko.
• Kusanya maoni ya wateja.

Baada ya hapo

• Rekebisha bidhaa.
• Ongeza uzalishaji.
• Tafuta wasambazaji.
• Ingia kwenye masoko mapya.

 

24. ASALI SI CHUPA PEKEE, NI MNYORORO WA THAMANI

Kwa vikundi vya wakulima na wafugaji nyuki, asali inaweza kuwa mwanzo wa biashara kubwa zaidi kuliko kuuza bidhaa ghafi.

Thamani kubwa ipo katika kujenga mnyororo mzima wa biashara unaoanzia kwenye uzalishaji wa nyuki, uvunaji, uchujaji, uhifadhi, ufungashaji, uchakataji, utengenezaji wa bidhaa nyingine, uwekaji chapa, masoko na usambazaji.

Kikundi kinachotaka kufanikiwa hakipaswi kukimbilia kutengeneza bidhaa nyingi. Kianze kidogo, kijifunze, kipime ubora, kifanye utafiti wa soko, kiweke kumbukumbu za gharama na mapato, kifuate mahitaji ya kisheria, kisha kipanue uzalishaji.

Kwa kufanya hivyo, asali inaweza kubadilika kutoka kuwa bidhaa inayouzwa kwa njia ya kawaida na kuwa chanzo cha ajira, kipato na maendeleo ya vikundi vya wakulima vijijini.

MKULIMA JEMBE

NI JUHUDI ZETU VIJIJI KUWA MIJI

Makala hii inaweza kutumika kama mwongozo wa elimu kwa vikundi; kwa uzalishaji wa kibiashara wa chakula, vipodozi au bidhaa nyingine zinazodhibitiwa, kikundi kinapaswa kupata mafunzo ya kitaalamu na kufuata taratibu za mamlaka husika Tanzania.