Katika kipindi ambacho kilimo kinakabiliwa na changamoto mbalimbali ikiwemo magonjwa ya mazao, mabadiliko ya tabianchi, gharama za uzalishaji na upotevu wa mazao, matumizi ya teknolojia yanaendelea kuwa sehemu muhimu ya suluhisho kwa wakulima.
Taasisi ya Utafiti wa Kilimo Tanzania (TARI) imebuni programu ya simu ya Afya Kijani, inayolenga kuwasaidia wakulima kutambua magonjwa ya mazao kwa kutumia picha kupitia teknolojia ya akili unde, yakiwa bado shambani.
Ubunifu huu unalenga kumwezesha mkulima kupata taarifa za awali kuhusu tatizo linaloikabili mimea yake bila kulazimika kusubiri hadi mazao kuharibika kwa kiwango kikubwa. Mkulima ataweza kutumia simu yake kupiga picha ya mmea unaoonyesha dalili za ugonjwa na programu hiyo kuchambua picha hiyo ili kusaidia kubaini aina ya ugonjwa unaoweza kuwa umeathiri zao.
Kwa mtazamo mpana, teknolojia hii inaonyesha namna utafiti wa kilimo unavyoweza kuunganishwa na teknolojia ya kisasa ili kumsaidia mkulima kufanya maamuzi kwa wakati.
Afya Kijani ni nini?
Afya Kijani ni programu ya simu inayobuniwa na TARI kwa lengo la kumsaidia mkulima katika utambuzi wa magonjwa ya mazao kwa kutumia picha.
Kwa mujibu wa mtafiti na mbunifu kutoka TARI Ukiriguru, Mwanza, Salvatory Mwesige Eustace, mkulima ataweza kupiga picha ya mmea wenye dalili za ugonjwa kwa kutumia simu yake na kupata taarifa kuhusu aina ya ugonjwa unaoweza kuathiri zao hilo.
Baada ya utambuzi, programu hiyo inalenga pia kutoa mapendekezo kuhusu hatua ambazo mkulima anaweza kuchukua ili kuzuia au kukabiliana na ugonjwa huo.
Hii ni hatua muhimu kwa sababu moja ya changamoto kubwa inayowakabili wakulima ni kuchelewa kutambua magonjwa ya mimea. Ugonjwa unapogundulika wakati mmea tayari umeathirika kwa kiwango kikubwa, uwezekano wa kuokoa zao unaweza kupungua na gharama za uzalishaji zinaweza kuongezeka.
Mkulima atatumiaje teknolojia hiyo?
Kwa utaratibu unaotarajiwa, matumizi ya programu yanaweza kuwa rahisi kwa mkulima.
Mkulima anapogundua dalili zisizo za kawaida kwenye majani, shina, matunda au sehemu nyingine ya mmea, anaweza kutumia simu yake kupiga picha ya sehemu hiyo.
Picha hiyo itaingizwa kwenye programu ya Afya Kijani, ambapo mfumo utatumia teknolojia ya akili unde kuchambua dalili zinazoonekana kwenye picha na kulinganisha taarifa hizo na data iliyofundishwa kwenye mfumo.
Baada ya uchambuzi, programu inaweza kumsaidia mkulima kupata taarifa kuhusu ugonjwa unaoshukiwa pamoja na hatua zinazoweza kuchukuliwa.
Kwa mfano, endapo mmea unaonyesha dalili zinazofanana na ugonjwa fulani, taarifa ya programu inaweza kumsaidia mkulima kuelewa tatizo mapema na kuchukua hatua kabla ya ugonjwa kuenea zaidi.
Hata hivyo, teknolojia hiyo inapaswa kuonekana kama chombo cha kumsaidia mkulima kufanya uamuzi wa awali, huku ushauri wa wataalamu wa kilimo na maafisa ugani ukiendelea kuwa muhimu pale ambapo tatizo linahitaji uchunguzi wa kina zaidi.
Teknolojia ya akili unde inavyoweza kubadilisha kilimo
Akili unde ni teknolojia inayowezesha mifumo ya kompyuta kuchanganua taarifa, kujifunza kutokana na data na kusaidia kufanya utambuzi au kutoa mapendekezo.
Katika kilimo, teknolojia hiyo inaweza kutumika katika maeneo mbalimbali kama vile kutambua magonjwa ya mimea, kuchambua hali ya udongo, kufuatilia hali ya hewa, kusaidia kupanga shughuli za kilimo na kuboresha uzalishaji.
Kwa Afya Kijani, matumizi yake yanaelekezwa kwenye utambuzi wa magonjwa ya mazao kupitia picha.
Hii inaweza kuwa na umuhimu mkubwa kwa wakulima ambao hawapati huduma za wataalamu kwa urahisi kila wakati. Mkulima akiwa shambani anaweza kuwa na tatizo la mmea na akahitaji taarifa ya awali kabla ya kupata msaada wa mtaalamu.
Teknolojia hiyo inaweza kupunguza muda kati ya kuonekana kwa dalili za ugonjwa na hatua ya kuchukua hatua.
Sampuli za pamba zatumika kufundisha mfumo
Katika hatua ya awali ya ubunifu huo, watafiti wamekusanya sampuli za pamba zenye magonjwa mbalimbali, ikiwemo bakteria.
Sampuli hizo zimeingizwa kwenye mfumo ili kuuwezesha kutambua magonjwa hayo kupitia picha.
Hatua hii ni muhimu katika ujenzi wa mfumo wa akili unde kwa sababu ubora wa utambuzi wa programu unategemea kwa kiasi kikubwa ubora na wingi wa data inayotumika kuufundisha.
Kadiri mfumo unavyopata data sahihi zaidi kutoka kwenye mimea yenye magonjwa mbalimbali, ndivyo watafiti wanavyoweza kuendelea kuuboresha ili uweze kutambua dalili tofauti kwa usahihi zaidi.
Kwa mkulima, jambo hili lina maana kwamba teknolojia hiyo haipaswi kuishia kwenye zao moja pekee. Ikiendelea kufanyiwa utafiti na kuongezewa data, inaweza kuwa na uwezo wa kusaidia katika utambuzi wa changamoto za mazao mbalimbali.
Faida kwa mkulima
Moja ya faida kubwa inayotarajiwa ni kusaidia mkulima kupata taarifa mapema.
Magonjwa ya mimea yanaweza kusababisha hasara kubwa endapo hayatatambuliwa na kudhibitiwa kwa wakati. Mkulima anaweza kutumia gharama katika mbegu, mbolea, dawa, nguvu kazi na umwagiliaji, lakini ugonjwa ukatokea na kupunguza mavuno.
Afya Kijani inalenga kusaidia kupunguza tatizo hilo kwa kuwezesha utambuzi wa awali.
Faida nyingine ni kuongeza uelewa wa mkulima kuhusu afya ya mimea yake. Badala ya kuona dalili kama mabadiliko ya kawaida, mkulima anaweza kupata taarifa zinazomsaidia kuelewa kwamba kuna tatizo linalohitaji hatua.
Teknolojia pia inaweza kusaidia kupunguza utegemezi wa maamuzi ya kubahatisha katika matumizi ya viuatilifu. Mkulima akijua tatizo linaloshukiwa, anaweza kutafuta ushauri sahihi kuhusu hatua inayofaa kuchukua.
Kuunganishwa na maafisa ugani
Moja ya mambo muhimu katika ubunifu huo ni mpango wa kuunganisha programu na maafisa ugani.
Hii ni hatua yenye umuhimu mkubwa kwa sababu teknolojia haiwezi kuchukua nafasi ya wataalamu wa kilimo katika kila mazingira.
Mkulima anaweza kupata majibu ya awali kupitia programu, lakini wakati mwingine dalili za magonjwa mbalimbali zinaweza kufanana. Pia kuna changamoto zinazoweza kuhusisha wadudu, upungufu wa virutubisho, hali ya hewa au matatizo ya udongo.
Kwa hiyo, ushirikiano kati ya teknolojia na maafisa ugani unaweza kujenga mfumo bora zaidi wa huduma kwa mkulima.
Teknolojia inaweza kusaidia kutoa taarifa ya awali, wakati afisa ugani anaweza kufanya tathmini ya kitaalamu na kumshauri mkulima kuhusu hatua zinazofaa.
Hatua ya majaribio shambani
Kwa sasa programu ya Afya Kijani iko katika hatua ya majaribio shambani.
Hii ina maana kuwa watafiti bado wanaendelea kuangalia namna mfumo unavyofanya kazi katika mazingira halisi ya kilimo, pamoja na kutambua maeneo yanayohitaji maboresho.
Majaribio ya shambani ni muhimu kwa sababu mazingira ya kilimo halisi yanaweza kuwa tofauti na mazingira ya maabara.
Mmea unaweza kuonyesha dalili kutokana na sababu mbalimbali, mwanga unaweza kubadilika wakati picha inapigwa, picha inaweza kuwa na ubora tofauti na aina za magonjwa zinaweza kuwa na dalili zinazofanana.
Kwa hiyo, hatua hii ya majaribio inaweza kusaidia watafiti kuboresha mfumo kabla ya kuufanya upatikane kwa matumizi mapana.
Programu kuja kwenye Play Store na App Store
Baada ya kukamilika kwa majaribio yanayoendelea, programu hiyo inatarajiwa kupatikana kwa umma kupitia Play Store na App Store.
Hii itakuwa hatua muhimu kwa sababu upatikanaji wa programu kwenye majukwaa hayo unaweza kurahisisha matumizi yake kwa watu wengi wenye simu janja.
Kwa wakulima, upatikanaji huo unaweza kufungua fursa ya kutumia teknolojia katika shughuli za kila siku za shambani.
Hata hivyo, ili teknolojia hiyo iwafikie wakulima wengi, suala la upatikanaji wa intaneti, simu janja, gharama za data na uelewa wa matumizi ya teknolojia linapaswa kupewa umuhimu.
Afya Kijani na taarifa za hali ya hewa
TARI pia inaendelea kuiboresha programu hiyo ili kuongeza uwezo wake, ikiwemo kutoa taarifa za hali ya hewa ya eneo husika.
Hili linaweza kuwa jambo muhimu sana katika kilimo kwa sababu hali ya hewa ina nafasi kubwa katika maamuzi ya mkulima.
Mkulima anahitaji kujua wakati unaofaa wa kupanda, kuweka mbolea, kunyunyizia dawa, kuvuna na kufanya shughuli nyingine.
Taarifa za hali ya hewa zikijumuishwa na taarifa za afya ya mimea, mkulima anaweza kupata mfumo mpana zaidi wa kusaidia kupanga shughuli zake.
Kwa mfano, mabadiliko ya unyevunyevu na mvua yanaweza kuwa na uhusiano na kuenea kwa baadhi ya magonjwa ya mimea. Taarifa za hali ya hewa zinaweza hivyo kumsaidia mkulima kuwa makini zaidi na afya ya zao lake.
Ubunifu huo umechukua muda gani?
Kwa mujibu wa Mwesige, ubunifu wa Afya Kijani umechukua takribani miezi sita kufanyiwa kazi.
Muda huo unaonyesha kwamba nyuma ya programu rahisi inayoonekana kwenye simu kuna kazi kubwa ya utafiti, ukusanyaji wa sampuli, uchambuzi wa data, ujenzi wa mfumo na majaribio.
Pia, teknolojia kama hii haiishii kwenye kutengenezwa kwa programu pekee. Inahitaji kuendelea kuboreshwa kadiri data mpya inavyopatikana na mahitaji ya wakulima yanavyobadilika.
Kwa nini mkulima anapaswa kutumia teknolojia?
Kauli ya Mwesige kwamba kilimo cha sasa hakiwezi kutegemea nguvu nyingi pekee yake ina ujumbe muhimu kwa sekta ya kilimo.
Kilimo cha kisasa kinahitaji mchanganyiko wa nguvu kazi, maarifa, teknolojia, utafiti, mbegu bora, matumizi sahihi ya pembejeo, taarifa za masoko na usimamizi mzuri.
Mkulima anayelima bila taarifa anaweza kutumia gharama kubwa lakini akapata mavuno madogo.
Kwa upande mwingine, mkulima anayechanganya uzoefu wake na taarifa za kisayansi na teknolojia anaweza kufanya maamuzi yenye ufanisi zaidi.
Hii ndiyo sababu ubunifu kama Afya Kijani unaweza kuwa sehemu ya mabadiliko ya kilimo kutoka kwenye kutegemea uzoefu pekee kwenda kwenye kilimo kinachotumia taarifa.
TARI na umuhimu wa utafiti kwa mkulima
Taasisi za utafiti kama TARI zina nafasi kubwa katika kuhakikisha changamoto zinazowakabili wakulima zinapata suluhisho linalotokana na utafiti.
Utafiti haupaswi kubaki kwenye maabara au kwenye machapisho ya kitaalamu pekee. Unapogeuzwa kuwa teknolojia au huduma inayoweza kumfikia mkulima, ndipo thamani yake kwa jamii inapoongezeka.
Afya Kijani ni mfano wa namna utafiti, teknolojia na mahitaji ya mkulima vinavyoweza kukutana.
Mtafiti anapotambua tatizo la mkulima na kuligeuza kuwa ubunifu unaoweza kutumika shambani, anakuwa amesaidia kujenga daraja kati ya sayansi na uzalishaji.
Wiki ya Elimu, Ujuzi na Ubunifu Kitaifa
Ubunifu huo umeoneshwa pia katika Wiki ya Elimu, Ujuzi na Ubunifu Kitaifa inayofanyika Tanga kuanzia tarehe 15 hadi 24.
Kwa mujibu wa Mwesige, TARI imetumia jukwaa hilo kuwaonyesha wananchi, hususan wakulima, namna teknolojia na ubunifu vinavyoweza kutumika kutatua changamoto zinazowakabili katika kilimo.
Jukwaa kama hili lina umuhimu kwa sababu linaweza kuwaunganisha watafiti, vyuo, wabunifu, wanafunzi na wadau wengine wa elimu.
Kwa mkulima, maonesho ya teknolojia hayapaswi kuonekana kama sehemu ya kutazama bidhaa pekee. Ni fursa ya kujifunza kuhusu teknolojia mpya ambazo zinaweza kusaidia kupunguza gharama, kuongeza uzalishaji na kuboresha biashara ya kilimo.
Changamoto zinazoweza kujitokeza
Pamoja na umuhimu wa Afya Kijani, kuna mambo kadhaa ambayo yanahitaji kuzingatiwa.
Kwanza ni upatikanaji wa simu janja. Si kila mkulima ana simu yenye uwezo wa kutumia programu za kisasa.
Pili ni upatikanaji wa intaneti. Katika baadhi ya maeneo ya vijijini, huduma ya intaneti inaweza kuwa changamoto.
Tatu ni ubora wa picha. Mfumo wa akili unde unaweza kuhitaji picha iliyo wazi ili kutambua dalili kwa usahihi.
Nne ni utofauti wa dalili. Magonjwa mbalimbali yanaweza kuonyesha dalili zinazofanana na wakati mwingine tatizo la mmea linaweza kuwa limetokana na sababu zaidi ya moja.
Kwa sababu hiyo, elimu ya matumizi ya programu itakuwa muhimu.
Mkulima asitumie dawa kwa kubahatisha
Teknolojia ya utambuzi wa magonjwa inaweza pia kusaidia kuhimiza matumizi sahihi ya viuatilifu.
Mkulima anapogundua majani yamebadilika rangi au mmea umedumaa, si sahihi kukimbilia kutumia dawa bila kujua chanzo cha tatizo.
Dalili zinaweza kusababishwa na ugonjwa, wadudu, ukosefu wa virutubisho, maji mengi, ukame au sababu nyingine.
Matumizi ya dawa bila utambuzi yanaweza kuongeza gharama za uzalishaji na wakati mwingine kuathiri mazingira.
Kwa hiyo, taarifa kutoka Afya Kijani zinapaswa kutumiwa pamoja na ushauri wa wataalamu, hasa pale ambapo tatizo ni kubwa au utambuzi hauko wazi.
Kilimo cha kesho kinahitaji taarifa
Mabadiliko yanayotokea katika sekta ya kilimo yanaonyesha kuwa mkulima wa sasa anahitaji zaidi ya jembe na nguvu kazi.
Anahitaji taarifa kuhusu mbegu, hali ya hewa, afya ya mimea, masoko, bei, pembejeo, teknolojia na mbinu bora za uzalishaji.
Afya Kijani ni mfano wa teknolojia inayolenga kuweka baadhi ya taarifa hizo karibu na mkulima.
Kadiri teknolojia inavyoendelea kukua, inawezekana kuona programu zinazoweza kusaidia mkulima katika hatua nyingi zaidi za mnyororo wa uzalishaji, kuanzia maandalizi ya shamba hadi uvunaji na uuzaji.
Ubunifu wa Afya Kijani unaonyesha umuhimu wa kuunganisha kilimo na teknolojia katika kutatua changamoto zinazowakabili wakulima.
Kwa kutumia picha kupitia simu, mkulima analenga kupata msaada wa awali katika kutambua magonjwa ya mazao akiwa bado shambani. Programu hiyo pia inalenga kutoa mapendekezo ya hatua za kuchukua na baadaye kuunganishwa na maafisa ugani kwa ajili ya ushauri zaidi.
Kwa sasa programu iko katika hatua ya majaribio na TARI inaendelea kuiboresha, ikiwa ni pamoja na kuongeza uwezo wa kutoa taarifa za hali ya hewa na kusaidia mkulima kupanga shughuli zake.
Kwa mkulima wa Tanzania, ujumbe mkubwa unaotokana na ubunifu huu ni kwamba kilimo cha kisasa kinahitaji maarifa, utafiti na teknolojia pamoja na nguvu kazi.
Mkulima anayepokea na kutumia teknolojia mpya kwa usahihi anaweza kuwa na nafasi nzuri zaidi ya kutambua changamoto mapema, kupunguza hasara, kuongeza uzalishaji na hatimaye kuongeza kipato.
Afya Kijani hivyo si programu ya simu pekee; ni mfano wa namna utafiti na ubunifu vinaweza kugeuzwa kuwa chombo cha kumsaidia mkulima kufanya maamuzi bora zaidi akiwa shambani.
