MCHELE: Kutoka Shambani Hadi Kiwandani – Fursa za Uzalishaji, Usindikaji na Utengenezaji wa Bidhaa Zenye Thamani ya Ziada

 

Mchele ni miongoni mwa vyakula muhimu vinavyotumika katika maisha ya kila siku ya Watanzania. Zao la mpunga, ambalo husindikwa na kutoa mchele, lina nafasi kubwa katika usalama wa chakula, ajira, biashara na maendeleo ya uchumi wa wakulima.

Katika maeneo mbalimbali nchini Tanzania, hususan mabonde na maeneo yenye vyanzo vya maji, kilimo cha mpunga kimekuwa shughuli muhimu ya kiuchumi. Wakulima huzalisha mpunga kwa ajili ya chakula na biashara, huku wafanyabiashara na wasindikaji wakihusika katika kukausha, kuhifadhi, kukoboa, kufungasha na kusambaza mchele sokoni.

Hata hivyo, fursa za zao hili hazipaswi kuishia katika uzalishaji wa mpunga na kuuza mchele pekee. Kupitia teknolojia ya usindikaji, ubunifu na uwekezaji katika viwanda vidogo na vikubwa, mpunga unaweza kuwa chanzo cha bidhaa nyingi zenye thamani ya ziada.

Makala hii inaangazia uzalishaji wa mpunga, hatua za kupata mchele bora, bidhaa zinazoweza kutengenezwa kutokana na mchele na mabaki yake, pamoja na fursa za biashara zinazoweza kuwainua wakulima, vikundi na wajasiriamali.

1. UZALISHAJI WA MPUNGA: MSINGI WA MNYORORO WA THAMANI

                   Wakulima akifanya shughuli za uzalishaji wa mpunga shambani.

Mpunga ni zao la nafaka linalohitaji maandalizi sahihi ya shamba, mbegu bora, maji, udhibiti wa magugu na wadudu, pamoja na usimamizi mzuri wa virutubisho vya udongo.

Maandalizi ya shamba

Mkulima anapaswa kuchagua eneo linalofaa kwa kilimo cha mpunga, lenye uwezo wa kuhifadhi au kupitisha maji kulingana na mfumo wa kilimo unaotumika.

Katika mashamba ya umwagiliaji, ni muhimu kuhakikisha kuwa miundombinu ya kuingiza na kutoa maji inafanya kazi vizuri. Mashamba yanapaswa kusawazishwa ili maji yasikusanyike sehemu moja na kuacha sehemu nyingine kavu.

Uchaguzi wa mbegu

Matumizi ya mbegu bora na zinazofaa eneo husika husaidia kuongeza uwezekano wa kupata mavuno mazuri na mchele wenye ubora unaokubalika sokoni.

Mkulima anashauriwa kupata mbegu kutoka kwa wazalishaji au wauzaji wanaotambulika na kuchagua aina inayolingana na mazingira, muda wa kukomaa, mahitaji ya soko na uwezo wa kumudu gharama za uzalishaji.

Upandaji na utunzaji

Mpunga unaweza kupandwa kwa kupandikiza miche au kupanda moja kwa moja shambani. Njia inayofaa hutegemea mazingira, upatikanaji wa maji, nguvu kazi na teknolojia iliyopo.

Katika kipindi cha ukuaji, mkulima anapaswa:

• Kudhibiti magugu mapema.

• Kusimamia maji kulingana na hatua za ukuaji wa mpunga.

• Kutumia mbolea kwa kuzingatia mahitaji ya udongo na ushauri wa kitaalamu.

• Kufuatilia wadudu na magonjwa.

• Kuvuna kwa wakati ili kupunguza upotevu na kudumisha ubora wa nafaka.

Picha ya kuweka hapa: Shamba la mpunga lenye mimea iliyokomaa, mkulima akifanya shughuli za shambani.

2. UVUNAJI NA UANDAAJI WA MPUNGA KWA AJILI YA USINDIKAJI

    Mpunga ukikaushwa kwa ajili ya kupunguza unyevu na kuandaliwa kwa uhifadhi na usindikaji.

Ubora wa mchele unaanza shambani, lakini unaweza kuharibika baada ya kuvuna iwapo mpunga hautashughulikiwa vizuri.

Mpunga huvunwa pale nafaka zinapokuwa zimekomaa kwa kiwango kinachofaa. Baada ya kuvuna, hufanyiwa shughuli mbalimbali ikiwemo kupura, kuondoa uchafu na kukausha.

Umuhimu wa ukaushaji

Ukaushaji ni hatua muhimu katika kuzuia kuharibika kwa mpunga wakati wa kuhifadhi na kusindika. Mpunga wenye unyevu mwingi unaweza kupata ukungu, kupoteza ubora na kushambuliwa na wadudu wa ghalani.

Kwa kawaida, mpunga unaokusudiwa kuhifadhiwa au kukobolewa hukauushwa hadi kiwango salama cha unyevu, mara nyingi karibu asilimia 13–14, kutegemea muda na mazingira ya uhifadhi.

Ukaushaji unapaswa kufanyika kwa usafi, kuepuka uchafu, mawe, udongo na kuchanganyika na nafaka nyingine.

Uhifadhi bora

Mpunga mkavu unapaswa kuhifadhiwa katika maghala safi, yenye uingizaji hewa unaofaa na yasiyovuja maji. Maghala yanapaswa kulindwa dhidi ya panya, wadudu na unyevu.

Uhifadhi mzuri humwezesha mkulima kuuza mpunga wakati soko lina bei nzuri badala ya kulazimika kuuza mara moja baada ya kuvuna.

Picha ya kuweka hapa: Mpunga ukikaushwa kwenye eneo safi au kwenye mashine ya kukaushia nafaka.

3. KUKOBOA MPUNGA NA KUPATA MCHELE

              Mashine ya kukoboa mpunga na kutenganisha maganda ili kupata mchele.

Kukoboa ni hatua ya kuondoa maganda ya nje ya mpunga ili kupata mchele. Katika viwanda vya kisasa, mchakato unaweza kuhusisha mashine kadhaa zinazofanya kazi kwa mpangilio.

Hatua za usindikaji

1. Kusafisha mpunga: Kuondoa mawe, vumbi, majani na uchafu mwingine.

2. Kuondoa maganda: Mashine ya kukoboa huondoa ganda la nje la mpunga.

3. Kutenganisha: Mchele hutenganishwa na maganda pamoja na nafaka ambazo hazijakobolewa.

4. Kung'arisha: Kwa mchele unaohitaji kung'arishwa, tabaka la nje huondolewa kwa kiwango kinachotakiwa.

5. Kupanga kwa ukubwa: Mchele mzima hutenganishwa na vipande vidogo vya mchele.

6. Kupima na kufungasha: Mchele hupimwa kwa uzito na kufungwa katika vifungashio vinavyofaa.

Aina za mchele unaopatikana

• Mchele wa kawaida usiokobolewa sana.

• Mchele mweupe uliokobolewa na kung'arishwa.

• Mchele wa vipande vidogo, unaotumika katika bidhaa za unga na vyakula vilivyosindikwa.

• Mchele wa kuchemshwa kabla ya kukobolewa (parboiled rice), unaopatikana kupitia mchakato maalumu wa kuloweka, kuanika kwa mvuke na kukausha mpunga kabla ya kukoboa.

Mchele wa parboiled unaweza kuwa na sifa tofauti za lishe na uimara wa nafaka, kutegemea namna ulivyochakatwa.

Picha ya kuweka hapa: Mashine ya kukoboa mpunga na mchele uliopangwa tayari kwa kufungashwa.

4. BIDHAA ZINAZOWEZA KUTENGENEZWA KUTOKANA NA MCHELE

   Unga wa mchele unaotumika kutengeneza uji, vitafunwa na bidhaa mbalimbali za chakula.

Mchele unaweza kutumika kama malighafi ya bidhaa mbalimbali za chakula. Hii ni fursa ya kuongeza thamani ya zao na kupanua masoko zaidi ya mchele wa kupikia.

A. Unga wa mchele

Unga wa mchele hutengenezwa kwa kusaga mchele mkavu, hasa mchele wa vipande vidogo ambao unaweza kuwa na thamani ndogo ukilinganishwa na mchele mzima.

Matumizi ya unga wa mchele:

• Kutengeneza uji.

• Kuandaa maandazi na vitafunwa.

• Kutengeneza biskuti na keki kwa kutumia mapishi yanayofaa.

• Kutengeneza tambi na bidhaa nyingine za nafaka.

• Kutumika katika vyakula vya watoto kwa kuzingatia usalama wa chakula na mahitaji ya lishe.

Unga wa mchele unaweza kuwa bidhaa yenye soko kwa kaya, migahawa, waokaji na wazalishaji wa vyakula vilivyosindikwa.

B. Biskuti na vitafunwa vya mchele

            Biskuti na vitafunwa vinavyoweza kutengenezwa kwa kutumia unga wa mchele.

Unga wa mchele unaweza kuchanganywa na viungo vingine ili kutengeneza biskuti, crackers na vitafunwa mbalimbali.

Wajasiriamali wanaweza kuanzisha uzalishaji mdogo kwa kutumia oveni, mashine za kuchanganya unga na vifaa vya kufungashia.

Bidhaa hizi zinahitaji mapishi yaliyopimwa, udhibiti wa ubora, taarifa sahihi za viambato na muda wa matumizi.

C. Tambi na noodles za mchele

    Tambi zinazotengenezwa kwa unga wa mchele kama bidhaa ya kuongeza thamani ya zao

Katika masoko ya ndani na nje, tambi zinazotengenezwa kwa unga wa mchele ni bidhaa inayoweza kuongezwa kwenye mnyororo wa thamani wa zao hili.

Uzalishaji wake unahitaji mashine maalumu za kuchanganya, kukandia, kutengeneza umbo na kukausha tambi.

D. Uji wa mchele na mchanganyiko wa nafaka

Mchele unaweza kusagwa na kutengenezwa kuwa unga wa uji. Pia unaweza kuchanganywa na nafaka nyingine kama mtama au mahindi, kulingana na mahitaji ya soko na viwango vya lishe.

Bidhaa hii inaweza kulenga kaya, maduka ya vyakula na taasisi zinazohitaji bidhaa za nafaka zilizorahisishwa kuandaliwa.

E. Mchele uliopikwa na kukaushwa

Kwa kutumia teknolojia inayofaa, mchele unaweza kupikwa, kukaushwa na kutengenezwa kuwa bidhaa inayohitaji muda mfupi wa maandalizi kabla ya kuliwa.

Uzalishaji wa bidhaa hizi unahitaji udhibiti madhubuti wa usalama wa chakula, hasa katika kupika, kupoza, kukausha na kufungasha.

F. Vinywaji vinavyotokana na mchele

                      Kinywaji cha mimea kinachotengenezwa kwa kutumia mchele.

Mchele unaweza kutumika kutengeneza vinywaji vya mimea vinavyofanana na maziwa ya mchele. Mchakato unaweza kuhusisha kuloweka, kusaga, kuchuja na kupika mchanganyiko.

Bidhaa hii inaweza kuwa na fursa katika masoko ya vyakula vya mimea, lakini inahitaji teknolojia sahihi ya usindikaji na uhifadhi ili kuzuia kuharibika.

Picha ya kuweka hapa: Unga wa mchele, biskuti, tambi na kinywaji cha mchele katika vifungashio vya bidhaa.

5. BIDHAA ZINAZOTOKANA NA MABAKI YA MPUNGA

Maganda ya mpunga yanayoweza kutumika katika uzalishaji wa nishati na bidhaa nyingine za viwandani.

Moja ya fursa kubwa katika zao la mpunga ni matumizi ya mabaki ambayo mara nyingi huonekana kama taka.

A. Maganda ya mpunga

Maganda yanayotolewa wakati wa kukoboa yanaweza kutumika katika shughuli mbalimbali.

Matumizi yake ni pamoja na:

• Kuzalisha nishati ya joto katika mifumo maalumu ya viwanda.

• Kutengeneza majivu ya maganda ya mpunga.

• Kutumika katika baadhi ya mifumo ya kutengeneza vitalu au vifaa vya ujenzi.

• Kutumika kama malighafi ya bidhaa za kaboni kupitia teknolojia maalumu.

• Kutumika katika matumizi ya kilimo yanayohitaji maandalizi na usimamizi sahihi.

Majivu ya maganda yanaweza kuwa na silika kwa kiwango kikubwa, jambo linaloweza kuyafanya kuwa malighafi ya viwanda vinavyotumia silika. Hata hivyo, ubora wake hutegemea aina ya mpunga na namna ya kuchoma.

B. Pumba za mchele

Pumba za mchele zinazoweza kutumika kama malighafi katika utengenezaji wa chakula cha mifugo.

Pumba hupatikana wakati wa kung'arisha mchele. Zinaweza kutumika katika utengenezaji wa chakula cha mifugo, hasa zikichanganywa na malighafi nyingine kwa uwiano unaofaa.

Pumba za mchele zina mafuta na virutubisho, lakini ubora wake hutegemea uchakataji na uhifadhi. Zikihifadhiwa vibaya zinaweza kuharibika kutokana na mafuta yake kuanza kuvunda.

C. Mafuta ya pumba za mchele

Mafuta yanayoweza kuzalishwa kutokana na pumba za mchele kupitia teknolojia ya uchimbaji na usafishaji.

Pumba za mchele zinaweza kusindikwa ili kupata mafuta ya rice bran oil. Mafuta haya hutumika katika chakula na yana soko katika baadhi ya nchi.

Uzalishaji wake unahitaji teknolojia ya uchimbaji wa mafuta, usafishaji na udhibiti wa ubora. Hii ni fursa inayofaa zaidi kwa viwanda vyenye uwezo wa kuwekeza katika mashine na mifumo ya usalama wa chakula.

D. Mabaki ya majani ya mpunga

Majani ya mpunga yanaweza kutumika kama malisho ya mifugo, matandazo au malighafi ya kutengeneza mboji.

Matumizi yake yanapaswa kuzingatia ubora wa malisho na usimamizi wa mabaki ya shamba ili kuepuka uchafuzi wa mazingira.

Picha ya kuweka hapa: Maganda ya mpunga, pumba, majani ya mpunga na bidhaa zinazotokana na mabaki hayo.

6. FURSA ZA BIASHARA KWA WAKULIMA NA VIKUNDI

Usindikaji wa mpunga unaweza kuwa njia ya kuongeza kipato kwa wakulima na vikundi vya uzalishaji.

Fursa zinazoweza kuanzishwa

1. Kituo cha kukausha mpunga: Kutoa huduma kwa wakulima wanaokosa vifaa vya kukaushia.

2. Kiwanda kidogo cha kukoboa: Kununua mpunga kutoka kwa wakulima, kukoboa na kuuza mchele wenye ubora.

3. Ufungashaji wa mchele: Kuanzisha chapa ya mchele katika vifungashio vya kilo 1, 2, 5, 10 na 25 kulingana na mahitaji ya soko.

4. Uzalishaji wa unga wa mchele: Kutumia mchele wa vipande vidogo kutengeneza bidhaa yenye thamani zaidi.

5. Utengenezaji wa chakula cha mifugo: Kutumia pumba za mchele kama sehemu ya malighafi ya chakula cha mifugo.

6. Uzalishaji wa nishati: Kutumia maganda ya mpunga katika mifumo inayofaa ya kuzalisha joto au nishati.

7. Biashara ya pembejeo na huduma: Kutoa huduma za mashine za kuvuna, kupura, kusafirisha na kukoboa mpunga.

Vikundi vya wakulima vinaweza kuunganisha nguvu katika kununua mashine, kujenga ghala, kutafuta masoko na kujadiliana na wanunuzi wakubwa.

7. UBORA, USALAMA WA CHAKULA NA VIWANGO

Ili bidhaa za mchele ziweze kushindana sokoni, wazalishaji wanapaswa kuzingatia ubora katika kila hatua.

Mambo muhimu ni:

• Kutumia malighafi safi na salama.

• Kudhibiti unyevu wakati wa kuhifadhi.

• Kuzuia uchafu na wadudu.

• Kutumia vifungashio vinavyofaa kwa chakula.

• Kuweka taarifa za bidhaa, uzito, viambato na tarehe muhimu.

• Kuzingatia masharti ya usajili na viwango vya bidhaa kulingana na aina ya biashara.

Wajasiriamali wanapaswa kupata ushauri kutoka kwa mamlaka husika, ikiwemo TBS na taasisi za udhibiti zinazohusika, kuhusu mahitaji ya bidhaa zao kabla ya kuanza uzalishaji wa kibiashara.

8. CHANGAMOTO NA NJIA ZA KUZIKABILI

Pamoja na fursa nyingi, mnyororo wa thamani wa mpunga unakabiliwa na changamoto kadhaa.

Gharama za uzalishaji: Mbegu, mbolea, maji, mafuta na huduma za mashine zinaweza kuongeza gharama. Matumizi ya teknolojia bora na ushirikiano wa wakulima yanaweza kusaidia kupunguza gharama.

Upotevu baada ya kuvuna: Kukausha na kuhifadhi kwa njia duni husababisha upotevu wa ubora. Uwekezaji katika vihenge, mashine za kukaushia na elimu ya uhifadhi ni muhimu.

Ukosefu wa mitaji: Vikundi vinaweza kutumia mifumo ya kuweka akiba, mikopo inayofaa na ubia na wawekezaji.

Masoko yasiyotabirika: Wakulima wanapaswa kuimarisha taarifa za bei, mikataba ya mauzo na ushirikiano na wasindikaji.

Teknolojia ya usindikaji: Bidhaa kama mafuta ya pumba, tambi na vinywaji vya mchele zinahitaji vifaa na utaalamu maalumu. Ni muhimu kuanza na bidhaa zinazolingana na uwezo wa mtaji na soko.

9. MWELEKEO WA BAADAYE: MCHELE KAMA MALIGHAFI YA VIWANDA

Mwelekeo wa kilimo cha kisasa ni kuunganisha uzalishaji wa shambani na viwanda vya usindikaji. Kwa zao la mpunga, hatua hii inaweza kuongeza ajira na kupanua fursa za biashara katika maeneo ya uzalishaji.

Badala ya kuuza mpunga pekee, wakulima wanaweza kushiriki katika umiliki wa mashine za kukoboa, maghala, vituo vya kukaushia na biashara ya bidhaa zilizofungashwa.

Viwanda vinaweza kutumia mchele mzima kwa chakula, mchele wa vipande vidogo kwa unga na bidhaa nyingine, pumba kwa chakula cha mifugo au mafuta, na maganda kwa nishati au matumizi ya viwandani.

Huu ni mfano wa uchumi unaotumia malighafi kwa ufanisi na kupunguza taka.

Zao la mpunga lina uwezo mkubwa wa kuchangia maendeleo ya wakulima na uchumi wa Tanzania. Thamani yake haipo katika mchele wa kupikia pekee, bali pia katika bidhaa zinazoweza kutengenezwa kutokana na mchele na mabaki yake.

Kupitia uzalishaji bora, usindikaji wa kisasa, ufungashaji, ubunifu na upatikanaji wa masoko, mpunga unaweza kuwa msingi wa biashara nyingi kuanzia vikundi vya wakulima hadi viwanda vikubwa.

Ujumbe kwa mkulima: Usione mpunga kama zao la kuuza baada ya kuvuna pekee. Uone kama malighafi inayoweza kuzalisha mchele, unga, vitafunwa, bidhaa za mifugo, mafuta na nishati. Hapo ndipo fursa ya kuongeza thamani na kipato ilipo.

MKULIMA JEMBE BLOG – Kilimo, Mifugo, Mazingira na Biashara.

TBL NA VETA WAZINDUA MPANGO WA UJUZI-KWANZA: VIJANA 300 KUPATIWA MAFUNZO YA KILIMO NA UFUNDI, FURSA MPYA ZA AJIRA NA UJASIRIAMALI TANZANIA

 

Mkurugenzi Mkuu wa TBL (wa pili kulia), na CPA Anthony Kasore, Mkurugenzi Mkuu wa VETA (wa pili kushoto), wakionyesha Hati ya Makubaliano (MoU) ya mpango wa ufadhili wa masomo wa TBL Ujuzi Kwanza, unaolenga kuwawezesha vijana kupata ujuzi kupitia mafunzo ya vitendo katika mnyororo wa thamani wa kilimo. Wengine katika picha ni Neema Temba, Mkurugenzi wa Masuala ya Kampuni na Udhibiti wa TBL (kulia), na Dkt. Abdallah Ngodu, Mkurugenzi wa Elimu na Mafunzo ya Ufundi Stadi wa VETA.
Na Mkulima Jembe

Sekta ya kilimo nchini Tanzania inaendelea kufungua milango ya fursa za kiuchumi, ajira na biashara, huku hitaji la kuwa na vijana wenye ujuzi wa kisasa wa uzalishaji, matumizi ya teknolojia na uchakataji wa mazao likizidi kuwa muhimu. Katika kipindi ambacho kilimo kinahitaji mabadiliko kutoka uzalishaji wa mazoea kwenda kwenye kilimo cha kibiashara kinachozingatia tija, ubora na soko, uwekezaji katika elimu ya ufundi stadi unaonekana kuwa sehemu muhimu ya kujenga mustakabali wa sekta hiyo.

Katika hatua inayoweza kuwa na mchango mkubwa katika mabadiliko hayo, Tanzania Breweries Plc (TBL) na Mamlaka ya Elimu na Mafunzo ya Ufundi Stadi (VETA) zimesaini Hati ya Makubaliano (MoU) kwa ajili ya kuanzisha Mpango wa Ufadhili wa Masomo wa Ujuzi-Kwanza, unaolenga kuwapatia vijana wa Kitanzania ujuzi wa vitendo katika sekta ya kilimo na maeneo mengine ya kitaalamu yanayohusiana na uzalishaji.

Mpango huo wa miaka mitatu unatarajiwa kuwafikia vijana 300 kutoka familia zenye kipato cha chini, kwa kuwapatia mafunzo yatakayowawezesha kushiriki kikamilifu katika shughuli za kilimo, kujiajiri, kuajiriwa na kuanzisha biashara zinazohusiana na mnyororo mzima wa thamani wa mazao ya kilimo.

Huu si mpango wa kutoa elimu ya darasani pekee, bali ni uwekezaji unaolenga kuunganisha maarifa ya kitaaluma na mahitaji halisi ya sekta ya uzalishaji, ambapo kijana anapaswa kutoka kwenye mafunzo akiwa na uwezo wa kutumia ujuzi wake katika mazingira halisi ya kazi.

VIJANA 300 KUPATA FURSA YA MAFUNZO YA UFUNDI NA KILIMO

Kwa mujibu wa makubaliano yaliyofikiwa kati ya TBL na VETA, vijana 300 watanufaika na ufadhili huo katika kipindi cha miaka mitatu.

Mafunzo yatagusa maeneo mbalimbali yanayohusiana na maendeleo ya kilimo, yakiwemo:

1. Uzalishaji wa mazao: Vijana watajengewa uwezo wa kuelewa mbinu bora za uzalishaji, maandalizi ya mashamba, matumizi sahihi ya mbegu, usimamizi wa udongo na maji, pamoja na utunzaji wa mazao.

2. Matengenezo ya vifaa vya kilimo: Mafunzo yatasaidia kuandaa wataalamu wenye uwezo wa kutunza na kukarabati vifaa vinavyotumika katika shughuli za kilimo.

3. Ufundi wa mitambo ya kilimo: Eneo hili linahusisha uelewa wa matumizi, uendeshaji na matengenezo ya mitambo inayosaidia kuongeza ufanisi wa uzalishaji.

4. Stadi nyingine za kiufundi: Vijana watapata maarifa yatakayowawezesha kutoa huduma mbalimbali zinazohitajika katika shughuli za kilimo.

Umuhimu wa mafunzo haya ni kwamba kilimo cha kisasa hakiishii kwenye kuwa na shamba na kupanda mbegu. Kinahitaji watu wenye uwezo wa kutumia teknolojia, kusimamia uzalishaji, kutatua changamoto za kiufundi na kuhakikisha mazao yanazalishwa kwa ubora unaokubalika sokoni.

Kwa mfano, mkulima anapotumia trekta au mashine ya kupanda, anahitaji huduma ya wataalamu wanaoweza kuhakikisha vifaa hivyo vinafanya kazi vizuri. Mashine inapoharibika wakati wa msimu wa kupanda au kuvuna, kuchelewa kupata fundi kunaweza kusababisha hasara kubwa.

Hivyo, mafunzo ya ufundi stadi yanaweza kutengeneza kundi jipya la vijana watakaokuwa watoa huduma muhimu kwa wakulima.

TBL ITAGARAMIA MAFUNZO, VETA KUTOA ELIMU NA UTAALAMU UNAOTAMBULIKA

Katika mgawanyo wa majukumu, TBL itagharamia mafunzo ya vijana watakaonufaika na mpango huo, huku VETA ikisimamia utoaji wa mafunzo yaliyoidhinishwa na kutoa utaalamu wa kiufundi unaotambulika kitaifa.

Ushirikiano huu unaonesha umuhimu wa taasisi za elimu kushirikiana na sekta binafsi ili kuhakikisha elimu inayotolewa inaendana na mahitaji ya soko la ajira.

Changamoto mojawapo inayowakabili vijana wengi ni kukosa fedha za kugharamia mafunzo ya kitaalamu, licha ya kuwa na uwezo na ari ya kujifunza. Kupitia mpango wa Ujuzi-Kwanza, changamoto hiyo inalengwa kupunguzwa kwa kuwapatia vijana wenye vipaji kutoka familia zenye kipato cha chini nafasi ya kupata mafunzo.

Mbali na mafunzo ya kitaaluma, washiriki pia watapata uzoefu wa vitendo katika shughuli za kilimo, ikiwemo fursa za kujifunza katika jamii za wakulima wa shayiri na mtama wanaoshirikiana na TBL.

Hili ni eneo muhimu kwa sababu mwanafunzi anapopata nafasi ya kujifunza katika mazingira halisi ya uzalishaji, anaweza kuelewa changamoto ambazo haziwezi kufahamika kwa kusoma vitabu pekee.

VIONGOZI WALIOSAINI MAKUBALIANO YA UJUZI-KWANZA

Makubaliano hayo yalisainiwa na Michelle Kilpin, Mkurugenzi Mtendaji wa Tanzania Breweries Plc (TBL), pamoja na CPA Anthony Kasore, Mkurugenzi Mkuu wa Mamlaka ya Elimu na Mafunzo ya Ufundi Stadi (VETA).

Akizungumza katika hafla ya utiaji saini, CPA Anthony Kasore alisisitiza umuhimu wa kukuza ujuzi unaoendana na mahitaji yanayobadilika ya sekta ya kilimo.

Alisema VETA ilianzishwa kwa lengo la kuwapatia Watanzania ujuzi wa vitendo unaoendana na mahitaji ya sekta mbalimbali za uzalishaji.

Alieleza kuwa kadiri sekta ya kilimo inavyoendelea kuwa ya kisasa, kuna umuhimu wa kuwa na vijana wenye uwezo wa kusaidia uzalishaji, kuboresha mbinu za kilimo, kutunza na kukarabati vifaa pamoja na kutoa huduma muhimu za kiufundi.

Kwa mujibu wa Kasore, ushirikiano huo unafungua fursa kwa vijana wenye vipaji ambao huenda wasiwe na uwezo wa kugharamia mafunzo, huku ukihakikisha ujuzi wanaoupata unakidhi mahitaji halisi ya sekta.

Kauli hiyo inaonesha kuwa maendeleo ya kilimo yanahitaji uwekezaji katika rasilimali watu kama ilivyo muhimu kuwekeza katika mbegu bora, mbolea, umwagiliaji na teknolojia.

KILIMO NI NGUZO YA UCHUMI NA AJIRA TANZANI

Kilimo kinaendelea kuwa miongoni mwa sekta muhimu zaidi katika uchumi wa Tanzania, kutokana na mchango wake katika uzalishaji wa chakula, ajira, biashara, upatikanaji wa malighafi viwandani na mapato ya wananchi.

Kwa mujibu wa taarifa iliyotolewa katika maelezo ya mpango huo, Ripoti ya Hali ya Uchumi ya mwaka 2024 inaonesha kuwa sekta ya kilimo ilichangia asilimia 26.3 ya Pato la Taifa, huku takwimu za Ofisi ya Taifa ya Takwimu zikionesha kuwa sekta hiyo inaajiri zaidi ya nusu ya watu wote wanaofanya kazi nchini.

Hata hivyo, pamoja na umuhimu wake, sekta ya kilimo bado inahitaji mabadiliko makubwa katika matumizi ya teknolojia na ujuzi wa kitaalamu.

Kwa mfano, maeneo yafuatayo yanaonesha mahitaji ya wataalamu wenye ujuzi:

• Umwagiliaji: Wataalamu wanaoweza kufunga, kuendesha na kutengeneza mifumo ya umwagiliaji.

• Mitambo ya kilimo: Mafundi wa matrekta, mashine za kuvunia, kupanda na kuchakata mazao.

• Usimamizi wa mazao: Wataalamu wa udongo, lishe ya mimea, wadudu na magonjwa ya mimea.

• Baada ya mavuno: Wataalamu wa ukaushaji, uhifadhi, upangaji madaraja na ufungashaji wa mazao.

• Uchakataji: Vijana wenye ujuzi wa kubadilisha mazao ghafi kuwa bidhaa zenye thamani kubwa.

• Biashara ya kilimo: Wataalamu wa masoko, usimamizi wa biashara na uunganishaji wa wakulima na wanunuzi.

Kwa maana hiyo, kuwekeza katika elimu ya ufundi stadi ni kuwekeza katika uwezo wa Tanzania kuongeza uzalishaji na thamani ya mazao yake.

TBL NA WAKULIMA: USHIRIKIANO ULIOJENGWA KATIKA MINYORORO YA THAMANI YA SHAYIRI NA MTAMA

Ushirikiano wa TBL na VETA unaendeleza pia uhusiano wa muda mrefu wa TBL na wakulima wa Tanzania, ambao kwa mujibu wa taarifa ya kampuni hiyo ulianza mwaka 1933.

TBL hununua shayiri na mtama kutoka kwa wakulima wadogo zaidi ya 2,500 katika mikoa ya:

1. Arusha.

2. Kilimanjaro.

3. Manyara.

4. Dodoma.

Katika ushirikiano huo, kampuni huwapatia wakulima mbegu, mafunzo ya kilimo na masoko ya uhakika kwa mazao yanayokidhi mahitaji yake.

Huu ni mfano wa mfumo wa kilimo unaounganisha mkulima na kampuni inayohitaji malighafi kwa ajili ya uzalishaji wa viwandani.

Kwa mtazamo wa kiuchumi, mfumo huu una manufaa kwa pande zote mbili. Mkulima anapata soko la mazao yake, wakati kampuni inapata malighafi inayohitajika katika shughuli zake za uzalishaji.

Hata hivyo, ili mfumo huo uwe endelevu, ni muhimu kuwepo kwa uwazi katika bei za ununuzi, viwango vya ubora, masharti ya mikataba na muda wa malipo.

Mkulima anapaswa kuelewa aina ya zao linalohitajika, mbegu zinazokubalika, kiwango cha unyevunyevu kinachotakiwa wakati wa kuuza, pamoja na gharama za uzalishaji ili aweze kufanya maamuzi sahihi ya kibiashara.

SHAYIRI: ZAO LENYE FURSA KATIKA KILIMO NA VIWANDA

Shayiri ni zao la nafaka linalotumika katika shughuli mbalimbali za viwandani na chakula. Katika mfumo wa uzalishaji wa TBL, shayiri ni miongoni mwa malighafi muhimu zinazotumika katika uzalishaji wa bidhaa za kampuni.

Kwa mkulima, zao hili linaweza kuwa fursa ya biashara pale anapoweza kukidhi mahitaji ya mnunuzi kuhusu aina ya mbegu, ubora, uzalishaji na viwango vya unyevunyevu.

Hata hivyo, mkulima hapaswi kuingia katika uzalishaji bila kupata taarifa za kitaalamu kuhusu mazingira yanayofaa kwa zao hilo.

Ni muhimu kuzingatia:

• Uchaguzi wa mbegu zinazofaa eneo husika.

• Maandalizi bora ya shamba.

• Wakati sahihi wa kupanda.

• Udhibiti wa magonjwa na wadudu.

• Uvunaji kwa wakati.

• Ukaushaji na uhifadhi unaozingatia ubora.

• Utafutaji wa soko kabla ya kuanza uzalishaji.

MTAMA: ZAO LA CHAKULA NA MALIGHAFI YA VIWANDA

Mtama ni zao lenye umuhimu mkubwa katika maeneo yanayokabiliwa na changamoto za upatikanaji wa maji, kutokana na uwezo wa aina zake mbalimbali kustahimili mazingira yenye ukame.

Zao hili linaweza kutumika katika uzalishaji wa unga, vyakula mbalimbali na bidhaa nyingine za viwandani kulingana na aina ya mtama na teknolojia ya uchakataji.

Kwa kuunganishwa na masoko ya viwanda, wakulima wanaweza kupata fursa ya kuzalisha kwa kuzingatia mahitaji ya wanunuzi badala ya kutegemea kuuza mazao ghafi katika masoko ya kawaida pekee.

Hii inaonesha umuhimu wa kuimarisha uhusiano kati ya wakulima, wataalamu wa kilimo, wasindikaji na kampuni zinazohitaji malighafi.

KIWANDA CHA KILIMANJARO MALTING MOSHI NA UMUHIMU WA UCHAKATAJI WA NDANI

Hatua nyingine muhimu katika uwekezaji wa TBL kwenye mnyororo wa thamani wa kilimo ni uwepo wa kiwanda chake cha Kilimanjaro Malting, kilichopo Moshi, mkoani Kilimanjaro.

Kwa mujibu wa taarifa iliyotolewa, kiwanda hicho kilikamilisha mwaka wake wa kwanza wa uzalishaji kamili mwaka 2025, kikitumia shayiri iliyolimwa nchini Tanzania.

Uwekezaji huu una umuhimu mkubwa katika kujenga uwezo wa ndani wa kuchakata malighafi zinazozalishwa na wakulima wa Tanzania.

Kwa kawaida, nchi inapoweza kuzalisha malighafi, kuichakata na kuitumia katika viwanda vyake, inakuwa na nafasi ya kuongeza thamani ya bidhaa kabla hazijaingia katika hatua ya mwisho ya matumizi.

Kwa mfano, badala ya kutegemea kuuza mazao ghafi pekee, uwepo wa viwanda vya ndani unaweza kuchochea mahitaji ya malighafi, kuongeza fursa za ajira na kukuza huduma za usafirishaji, uhifadhi, ufundi na biashara.

Kwa wakulima wa Kilimanjaro, Arusha na Manyara, maendeleo ya shughuli za uchakataji wa ndani yanaonesha umuhimu wa kujenga mfumo wa uzalishaji unaozingatia mahitaji ya viwanda.

Hata hivyo, manufaa ya uwekezaji huo kwa wakulima yanategemea namna wanavyoweza kushiriki katika mnyororo huo, kupata taarifa za masoko na kuzalisha mazao yanayokidhi viwango vinavyohitajika.

VETA YAONGEZA IDADI YA WANAFUNZI, VYUO VIPYA 65 KUFUNGULIWA JANUARI 2027

Akieleza kuhusu ongezeko la nafasi za mafunzo ya ufundi stadi nchini, CPA Anthony Kasore alisema idadi ya wanafunzi waliojiunga na VETA imeongezeka kwa kiwango kikubwa katika miaka ya hivi karibuni.

Kwa mujibu wa takwimu alizotoa:

• Mwaka 2022/23, wanafunzi waliojiunga walikuwa 69,347.

• Mwaka 2025/26, idadi ilifikia wanafunzi 116,468.

• Vyuo vipya 65 vinatarajiwa kufunguliwa Januari 2027.

Ongezeko hili linaonesha jitihada za kupanua upatikanaji wa elimu ya ufundi stadi kwa Watanzania, hususan vijana wanaohitaji ujuzi utakaowawezesha kushiriki katika shughuli za uzalishaji na biashara.

Kasore alisema kadiri VETA inavyopanua upatikanaji wa elimu ya ufundi stadi, ushirikiano na sekta ya uzalishaji ni muhimu katika kuziba pengo kati ya taasisi za mafunzo na mahitaji ya soko la ajira.

Alieleza kuwa kupitia Ujuzi-Kwanza, vijana watapata ujuzi wa vitendo unaoweza kuwawezesha kupata ajira, kufanya ujasiriamali na kujenga maisha endelevu.

Aidha, alisema TBL na VETA zitafuatilia maendeleo ya wahitimu ili kupima matokeo ya mpango huo.

ZAIDI YA VIJANA 800,000 HUINGIA SOKO LA AJIRA KILA MWAKA

Changamoto ya ajira kwa vijana ni mojawapo ya masuala yanayohitaji mikakati ya muda mrefu nchini Tanzania.

Kwa mujibu wa taarifa ya Kamati ya Bajeti ya Bunge iliyonukuliwa katika maelezo ya mpango huo, zaidi ya vijana 800,000 wa Kitanzania huingia katika soko la ajira kila mwaka.

Idadi hiyo inaonesha umuhimu wa kuandaa mifumo ya kuwawezesha vijana kupata ujuzi unaohitajika katika sekta mbalimbali za uchumi.

Katika mazingira hayo, kilimo kinaweza kuwa sehemu muhimu ya kupanua fursa za ajira, hasa ikiwa vijana wataandaliwa kuwa wazalishaji, mafundi, wasindikaji, wasambazaji wa pembejeo na watoa huduma za kitaalamu.

Kwa mfano, kijana aliyepata mafunzo ya ufundi wa matrekta anaweza kuanzisha biashara ya matengenezo ya mitambo ya kilimo.

Vivyo hivyo, kijana aliyepata ujuzi wa umwagiliaji anaweza kuanzisha kampuni inayotoa huduma za kufunga na kutengeneza mifumo ya umwagiliaji kwa wakulima.

Mwingine anaweza kuanzisha biashara ya kukausha, kusaga, kufungasha na kusambaza mazao ya kilimo.

Kwa hiyo, ajira katika kilimo hazipaswi kutazamwa kwa mtazamo wa kuwa mkulima anayelima shamba pekee. Kuna shughuli nyingi zinazoweza kuwa biashara na chanzo cha kipato katika mnyororo mzima wa thamani.

ASILIMIA 75 YA WAHITIMU WA VETA WALIOFUATILIWA WAMEAJIRIWA AU KUJIAJIRI

Katika kuonesha umuhimu wa mafunzo ya ufundi stadi, utafiti wa hivi karibuni wa VETA uliofuatilia hali ya wahitimu ulibaini kuwa asilimia 75 ya wahitimu waliokuwa wamefuatiliwa walikuwa wameajiriwa au kujiajiri.

Taarifa hiyo pia inaonesha kuwa kujiajiri kulikuwa na sehemu kubwa zaidi ikilinganishwa na ajira rasmi za kuajiriwa.

Takwimu hizi zinaweka wazi umuhimu wa elimu inayomjengea kijana uwezo wa kufanya kazi na pia kutambua fursa za kuanzisha shughuli zake mwenyewe.

Hata hivyo, ili vijana waweze kufanikiwa katika kujiajiri, ni muhimu elimu ya ufundi iambatane na maarifa ya ujasiriamali, usimamizi wa fedha, upatikanaji wa mitaji, masoko na uongozi wa biashara.

UJUZI-KWANZA NA DIRA YA MAENDELEO YA TANZANIA 2050

Mpango wa Ujuzi-Kwanza unaendana na malengo ya Dira ya Maendeleo ya Tanzania 2050, ambayo yanaweka msisitizo katika kujenga nguvu kazi yenye ujuzi, kuleta mageuzi katika kilimo na kukuza uchumi jumuishi.

Pia unaunga mkono Ajenda ya 10/30 inayolenga kukuza sekta ya kilimo kwa wastani wa asilimia 10 kwa mwaka ifikapo 2030.

Aidha, mpango huo unaendana na programu ya Jenga Kesho Iliyo Bora (Building a Better Tomorrow – BBT), inayolenga kuhamasisha ushiriki wa vijana katika shughuli za kilimo na biashara zinazohusiana na sekta hiyo.

Uhusiano wa mipango hii unaonesha kuwa maendeleo ya kilimo yanahitaji ushirikiano wa serikali, sekta binafsi, taasisi za mafunzo, wakulima na wadau wengine wa maendeleo.

Hata hivyo, kufikia malengo makubwa ya sekta ya kilimo kunahitaji zaidi ya kutoa mafunzo. Kunahitaji mifumo inayowezesha vijana kutumia ujuzi walioupata katika mazingira halisi ya uzalishaji na biashara.

UCHAMBUZI WA MKULIMA JEMBE: JE, MAFUNZO YA UFUNDI STADI YANAWEZA KUBADILI MUSTAKABALI WA KILIMO TANZANIA?

Ushirikiano kati ya TBL na VETA unatoa nafasi ya kutafakari suala kubwa linalohusu mustakabali wa kilimo nchini Tanzania: Je, tunahitaji wakulima wengi zaidi au tunahitaji pia wataalamu wengi zaidi wa kusaidia kilimo?

Kwa uhalisia, tunahitaji vyote viwili.

Tanzania ina ardhi inayofaa kwa shughuli mbalimbali za kilimo, rasilimali watu na fursa za masoko ya ndani na nje ya nchi. Hata hivyo, rasilimali hizo haziwezi kutumika kikamilifu bila kuwa na watu wenye ujuzi wa kuzisimamia.

Kilimo kinapokuwa cha kisasa, kinahitaji wataalamu wa mitambo, wahandisi wa mifumo ya umwagiliaji, wataalamu wa uhifadhi wa mazao, mafundi wa mashine za viwandani na wataalamu wa teknolojia za uzalishaji.

Hii ina maana kuwa kijana anaweza kujenga maisha yake kupitia kilimo hata kama hana shamba lake mwenyewe.

1. KUTOKA KILIMO CHA NGUVU ZA BINADAMU KWENDA KILIMO CHA TEKNOLOJIA

Changamoto mojawapo katika kilimo cha wakulima wadogo ni utegemezi mkubwa wa nguvu za binadamu.

Matumizi ya mitambo yanaweza kusaidia kupunguza muda na gharama za uzalishaji, hasa katika maandalizi ya mashamba, upandaji na uvunaji.

Lakini teknolojia hiyo inahitaji wataalamu wanaoweza kuendesha, kutunza na kutengeneza mitambo.

Hivyo, vijana watakaopata mafunzo kupitia Ujuzi-Kwanza wanaweza kuwa sehemu ya suluhisho la changamoto hiyo.

2. KUJENGA BIASHARA ZA HUDUMA KWA WAKULIMA

Moja ya fursa ambazo zinaweza kufunguliwa na elimu ya ufundi ni kuanzisha biashara za kutoa huduma kwa wakulima.

Baadhi ya biashara hizo ni:

• Huduma za kukodisha matrekta.

• Matengenezo ya mashine za kilimo.

• Ufungaji wa mifumo ya umwagiliaji.

• Uuzaji na matengenezo ya pampu za maji.

• Huduma za kunyunyizia na kutunza mazao.

• Huduma za ukaushaji na uhifadhi wa mazao.

Biashara hizi zinaweza kuwapatia vijana kipato na wakati huohuo kusaidia wakulima kuongeza ufanisi wa uzalishaji.

3. KUONGEZA THAMANI YA MAZAO KUPITIA
Tanzania inahitaji kuimarisha zaidi uchakataji wa mazao ya kilimo.

Mazao kama mahindi, mtama, alizeti, shayiri, karanga, mihogo na maharage yanaweza kutumika kutengeneza bidhaa mbalimbali zenye thamani kubwa.

Hii inahitaji vijana wenye ujuzi wa kuendesha mashine za viwandani, kusimamia ubora, kufungasha bidhaa na kutunza vifaa vya uzalishaji.

Uwepo wa wataalamu hao unaweza kusaidia kuanzisha viwanda vidogo na vya kati katika maeneo ya uzalishaji, badala ya kutegemea kusafirisha mazao ghafi kwenda mbali kwa ajili ya uchakataji.

4. KUUNGANISHA ELIMU, MITAJI NA MASOKO

Mafunzo pekee hayawezi kuhakikisha kijana anafanikiwa katika biashara.

Kijana anaweza kuhitimu akiwa na ujuzi mzuri wa kutengeneza mashine lakini akakosa mtaji wa kuanzisha karakana.

Anaweza kuwa na ujuzi wa kusindika mazao lakini akakosa mashine, eneo la uzalishaji na soko.

Kwa hiyo, ni muhimu kuweka utaratibu wa kuwaunganisha wahitimu na taasisi za fedha, kampuni za kilimo, vikundi vya wakulima na masoko.

Hapa ndipo matokeo ya mpango wa Ujuzi-Kwanza yatakapoweza kuonekana kwa vitendo.

MAMBO MUHIMU YANAYOPASWA KUZINGATIWA ILI MPANGO ULETE MATOKEO

Kwa mtazamo wa Mkulima Jembe, mafanikio ya mpango huu yanapaswa kupimwa kwa kuangalia mambo yafuatayo:

Kwanza, uwazi wa uchaguzi wa wanufaika. Vijana 300 wanapaswa kupatikana kupitia utaratibu ulio wazi na unaozingatia vigezo vya ufadhili, hususan hali ya kiuchumi na uwezo wa kujifunza.

Pili, mafunzo yanayozingatia mahitaji ya soko. Kozi zinazotolewa zinapaswa kuendana na mahitaji ya wakulima, viwanda na kampuni zinazofanya kazi katika sekta ya kilimo.

Tatu, mafunzo kwa vitendo. Kila kijana anapaswa kupata nafasi ya kufanya kazi katika mazingira halisi ya uzalishaji na kutumia vifaa vinavyopatikana katika sekta husika.

Nne, fursa za ajira baada ya kuhitimu. Ni muhimu kuimarisha uhusiano kati ya VETA, TBL, wakulima na kampuni nyingine ili wahitimu waweze kupata nafasi za ajira au kuanzisha biashara.

Tano, ufuatiliaji wa wahitimu. Mafanikio yasipimwe kwa idadi ya wanafunzi walioanza masomo pekee, bali pia idadi ya waliohitimu, walioajiriwa, waliojiajiri na biashara walizofanikiwa kuanzisha.

Sita, ushiriki wa wakulima. Wakulima wanapaswa kuwa sehemu ya mfumo wa mafunzo kwa sababu wao ndio wanaokabiliana moja kwa moja na changamoto za uzalishaji.

MICHELLE KILPIN: MAFANIKIO YATAPIMWA KWA MATOKEO YA VIJANA BAADA YA MAFUNZO

Michelle Kilpin, Mkurugenzi Mtendaji wa Tanzania Breweries Plc (TBL), (kulia), na CPA Anthony Kasore, Mkurugenzi Mkuu wa Mamlaka ya Elimu na Mafunzo ya Ufundi Stadi (VETA), (kushoto)

Akisisitiza matarajio ya muda mrefu ya mpango huo, Michelle Kilpin, Mkurugenzi Mtendaji wa TBL, alisema kampuni haitapima mafanikio kwa kuangalia idadi ya vijana waliopata mafunzo pekee, bali pia yale watakayofanikiwa kuyatimiza baada ya mafunzo.

Alieleza kuwa lengo ni kuona vijana wa Kitanzania wakitumia ujuzi wa vitendo kujenga taaluma zenye manufaa, biashara zenye mafanikio na maisha endelevu, huku wakichangia kuimarisha sekta ya kilimo na kuongeza tija yake.

Kauli hiyo inaweka msisitizo katika matokeo ya uwekezaji wa kijamii na kiuchumi, badala ya kuishia katika shughuli za kutoa ufadhili wa masomo.

 UJUZI NI MOJA YA NGUZO ZA KILIMO CHA KISASA

Ushirikiano kati ya Tanzania Breweries Plc na VETA kupitia mpango wa Ujuzi-Kwanza ni hatua inayoweza kuongeza nafasi ya vijana kushiriki katika mageuzi ya kilimo nchini.

Ufadhili wa vijana 300 katika kipindi cha miaka mitatu unaweza kuwa mwanzo wa kujenga kundi la wataalamu watakaosaidia kuongeza uzalishaji, kuboresha huduma za kiufundi na kuimarisha uhusiano kati ya wakulima na viwanda.

Kwa wakulima, maendeleo haya yanaonesha kuwa mustakabali wa kilimo hautategemea ardhi na mvua pekee, bali pia maarifa, teknolojia, wataalamu na masoko.

Kwa vijana, ujumbe ni kwamba kilimo kinaweza kuwa taaluma, biashara na ajira yenye manufaa, hata kwa wale ambao hawamiliki mashamba.

Na kwa Tanzania kwa ujumla, kuunganisha elimu ya ufundi stadi na sekta binafsi kunaweza kusaidia kujenga uchumi unaotegemea uzalishaji, ubunifu na kuongeza thamani ya rasilimali zinazopatikana nchini.

NYANYA ZA ASILI: Kutoka Shambani Hadi Kiwandani — Fursa za Chakula, Afya ya Lishe na Ujasiriamali kwa Wakulima Tanzania

Na Mkulima Jembe Blog

Nyanya za asili ni sehemu ya utajiri wa kilimo na urithi wa mbegu za jamii mbalimbali. Kwa kuzalisha, kuhifadhi mbegu kwa njia sahihi na kuongeza thamani kupitia usindikaji, wakulima wanaweza kupata fursa za kipato, huku vikundi vya wakulima na wajasiriamali vikijenga biashara zinazotumia mazao yanayolimwa katika maeneo yao.

1. Utangulizi: Nyanya za asili ni nini?

Nyanya ni miongoni mwa mazao ya mboga yanayotumiwa kwa wingi katika kaya nyingi za Tanzania. Hutumika katika mapishi ya kila siku, migahawa, hoteli, shule, hospitali na viwanda vya usindikaji wa vyakula. Pamoja na aina za nyanya zinazozalishwa kibiashara kwa wingi, kuna nyanya zinazojulikana na wakulima kama nyanya za asili, ambazo mara nyingi huhusishwa na mbegu zilizohifadhiwa na jamii kwa vizazi mbalimbali au aina za kienyeji zilizozalishwa katika mazingira maalumu.

Nyanya za asili zinaweza kutofautiana kwa ukubwa, umbo, rangi, ladha, harufu, unene wa ganda na kiasi cha maji. Baadhi huwa ndogo na nyekundu, nyingine huwa na rangi zinazochanganyika, huku baadhi zikiwa na ladha inayopendelewa kwa matumizi ya nyumbani na katika mapishi ya asili.

Hata hivyo, ni muhimu kufahamu kuwa jina nyanya za asili halimaanishi moja kwa moja kwamba kila aina ni ya zamani, ina virutubisho vingi kuliko aina zote za kisasa au haina magonjwa. Tabia hutegemea aina husika, mazingira ya kilimo, ubora wa mbegu na namna zao linavyotunzwa.

Kwa mkulima, swali muhimu si tu jinsi ya kuzalisha nyanya nyingi, bali pia jinsi ya kuzalisha nyanya zenye ubora unaohitajika sokoni, kupunguza upotevu wa mazao na kuyageuza kuwa bidhaa zinazoweza kuhifadhiwa na kuuzwa kwa muda mrefu.

2. Historia na umuhimu wa nyanya za asili katika jamii

Nyanya zina asili ya Amerika, na baadaye zikaenea katika maeneo mbalimbali ya dunia. Kupitia biashara, uhamiaji na mabadilishano ya mbegu, nyanya ziliingia katika mifumo mbalimbali ya kilimo barani Afrika na kuwa sehemu ya vyakula vya kila siku.

Katika jamii nyingi za wakulima, mbegu zimekuwa zikihifadhiwa kutoka msimu mmoja hadi mwingine. Wakulima walichagua mimea kulingana na sifa walizozipendelea, kama ladha, uwezo wa kuzaa, muda wa kuvuna na namna matunda yalivyostahimili mazingira ya eneo husika.

Kwa miaka mingi, mchakato huo umechangia kuwepo kwa aina mbalimbali za nyanya zinazotofautiana kwa tabia na matumizi.

Hata hivyo, si kila nyanya inayolimwa kwa kutumia mbegu zilizohifadhiwa nyumbani ni aina ya asili iliyothibitishwa. Pia, si kila aina ya asili ni lazima iwe na uwezo mkubwa wa kustahimili ukame, wadudu au magonjwa. Hivyo, wakulima wanapaswa kutambua aina wanayolima na kutathmini matokeo yake katika mazingira yao.

Kwa nini nyanya za asili zina umuhimu?

• Uhifadhi wa urithi wa kilimo: Husaidia kuhifadhi aina za mbegu na maarifa yaliyopitishwa kati ya vizazi.

• Utofauti wa mazao: Hupanua uchaguzi wa wakulima na walaji.

• Matumizi ya nyumbani: Aina zinazofaa zinaweza kutumika katika mapishi mbalimbali.

• Fursa za biashara: Nyanya zenye ladha, rangi au sifa zinazotambulika zinaweza kulenga masoko maalumu.

• Utafiti na ubunifu: Utofauti wa aina unaweza kusaidia katika tafiti za uzalishaji na uboreshaji wa mazao.3. 

• 3. Aina za nyanya za asili na namna ya kuzitofautisha

• 

Nyanya za asili hazina umbo moja maalumu. Kwa kawaida, mkulima anaweza kukutana na aina zenye sifa zifuatazo:

Nyanya ndogo: Huwa na matunda madogo, ambayo yanaweza kufaa kwa matumizi ya nyumbani, saladi au masoko yanayopendelea matunda madogo. Uwezo wa kuhifadhiwa hutegemea aina na namna yalivyovunwa.

Nyanya za umbo la mviringo: Huwa na umbo la duara au karibu na duara. Baadhi zinaweza kufaa kwa mapishi ya kawaida na usindikaji.

Nyanya zenye nyama nyingi: Aina zenye sehemu kubwa ya nyama na maji machache kiasi zinaweza kufaa kwa utengenezaji wa rojo nzito, mchuzi na unga wa nyanya baada ya kukausha.

Nyanya za rangi tofauti: Zinaweza kuwa nyekundu, njano, machungwa au rangi zinazochanganyika. Rangi hutegemea sifa za aina na viwango vya kukomaa.

Nyanya zenye ladha maalumu: Baadhi ya aina hupendwa kwa harufu na ladha yake. Sifa hiyo inaweza kuwa fursa ya kutengeneza bidhaa zinazolenga migahawa, hoteli au walaji wanaotafuta vyakula vyenye ladha ya kipekee.

Ushauri kwa mkulima: Usichague mbegu kwa kuangalia jina la “asili” pekee. Chunguza uwezo wa kuzaa, ubora wa matunda, mahitaji ya soko, ustahimilivu wa magonjwa na gharama za uzalishaji. Panda majaribio madogo kabla ya kuwekeza eneo kubwa.

4. Mahitaji ya kimazingira na hali ya hewa kwa nyanya za asili

Nyanya zinaweza kulimwa katika maeneo mengi ya Tanzania, lakini mafanikio hutegemea uchaguzi wa aina inayofaa, upatikanaji wa maji, rutuba ya udongo na udhibiti wa wadudu na magonjwa.

4.1 Hali ya hewa

Nyanya hustawi katika mazingira yenye joto la wastani na mwanga wa kutosha. Joto kali kupita kiasi linaweza kuathiri uchavushaji na utungaji wa matunda. Baridi kali pia inaweza kupunguza kasi ya ukuaji.

Katika maeneo ya Kilimanjaro, Arusha, Morogoro, Iringa, Mbeya na maeneo mengine yanayofaa kwa kilimo cha mboga, mkulima anapaswa kuchunguza tofauti za hali ya hewa kati ya msimu mmoja na mwingine kabla ya kuchagua tarehe ya kupanda.

4.2 Udongo unaofaa

Udongo unaofaa kwa nyanya ni ule wenye rutuba, unaopitisha maji vizuri na wenye uwezo wa kuhifadhi unyevunyevu wa kutosha. Udongo unaotuamisha maji unaweza kuongeza uwezekano wa kuoza kwa mizizi na kutokea kwa magonjwa.

Mkulima anashauriwa:

• Kufanya uchunguzi wa udongo inapowezekana.

• Kuongeza mboji iliyooza vizuri au samadi iliyokomaa.

• Kuepuka kupanda nyanya mfululizo katika eneo lilelile bila kuzingatia mzunguko wa mazao.

• Kutumia matuta au mifereji inayosaidia kuondoa maji mengi.

• Kuepuka kutumia samadi mbichi karibu na mizizi ya miche.

4.3 Maji na umwagiliaji

Nyanya zinahitaji maji ya kutosha katika hatua za ukuaji, maua na kutengeneza matunda. Upungufu wa maji unaweza kusababisha matunda kuwa madogo na kupunguza uzalishaji. Mabadiliko makubwa ya unyevunyevu wa udongo yanaweza pia kuongeza matatizo ya nyanya kupasuka.

Umwagiliaji wa matone unaweza kusaidia kupeleka maji karibu na mizizi na kupunguza upotevu wa maji. Hata hivyo, mfumo huo unahitaji uwekezaji wa awali, matengenezo na usimamizi mzuri.

Ushauri: Mwagilia kulingana na hali ya udongo, hatua ya ukuaji wa mimea na hali ya hewa. Epuka kuacha maji yakiwa yamesimama shambani.

5. Hatua za uzalishaji wa nyanya za asili

5.1 Uchaguzi wa mbegu

Mbegu ni msingi wa uzalishaji. Mkulima anayepanga kulima nyanya za asili anapaswa kutafuta mbegu zinazotambulika, zenye taarifa za chanzo na zinazofaa kwa mazingira yake.

Kama anataka kuhifadhi mbegu kutoka kwenye mavuno yake, ni muhimu kutambua kwamba mbegu za baadhi ya aina chotara (hybrid) hazitoi matokeo yanayofanana na mmea mama katika msimu unaofuata. Hivyo, uchaguzi wa aina inayoweza kuzalishwa tena kwa mbegu zake ni jambo la kuzingatia.

Mbegu zinapaswa kuchaguliwa kutoka kwenye mimea yenye afya na matunda yanayoonyesha sifa zinazotakiwa. Mimea yenye dalili za magonjwa ya kuambukiza haipaswi kutumika kama chanzo cha mbegu.

5.2 Kuandaa kitalu

Kitalu kinapaswa kuwa safi, chenye mifereji mizuri ya maji na kinga dhidi ya wadudu waharibifu. Tumia udongo au mchanganyiko wa kitalu ulioandaliwa vizuri, pamoja na vyombo safi vinavyofaa.

Mbegu hupandwa kwa kina kinachofaa kulingana na ukubwa wake na maelekezo ya aina husika. Baada ya kupanda, weka unyevunyevu wa kutosha bila kutuamisha maji.

Miche inapaswa kupata mwanga unaofaa na kuzoezwa taratibu na mazingira ya nje kabla ya kuhamishiwa shambani.

5.3 Kupandikiza miche

Miche inapokuwa na nguvu na afya, inaweza kuhamishiwa shambani. Nafasi kati ya mimea na mistari itategemea aina ya nyanya, mfumo wa uzalishaji na namna mimea itakavyotunzwa.

Baada ya kupandikiza:

• Mwagilia maji ili kusaidia mizizi kuzoea udongo.

• Kagua miche mara kwa mara ili kubaini iliyokauka au kushambuliwa na wadudu.

• Ondoa magugu yanayoshindania maji na virutubisho.

• Weka matandazo yanayofaa ili kupunguza upotevu wa unyevunyevu.

• Tumia fito au mfumo wa kufungia mimea pale inapohitajika.

5.4 Mbolea na lishe ya mimea

Nyanya zinahitaji virutubisho mbalimbali, ikiwemo nitrojeni, fosforasi na potasiamu. Mahitaji hutofautiana kulingana na rutuba ya udongo, aina ya nyanya na hatua ya ukuaji.

Nitrojeni nyingi kupita kiasi inaweza kuchochea ukuaji wa majani na kuathiri uwiano wa ukuaji wa matunda. Kwa upande mwingine, upungufu wa virutubisho unaweza kupunguza ukubwa wa matunda na mavuno.

Njia bora ni kufanya uchunguzi wa udongo inapowezekana na kutumia mbolea kwa kufuata ushauri wa kitaalamu. Mbolea za asili zilizooza vizuri zinaweza kusaidia kuboresha muundo wa udongo, lakini si kila wakati zinatosheleza mahitaji yote ya virutubisho.

5.5 Udhibiti wa wadudu na magonjwa

Wadudu na magonjwa ni miongoni mwa sababu zinazoweza kupunguza mavuno ya nyanya. Changamoto zinaweza kujumuisha inzi weupe, vidukari, viwavi waharibifu, magonjwa ya ukungu na magonjwa ya bakteria au virusi.

Mkulima anapaswa kutumia kanuni za usimamizi jumuishi wa wadudu na magonjwa (IPM), ambazo zinajumuisha:

1. Kukagua mimea mara kwa mara.

2. Kutumia mbegu safi na miche yenye afya.

3. Kubadilisha mazao kwa kufuata ushauri wa kitaalamu.

4. Kuondoa mimea iliyoathirika sana kwa njia salama.

5. Kudhibiti magugu yanayoweza kuhifadhi wadudu na magonjwa.

6. Kutumia viuatilifu vilivyosajiliwa tu pale inapohitajika, kwa kufuata lebo, vifaa vya kujikinga na muda wa kusubiri kabla ya kuvuna.

Tahadhari: Nyanya za asili si lazima ziwe sugu kwa kila ugonjwa. Pia, kutumia dawa za mimea au viuatilifu vinavyotengenezwa nyumbani hakumaanishi kuwa ni salama moja kwa moja.

5.6 Uvunaji na upangaji wa mazao

Nyanya huvunwa kulingana na matumizi yaliyokusudiwa. Kwa soko la karibu, mkulima anaweza kuvuna matunda yaliyoiva vizuri. Kwa usafirishaji wa umbali mrefu, hatua ya kukomaa na uwezo wa aina husika kustahimili usafirishaji vinapaswa kuzingatiwa.

Baada ya kuvuna:

• Tenganisha nyanya zilizooza, zilizopasuka sana au zilizoathirika na magonjwa.

• Panga matunda kwa ukubwa, rangi na ubora.

• Tumia makasha safi yasiyosababisha kubanwa kwa matunda.

• Epuka kuyaacha kwenye jua kali kwa muda mrefu.

• Peleka nyanya kwa wanunuzi au sehemu ya usindikaji mapema.

Upangaji huu ni muhimu kwa sababu nyanya zinazofaa kwa soko la freshi zinaweza kuwa tofauti na zile zinazofaa kwa usindikaji.

Miongoni mwa virutubisho vinavyopatikana katika nyanya ni:

• Vitamini C: Husaidia utendaji wa kawaida wa mfumo wa kinga na utengenezaji wa kolajeni.

• Provitamini A: Baadhi ya rangi zake za asili huchangia katika upatikanaji wa carotenoids zinazoweza kubadilishwa kuwa vitamini A.

• Potasiamu: Huchangia utendaji wa kawaida wa misuli na mfumo wa neva.

• Lycopene: Ni kiambato cha kundi la carotenoids kinachochangia rangi nyekundu ya nyanya na kinachofanyiwa utafiti kuhusu nafasi yake katika afya.

• Nyuzinyuzi: Husaidia utendaji wa kawaida wa mfumo wa mmeng'enyo wa chakula.

Nyanya zinaweza kuliwa zikiwa mbichi, kupikwa kwenye mboga, kuchanganywa na vyakula vingine au kusindikwa.

Ni muhimu kuepuka madai kwamba nyanya zinaweza kutibu magonjwa yote. Nyanya ni sehemu ya mlo wenye uwiano, si mbadala wa matibabu ya kitaalamu.

7. Utengenezaji wa bidhaa kutokana na nyanya za asili

Hapa ndipo fursa kubwa ya kuongeza thamani ya zao hili ilipo. Badala ya kutegemea kuuza nyanya mbichi pekee, mkulima au kikundi cha wakulima kinaweza kuchunguza uwezekano wa kuzalisha bidhaa mbalimbali.

7.1 Juisi ya nyanya

Juisi ya nyanya inaweza kutengenezwa kwa matumizi ya nyumbani au kuuzwa baada ya kuweka mfumo sahihi wa usindikaji na usalama wa chakula.

Vifaa vinavyoweza kuhitajika:

• Nyanya zilizoiva na zenye afya.

• Maji salama kwa ajili ya usafi wa vifaa.

• Kichanganyio au mashine ya kutoa juisi.

• Kichujio kinachofaa.

• Vyombo vya kupimia.

• Chupa au vifungashio vinavyofaa kwa chakula.

Hatua za utengenezaji:

1. Chagua nyanya zilizoiva vizuri, zisizo na kuoza.

2. Zioshe kwa maji salama na uondoe sehemu zisizofaa.

3. Kata nyanya kwa kutumia vifaa safi.

4. Ziponde au zitumie kwenye mashine ya kutoa juisi.

5. Chuja kulingana na aina ya bidhaa inayotakiwa.

6. Tumia mchakato wa usindikaji wa joto na ufungashaji uliothibitishwa kuwa salama kwa bidhaa hiyo.

7. Weka lebo na hifadhi kwa kufuata masharti ya usalama wa chakula.

Juisi ya nyanya haiwezi kudhaniwa kuwa salama kuhifadhiwa kwenye rafu bila jokofu kwa sababu tu imechemshwa au kuwekwa kwenye chupa. Muda wa kuhifadhi, kiwango cha joto, tindikali na aina ya kifungashio lazima viamuliwe kwa utaratibu uliothibitishwa.

7.2 Ketchup ya nyanya

Ketchup ni bidhaa inayotengenezwa kutokana na nyanya zilizopondwa na kusindikwa pamoja na viungo vingine. Ina soko katika kaya, migahawa, hoteli na sehemu zinazouza vyakula.

Malighafi zinaweza kujumuisha:

• Nyanya zilizoiva.

• Siki ya kiwango cha chakula.

• Sukari kwa kiwango kinachotakiwa na fomula.

• Chumvi.

• Viungo vinavyofaa kwa chakula.

• Vifungashio salama.

Mchakato wa uzalishaji

Kwanza nyanya huchaguliwa na kusafishwa. Kisha hupondwa, huondolewa maganda na mbegu inapohitajika, na rojo hupikwa kwa kufuata fomula iliyopimwa. Viungo huongezwa kwa kiasi kilichodhibitiwa, na bidhaa hufanyiwa ukaguzi wa ubora kabla ya kufungashwa.

Ketchup ya biashara inahitaji fomula thabiti, kipimo cha tindikali (pH), utaratibu wa usindikaji wa joto na ufungashaji unaofaa. Usalama haupaswi kutegemea ladha, rangi au unene wa bidhaa pekee.

7.3 Rojo nzito au pasta ya nyanya

Pasta ya nyanya hutengenezwa kwa kuondoa sehemu kubwa ya maji kutoka kwenye rojo la nyanya. Bidhaa hii hutumika kwenye mchuzi wa wali, pilau, nyama, samaki, maharage na vyakula vingine.

Hatua kuu:

1. Chagua nyanya zilizoiva na zenye ubora.

2. Zioshe na kuzikata.

3. Ziponde ili kupata rojo.

4. Chuja kulingana na ubora unaotakiwa.

5. Ondoa maji kwa mfumo unaodhibiti joto na muda.

6. Pima ubora wa bidhaa kwa utaratibu unaofaa.

7. Funga katika vifungashio vilivyoidhinishwa na hifadhi kwa masharti yaliyothibitishwa.

Kwa biashara, ni muhimu kutambua kuwa pasta yenye maji machache si lazima iwe salama kuhifadhiwa bila jokofu. Usalama hutegemea pia tindikali, usindikaji wa joto, usafi na kifungashio.

7.4 Nyanya zilizokaushwa

Kukausha nyanya ni njia ya kupunguza maji ndani ya zao na kuongeza muda wa matumizi pale mchakato unapotekelezwa vizuri. Bidhaa inaweza kutumika katika mapishi, migahawa na masoko maalumu.

Nyanya zinaweza kukaushwa kwa kutumia kikaushio cha jua kilichofunikwa na chenye udhibiti wa mazingira, kikaushio cha umeme au vifaa vingine vilivyoundwa kwa usindikaji wa chakula.

Mchakato wa msingi:

• Chagua nyanya zisizo na kuoza.

• Zioshe kwa maji salama.

• Zikate kwa unene unaofanana.

• Zipange kwenye trei safi bila kurundikana.

• Kausha kwa kutumia mfumo unaofaa, ukidhibiti muda, joto na unyevunyevu.

• Hakikisha kiwango cha ukavu kinatimiza masharti ya usalama wa bidhaa.

• Funga kwenye vifungashio vinavyokinga unyevunyevu na uchafu.

Kukausha juani bila kinga dhidi ya wadudu, vumbi na mvua kunaweza kuathiri ubora. Pia, ukavu unaoonekana kwa macho pekee hauhakikishi kuwa bidhaa inaweza kuhifadhiwa kwa muda mrefu bila kuharibika.

7.5 Unga wa nyanya

Unga wa nyanya unaweza kuzalishwa kutokana na nyanya zilizokaushwa hadi kufikia kiwango kinachofaa, kisha kusagwa na kufungashwa.

Bidhaa hii inaweza kutumika katika supu, michuzi, viungo vya kupikia na katika baadhi ya michanganyiko ya vyakula.

Mchakato wake unahitaji:

1. Nyanya zenye ubora na usafi.

2. Kukausha kwa mfumo unaofaa.

3. Kusaga kwa mashine safi ya kiwango cha chakula.

4. Kuchuja ikiwa inahitajika kupata unga wenye ukubwa unaofanana.

5. Kufungasha kwenye kifungashio kinachozuia unyevunyevu.

6. Kuweka lebo na kuhifadhi katika mazingira kavu.

Unga ukipata unyevunyevu unaweza kushikana, kupoteza ubora au kuharibika. Kwa hiyo, udhibiti wa unyevunyevu na ubora wa kifungashio ni muhimu.

7.6 Mchuzi wa nyanya

Mchuzi wa nyanya unaweza kutengenezwa kwa kuchanganya rojo la nyanya na viungo vinavyofaa kwa matumizi yaliyokusudiwa. Unaweza kuwa na fomula tofauti kulingana na kama ni mchuzi wa kupikia au bidhaa ya kuongeza mezani.

Tofauti na ketchup, mchuzi unaweza kuwa na uwiano tofauti wa maji, viungo na unene. Kwa hiyo, kila fomula inapaswa kutengenezwa na kupimwa kivyake.

Kwa vikundi vya wakulima, bidhaa hii inaweza kuwa hatua ya kuanzia kwa sababu malighafi inapatikana katika msimu wa mavuno. Hata hivyo, ubora wa mara kwa mara, usalama wa chakula na upatikanaji wa wanunuzi vinapaswa kupewa kipaumbele kabla ya kuwekeza kwenye uzalishaji mkubwa.

8. Jedwali la bidhaa na malighafi zake

Bidhaa	Malighafi kuu	Soko linaloweza kulengwa
Juisi ya nyanya	Nyanya zilizoiva	Kaya, migahawa, masoko maalumu
Ketchup	Rojo la nyanya, siki, viungo	Maduka, hoteli, migahawa
Pasta ya nyanya	Rojo lililokolezwa	Kaya, wapishi, maduka
Nyanya zilizokaushwa	Nyanya safi	Migahawa na masoko maalumu
Unga wa nyanya	Nyanya zilizokaushwa	Wapishi na watengenezaji wa vyakula
Mchuzi wa nyanya	Nyanya na viungo	Kaya na biashara za chakula

Masoko haya ni fursa zinazoweza kuchunguzwa, si uthibitisho kwamba bidhaa zote zina wanunuzi wa uhakika katika kila eneo.

9. Jinsi ya kuanzisha biashara ya usindikaji wa nyanya

Mkulima au kikundi kinachotaka kuanzisha biashara kinapaswa kuanza kwa kutambua bidhaa inayohitajika katika eneo lake. Si lazima kuanza kwa kununua mashine nyingi au kujenga kiwanda kikubwa.

Hatua ya kwanza: Fanya utafiti wa soko

Zungumza na wafanyabiashara wa vyakula, maduka, migahawa, hoteli na watumiaji. Uliza wanahitaji bidhaa gani, kwa ukubwa gani wa kifungashio, bei gani na kwa kiwango gani cha ubora.

Hatua ya pili: Anza na majaribio madogo

Tengeneza sampuli chache kwa kutumia eneo safi na vifaa vinavyofaa. Pima ubora, gharama na maoni ya wanunuzi. Kwa bidhaa zinazohitaji usindikaji maalumu, shirikiana na mtaalamu wa teknolojia ya chakula.

Hatua ya tatu: Kokotoa gharama zote

Gharama zinapaswa kujumuisha:

• Ununuzi wa nyanya.

• Maji na nishati.

• Wafanyakazi.

• Vifaa na matengenezo.

• Chupa, vifuniko na lebo.

• Usafirishaji.

• Vipimo vya ubora na vibali.

• Upotevu wa malighafi na bidhaa.

• Gharama za mauzo na matangazo.

Hatua ya nne: Tafuta njia za uhakika za kupata malighafi

Kikundi kinaweza kukubaliana na wakulima kuhusu kiasi, ubora na muda wa kuwasilisha nyanya. Hii husaidia kupunguza uhaba wa malighafi wakati wa uzalishaji na kurahisisha upangaji wa mavuno.

Hatua ya tano: Weka kumbukumbu

Kila kundi la uzalishaji linapaswa kuwa na taarifa za tarehe, chanzo cha malighafi, kiasi kilichotumika, bidhaa zilizopatikana, matokeo ya vipimo, gharama na mahali bidhaa zilipopelekwa.

Kumbukumbu husaidia kubaini kama biashara ina faida na kurahisisha kufuatilia tatizo endapo bidhaa itakuwa na dosari.

10. Mfano wa kukokotoa gharama na mapato

Tuchukulie kikundi kinanunua nyanya kwa ajili ya kutengeneza pasta ya nyanya. Takwimu zifuatazo ni mfano wa mafunzo tu, si bei za sasa za soko wala matokeo yaliyohakikishwa.

Kipengele	Mfano wa gharama
Nyanya kilo 100 kwa TSh 800/kg	TSh 80,000
Usafiri na maji	TSh 15,000
Nishati ya uzalishaji	TSh 20,000
Vifungashio na lebo	TSh 35,000
Kazi na usafi	TSh 20,000
Gharama nyingine	TSh 10,000
Jumla ya gharama	TSh 180,000

Tuseme uzalishaji huo unatoa vifungashio 100 vinavyoweza kuuzwa kwa TSh 2,500 kila kimoja.

• Mapato ya mauzo: 100 × TSh 2,500 = TSh 250,000.

• Gharama za mfano: TSh 180,000.

• Tofauti inayobaki: TSh 70,000.

Hii ni tofauti ya mapato na gharama zilizoorodheshwa tu. Si faida halisi iliyothibitishwa, kwa sababu kiasi cha bidhaa kitakachopatikana kutoka kilo 100 za nyanya kinategemea kiwango cha maji, ubora wa matunda na mchakato wa uzalishaji. Gharama za mashine, kodi, vibali, vipimo, ushuru na bidhaa zisizouzwa zinaweza kuongeza gharama.

Somo kuu: Kabla ya kuwekeza, pima kiwango halisi cha bidhaa kinachopatikana kwa kila kilo ya nyanya na uhakikishe bei ambayo wanunuzi wako tayari kulipa.

11. Usalama wa chakula, ubora na vifungashio

Bidhaa nzuri si ile yenye rangi nzuri pekee. Inapaswa kuwa salama, yenye ubora unaofanana kutoka kundi moja hadi jingine, na yenye taarifa zinazomsaidia mtumiaji kujua anachonunua.

Kwa bidhaa za nyanya, zingatia:

• Usafi wa mikono, maji, vifaa na eneo la uzalishaji.

• Kutumia malighafi zisizooza.

• Kudhibiti muda na joto la usindikaji.

• Kupima tindikali na vigezo vingine vinavyohitajika kulingana na bidhaa.

• Kutumia vifungashio vya kiwango cha chakula.

• Kuweka namba ya kundi la uzalishaji, tarehe na masharti ya kuhifadhi.

• Kuweka taarifa sahihi za viambato na mzio pale inapohusika.

• Kutotumia vihifadhi au viambato visivyoruhusiwa.

Kwa Tanzania, kabla ya kuanza kuuza bidhaa iliyofungashwa, mjasiriamali anapaswa kuthibitisha masharti yanayotumika kwa aina ya bidhaa na shughuli yake kupitia mamlaka husika, ikiwemo TBS na mamlaka za biashara na afya zinazohusika. Mahitaji yanaweza kutofautiana kulingana na bidhaa na ukubwa wa biashara.

Usijaribu kubaini muda wa kuhifadhi kwa kukisia. Tumia utaratibu uliothibitishwa wa usindikaji na tathmini ya usalama wa bidhaa.

12. Changamoto zinazoweza kukabili wakulima na wasindikaji

12.1 Nyanya kuharibika haraka

Nyanya zina kiwango kikubwa cha maji, hivyo zinaweza kuharibika endapo zitavunwa vibaya, kubanwa au kuachwa kwenye joto kwa muda mrefu.

Suluhisho: Tumia makasha safi, punguza muda kati ya kuvuna na kusafirisha, na panga mapema njia ya kuuza au kusindika.

12.2 Mabadiliko ya bei

Wakati wa mavuno mengi, bei ya nyanya inaweza kushuka kutokana na wingi wa bidhaa sokoni. Wakati wa uhaba, bei inaweza kupanda.

Suluhisho: Fanya mikataba ya usambazaji pale inapowezekana, chunguza masoko tofauti na panga usindikaji kulingana na mahitaji halisi.

12.3 Gharama za nishati na vifaa

Kuchemsha, kukausha na kuondoa maji kwenye nyanya kunaweza kuhitaji nishati na vifaa vinavyoongeza gharama.

Suluhisho: Linganisha gharama za teknolojia tofauti na chagua mfumo unaolingana na kiwango cha uzalishaji. Usinunue mashine kabla ya kuthibitisha soko na uwezo wa malighafi.

12.4 Kukosekana kwa viwango vya ubora

Bidhaa zenye tofauti kubwa za ladha, unene na ubora zinaweza kuwafanya wanunuzi kupoteza imani.

Suluhisho: Tumia vipimo, fomula na utaratibu wa uzalishaji unaofanana, huku ukihifadhi kumbukumbu za kila kundi.

12.5 Kukosekana kwa taarifa za soko

Wakulima wanaweza kuzalisha bidhaa ambazo hazina wanunuzi wa kutosha.

Suluhisho: Fanya majaribio ya soko kabla ya uzalishaji mkubwa. Zingatia maoni ya wateja na gharama za usambazaji.

13. Fursa kwa vikundi vya wakulima, vijana na wanawake

Nyanya za asili zinaweza kuwa msingi wa shughuli mbalimbali za kiuchumi. Kikundi kinaweza kugawa majukumu kwa namna ambayo kila mshiriki anachangia katika mnyororo wa thamani.

• Wakulima huzalisha na kusambaza nyanya.

• Vijana wanaweza kutoa huduma za usafirishaji, masoko na teknolojia.

• Wanawake na vikundi vya wajasiriamali wanaweza kushiriki katika usindikaji, ufungashaji na usimamizi wa biashara.

• Wataalamu wa chakula wanaweza kusaidia kuboresha fomula na ubora.

• Wafanyabiashara husambaza bidhaa kwa maduka, hoteli na watumiaji.

Ushirikiano huu unaweza kuongeza nafasi za ajira, lakini mafanikio yanategemea mahitaji ya soko, usimamizi wa fedha, ubora na uwezo wa kuendesha biashara kwa uwazi.

14. Uhifadhi wa mbegu za nyanya za asili

Kwa wakulima wanaotaka kuendeleza aina wanazozipenda, uhifadhi wa mbegu unahitaji umakini.

Kwanza, tambua mimea yenye afya na sifa zinazohitajika. Chagua matunda yaliyokomaa vizuri na yasiyo na dalili za magonjwa. Mbegu zinapaswa kutolewa na kusafishwa kwa njia inayofaa kwa aina husika, kisha kukaushwa katika mazingira safi na yenye ulinzi dhidi ya unyevunyevu mwingi.

Baada ya kukauka, zihifadhi kwenye kifungashio safi kinachofaa, zikiwa na taarifa za aina, tarehe ya kuvuna na chanzo. Hifadhi sehemu kavu, yenye ubaridi wa wastani na isiyo na wadudu.

Kabla ya kutumia mbegu kwa eneo kubwa, fanya jaribio la uotaji.

Pia, mkulima anapaswa kuzingatia sheria na masharti ya mbegu yanayotumika nchini Tanzania, hasa anapopanga kuzalisha, kusambaza au kuuza mbegu kibiashara. Uhifadhi wa mbegu kwa matumizi binafsi na biashara ya mbegu si shughuli zinazopaswa kudhaniwa kuwa na masharti yanayofanana.

15. Mkakati wa masoko na kujenga chapa ya bidhaa

Bidhaa iliyosindikwa inahitaji utambulisho unaoeleweka. Chapa inapaswa kuwa na jina, maelezo sahihi ya bidhaa, lebo inayosomeka na kifungashio kinacholinda ubora.

Kwa mfano, kikundi kinaweza kutumia jina lake la ushirika au chapa yake ya kibiashara, baada ya kuhakikisha jina halivunji haki za wengine na limetimiza masharti ya usajili yanayohitajika.

Katika matangazo, eleza mambo ambayo yanaweza kuthibitishwa, kama:

• Chanzo cha nyanya.

• Aina ya bidhaa.

• Viambato vilivyotumika.

• Ukubwa wa kifungashio.

• Masharti ya kuhifadhi.

• Tarehe ya uzalishaji na taarifa nyingine zinazotakiwa.

Epuka madai yasiyothibitishwa kama “inatibu magonjwa,” “haina kemikali kabisa” au “inadumu miaka mingi” bila ushahidi na uthibitisho unaohitajika.

Njia za kufikia wanunuzi zinaweza kujumuisha maduka, masoko ya wakulima, migahawa, hoteli, maonesho ya biashara, mitandao ya kijamii na tovuti ya biashara. Kwa Mkulima Jembe Blog, taarifa za elimu kuhusu kilimo na usindikaji zinaweza pia kusaidia kuhamasisha ubunifu na kuwafikia wajasiriamali wanaotafuta maarifa.

16. Nyanya za asili zinaweza kuwa zaidi ya zao la chakula

Nyanya za asili ni sehemu ya utofauti wa kilimo na zinaweza kutoa fursa za uzalishaji, lishe, uhifadhi wa mbegu na ujasiriamali. Thamani yake inaweza kuongezeka pale wakulima wanapochagua aina zinazofaa, kuboresha mbinu za uzalishaji, kupunguza upotevu na kutengeneza bidhaa zenye ubora unaokubalika sokoni.

Hata hivyo, mafanikio hayaji kwa kuwa na nyanya nyingi pekee. Yanahitaji maarifa ya kilimo, uchunguzi wa soko, usalama wa chakula, mtaji unaolingana na uwezo wa biashara na usimamizi wa gharama.

Kwa hiyo, mkulima anayetaka kuingia katika uzalishaji wa nyanya za asili anapaswa kuanza kwa majaribio, kujifunza kutoka kwa wataalamu na wakulima wenye uzoefu, na kupanua uzalishaji baada ya kuthibitisha ubora wa bidhaa na uwepo wa wanunuzi.

ZAO LA MTAMA: Fursa ya Chakula, Lishe, Viwanda na Ujasiriamali Tanzania

 

Mtama ni miongoni mwa mazao ya nafaka yenye umuhimu mkubwa katika kukabiliana na changamoto za upatikanaji wa chakula, mabadiliko ya tabianchi na kuongeza kipato cha wakulima. Zao hili lina uwezo wa kustawi katika maeneo mengi yenye mvua zisizotabirika, hususan pale ambapo aina zinazofaa mazingira husika zinatumika na kanuni bora za kilimo zinafuatwa.

Hata hivyo, mtama haupaswi kuonekana kama zao la kutengeneza ugali au uji pekee. Unaweza kuwa chanzo cha bidhaa mbalimbali zenye thamani ya kibiashara, zikiwemo unga, uji wa lishe, mikate maalumu, biskuti, vitafunwa, vinywaji vilivyoruhusiwa kisheria, na malisho ya mifugo.

Kwa Tanzania, maendeleo ya zao hili yanatoa fursa ya kuunganisha mkulima, vikundi vya wakulima, wasindikaji, wafanyabiashara, wataalamu wa lishe na viwanda vidogo ili kujenga mnyororo wa thamani unaoweza kuongeza ajira na kipato vijijini.

Makala hii ya MKULIMA JEMBE BLOG inachambua kwa kina uzalishaji wa mtama, matumizi yake, hatua za usindikaji, utengenezaji wa bidhaa na fursa za biashara zinazoweza kuanzishwa kuanzia ngazi ya kaya hadi viwandani.

1. Mtama ni zao gani, na kwa nini lina umuhimu mkubwa?

Mtama, unaojulikana kwa Kiingereza kama sorghum, ni zao la nafaka la kisayansi linaloitwa Sorghum bicolor. Huzalishwa kwa ajili ya chakula cha binadamu, malisho ya mifugo na malighafi ya viwanda.

Nchini Tanzania, mtama ni muhimu katika maeneo yenye mvua zisizoaminika na mazingira ya ukame, yakiwemo sehemu za Dodoma, Singida, Shinyanga, Simiyu, Tabora na Mwanza. Hata hivyo, ufaafu wa zao hutegemea aina ya mbegu, hali ya udongo, mvua na usimamizi wa shamba.

Tofauti na baadhi ya mazao yanayohitaji maji mengi, mtama una uwezo mzuri wa kustahimili vipindi vya upungufu wa maji baada ya kuimarika. Hii inaufanya kuwa miongoni mwa mazao yanayoweza kusaidia wakulima kukabiliana na hatari za mabadiliko ya tabianchi.

Lakini kuna jambo muhimu: mtama unaostahimili ukame si mtama usiohitaji maji. Ukame mkali wakati wa kuota, kutoa maua na kujaza punje unaweza kupunguza mavuno kwa kiwango kikubwa.

Aina za mtama na matumizi yake

Mtama hutofautiana kwa rangi ya punje, muda wa kukomaa, uwezo wa kustahimili ukame, kiwango cha mavuno na ubora wa unga. Kuna aina zenye punje nyeupe, nyekundu na za rangi nyingine.

Nchini Tanzania, wakulima wanaweza kuchunguza aina zilizosajiliwa na zinazofaa maeneo yao kupitia TOSCI na kupata ushauri wa kitaalamu kutoka TARI na maafisa ugani.

Kwa mfano, TOSCI ina taarifa za aina ya NACO MTAMA1, huku TARISOR1 na TARISOR2 zikiwa miongoni mwa aina zilizosajiliwa mwaka 2021. TARISOR1 imeelezwa kuwa na sifa za kustahimili Striga na ndege kwa kiwango kinachohusishwa na aina hiyo, pamoja na matumizi ya chakula na utengenezaji wa vinywaji. Sifa hizi hazipaswi kudhaniwa kuwa sawa kwa kila aina.

2. Faida za mtama katika lishe na usalama wa chakula

Mtama ni chanzo cha wanga unaotoa nishati mwilini. Pia una protini, nyuzinyuzi na madini mbalimbali, huku kiwango cha virutubisho kikitegemea aina ya mtama na namna ulivyosindikwa.

Faida zake katika chakula ni pamoja na:

• Nishati mwilini: Wanga wake huchangia mahitaji ya kila siku ya nishati.

• Nyuzinyuzi: Mtama usiokobolewa sana unaweza kuchangia ulaji wa nyuzinyuzi unaosaidia utendaji wa mfumo wa mmeng'enyo.

• Protini za mimea: Huchangia protini zinazohitajika katika lishe, ingawa ni vyema kuuchanganya na vyakula vingine vya protini.

• Mchanganyiko wa vyakula: Unga wa mtama unaweza kuunganishwa na ule wa soya, kunde au nafaka nyingine ili kutengeneza bidhaa zenye mchanganyiko tofauti wa virutubisho.

• Chakula kwa watu wenye mahitaji maalumu: Mtama kwa asili hauna gluteni, lakini bidhaa zinazotengenezwa nao zinapaswa kulindwa dhidi ya uchanganyikaji na ngano au nafaka nyingine zenye gluteni ikiwa zinauzwa kwa watu wanaohitaji bidhaa zisizo na gluteni.

  Ni muhimu kutambua kuwa mtama pekee si chakula kinachokidhi mahitaji yote ya lishe. Lishe bora huhitaji mchanganyiko wa nafaka, kunde, mboga, matunda na vyanzo vingine vya virutubisho vinavyopatikana.

3. Jinsi ya kulima mtama kwa tija

Mafanikio ya biashara ya mtama huanzia shambani. Ikiwa mkulima atazalisha punje zenye ubora na kwa gharama inayodhibitika, atakuwa na nafasi nzuri zaidi ya kupata faida kupitia uuzaji wa nafaka au usindikaji wake.

3.1 Kuchagua eneo na kuandaa shamba

Mtama hustawi katika maeneo mengi yenye hali ya joto na udongo unaopitisha maji vizuri. Udongo wenye rutuba ya kutosha husaidia ukuaji mzuri wa mizizi, majani na vichwa vya nafaka.

Mkulima anapaswa:

1. Kuchagua eneo linalofaa aina ya mtama inayokusudiwa kupandwa.

2. Kuandaa shamba kwa wakati ili kuepuka kuchelewa kwa upandaji.

3. Kuepuka maeneo yenye maji kutuama kwa muda mrefu.

4. Kutumia samadi iliyooza vizuri au mbolea kulingana na hali ya udongo na ushauri wa kitaalamu.

5. Kupanga mzunguko wa mazao ili kuboresha afya ya udongo na kupunguza baadhi ya wadudu na magugu.

3.2 Kuchagua mbegu bora

Mbegu bora ni mojawapo ya misingi ya uzalishaji wenye tija. Mkulima anatakiwa kuchagua mbegu zinazofaa ukanda wake wa kilimo, muda wa mvua, matumizi ya zao na mahitaji ya wanunuzi.

Mbegu inaweza kuwa nzuri kwa uzalishaji wa nafaka za chakula lakini isifae kwa kiwango sawa katika utengenezaji wa bidhaa nyingine. Kwa mfano, msindikaji anaweza kuhitaji punje zenye rangi, ukubwa na tabia za kusagika zinazokidhi mahitaji ya bidhaa yake.

Kabla ya kununua, mkulima athibitishe jina la aina, ubora na chanzo cha mbegu.

3.3 Upandaji na nafasi za mimea

Mtama unaweza kupandwa kwa mistari au kwa njia nyingine inayoruhusu usimamizi mzuri wa shamba. Nafasi za kupanda na idadi ya mbegu kwa shimo zinapaswa kuzingatia aina husika, rutuba ya udongo na maelekezo ya wataalamu.

Upandaji wa mistari una faida kadhaa:

• Hurahisisha palizi.

• Husaidia kudhibiti msongamano wa mimea.

• Hurahisisha matumizi sahihi ya mbolea.

• Huwezesha mkulima kukagua magugu, wadudu na magonjwa.

• Husaidia kufanya makadirio ya uzalishaji.

Mkulima asitumie vipimo vya jumla bila kuangalia maelekezo ya aina yake ya mbegu.

3.4 Kudhibiti magugu, wadudu na magojwa

Magugu hushindana na mtama kwa maji, mwanga na virutubisho. Aidha, Striga ni mojawapo ya magugu ya vimelea yanayoweza kuathiri uzalishaji wa mtama katika baadhi ya maeneo.

Hatua zinazoweza kusaidia ni pamoja na:

• Kupanda kwa wakati unaofaa.

• Kufanya palizi mapema.

• Kutumia aina zenye sifa za kustahimili changamoto zilizopo katika eneo husika.

• Kufuatilia mashambulizi ya ndege na wadudu.

• Kutumia viuatilifu vilivyosajiliwa pale inapohitajika, kwa kufuata lebo na ushauri wa kitaalamu.

• 3.5 Mavuno na uhifadhi

Mtama huvunwa pale punje zinapokomaa. Wakati sahihi wa kuvuna hutegemea aina, hali ya shamba na matumizi yanayokusudiwa.

Baada ya kuvuna, mkulima anapaswa kukausha nafaka vizuri, kuondoa uchafu, kuchambua punje zilizoharibika na kuzihifadhi kwenye sehemu safi, kavu na inayolindwa dhidi ya wadudu.

Nafaka yenye unyevu mwingi inaweza kupata ukungu na kuathiriwa na sumu zinazozalishwa na baadhi ya fangasi. Kwa hiyo, usafi na udhibiti wa unyevu ni mambo muhimu katika usalama wa chakula na ubora wa bidhaa za mtama.

4. Utengenezaji wa bidhaa kutokana na mtama

Hii ndiyo sehemu yenye fursa kubwa zaidi kwa wakulima na wajasiriamali. Badala ya kuuza mtama kama nafaka ghafi pekee, wanaweza kuuchakata na kutengeneza bidhaa zinazokidhi mahitaji ya walaji.

Mnyororo wa thamani unaweza kuanza na mkulima, ukaendelea kwa mkusanyaji wa nafaka, mashine ya kusaga, kiwanda kidogo, kifungashio na hatimaye duka au mlaji wa mwisho.

4.1 Kutengeneza unga wa mtama

Unga wa mtama ni mojawapo ya bidhaa zinazoweza kutengenezwa kwa gharama zinazolingana na uwezo wa vikundi vidogo vya wakulima au wajasiriamali.

Hatua za uzalishaji

1. Kupokea nafaka na kukagua ubora wake.

2. Kuondoa mawe, mchanga, mabaki ya mimea na punje zilizoharibika.

3. Kukoboa ikiwa aina ya bidhaa inayotakiwa inahitaji kuondolewa kwa sehemu ya ganda.

4. Kusaga kwa kutumia mashine safi inayofaa nafaka.

5. Kuchuja unga ili kupata kiwango cha ulaini kinachotakiwa.

6. Kupima na kufungasha katika vifungashio vinavyofaa.

7. Kuweka lebo yenye taarifa sahihi za bidhaa na kuhifadhi katika mazingira makavu.

Kuna tofauti kati ya unga wa mtama uliokobolewa na ule unaohifadhi sehemu kubwa zaidi ya tabaka za nje za punje. Tofauti hii inaweza kuathiri rangi, ladha, nyuzinyuzi, muda wa kuhifadhi na namna unga unavyotumika.

Fursa ya biashara: Mjasiriamali anaweza kuuza unga katika vifungashio vya gramu 500, kilo moja, kilo mbili au vifungashio vikubwa kwa hoteli, maduka, taasisi na watengenezaji wa vyakula.

Ukubwa wa vifungashio unapaswa kuchaguliwa baada ya kuchunguza wateja wanaolengwa na gharama za uzalishaji.

4.2 Kutengeneza uji wa mtama

Uji wa mtama hutumiwa katika kaya nyingi na unaweza kuwa msingi wa biashara ya unga maalumu wa uji.

Bidhaa inaweza kutengenezwa kwa kutumia unga wa mtama pekee au kwa mchanganyiko uliopimwa wa mtama, soya, ulezi au kunde nyingine. Kila kiungo kinapaswa kuchaguliwa kwa kuzingatia ladha, usalama, thamani ya lishe na uwezo wa bidhaa kuhifadhiwa.

Uzalishaji wa unga wa uji wa papo hapo

• Chagua nafaka safi na salama.

• Safisha na saga nafaka.

• Ikiwa bidhaa itapikwa kabla ya kukaushwa, tumia mchakato unaodhibitiwa wa kupika, kukaushia na kusaga tena.

• Hakikisha unyevu wa mwisho unafaa kwa bidhaa kavu.

• Fanya vipimo vya ubora na usalama vinavyohitajika kabla ya kuuza.

Uji wa kawaida wa unga ambao haujapikwa awali haupaswi kutangazwa kuwa wa papo hapo bila kuwa na mchakato unaowezesha matumizi hayo.

Fursa ya soko: Familia, maduka ya vyakula, hoteli na wateja wanaotafuta aina mbalimbali za nafaka. Kwa bidhaa zinazolenga watoto wadogo, wazalishaji wanapaswa kuzingatia viwango maalumu vya lishe na usalama wa vyakula vya watoto badala ya kutegemea madai ya jumla ya kibiashara.

4.3 Kutengeneza mikate, chapati na maandazi ya mtama

Unga wa mtama unaweza kutumika katika kutengeneza mikate maalumu, chapati na bidhaa nyingine za kuoka. Hata hivyo, mtama hauna gluteni inayosaidia unga wa ngano kutengeneza muundo wa kunata na kunyumbulika kwa namna ileile.

Kwa hiyo, mikate inayotengenezwa kwa mtama pekee inaweza kuwa na muundo tofauti na mikate ya ngano. Wazalishaji wanaweza kufanya majaribio ya mapishi yanayotumia mchanganyiko wa unga au viambato vinavyofaa kuboresha umbile na ladha.

Bidhaa zinazoweza kujaribiwa ni:

• Chapati za mtama.

• Mikate bapa ya mtama.

• Mikate ya mchanganyiko wa mtama na ngano.

• Maandazi ya mchanganyiko wa nafaka.

• Vitafunwa vya kuoka.

Mchanganyiko wowote wa unga lazima uandikwe kwa usahihi kwenye lebo, hasa ikiwa unatumia ngano au viambato vinavyoweza kusababisha mzio.

Fursa ya biashara: Kuanzisha duka dogo la bidhaa za nafaka za asili, kusambaza kwa maduka ya chai au kutengeneza bidhaa kwa oda maalumu.

4.4 Kutengeneza biskuti na keki za mtama

Biskuti na keki ni bidhaa nyingine zinazoweza kuongeza thamani ya mtama. Unga wake unaweza kuunganishwa na viambato vingine kulingana na mapishi yanayojaribiwa.

Mchakato wa kawaida unahusisha:

1. Kuchagua unga wenye ubora unaofaa.

2. Kupima unga na viambato vingine kwa usahihi.

3. Kuchanganya viambato kwa kutumia utaratibu unaofanana kila uzalishaji.

4. Kutengeneza umbo la biskuti au keki.

5. Kuoka kwa muda na joto vinavyofaa.

6. Kupooza katika mazingira safi.

7. Kufungasha baada ya bidhaa kupoa na kukaguliwa.

Ubora wa bidhaa unapaswa kutathminiwa kwa kuangalia ladha, rangi, harufu, umbile, muda wa kuhifadhi na maoni ya wateja.

Mjasiriamali anapaswa kufanya majaribio ya mapishi kabla ya kuanza uzalishaji mkubwa. Bidhaa yenye ladha nzuri pekee haitoshi ikiwa gharama zake ni kubwa kuliko bei ambayo wateja wako tayari kulipa.

4.5 Kutengeneza nafaka zilizochomwa na vitafunwa

Punje za mtama zinaweza kutumika katika utengenezaji wa vitafunwa baada ya kufanyiwa mchakato unaofaa wa kupika au kuchoma.

Bidhaa zinazoweza kufanyiwa majaribio ni:

• Mtama uliochomwa.

• Mchanganyiko wa nafaka zilizochomwa.

• Vitafunwa vya mtama na karanga.

• Vijibaa vya nafaka vilivyounganishwa kwa viambato vinavyofaa.

• Mchanganyiko wa nafaka kwa matumizi ya kifungua kinywa.

Kwa bidhaa hizi, ukubwa wa punje, muda wa joto na kiwango cha unyevu vinaweza kuathiri ulaini, ukunjufu na ladha.

Wazalishaji wanapaswa kutumia malighafi safi na kuzuia uchafuzi wakati wa kuchoma, kupoza na kufungasha.

4.6 Kutengeneza kimea cha mtama

    

Kimea hutengenezwa kwa kuruhusu nafaka kuanza kuota katika mazingira yanayodhibitiwa, kisha kusimamisha uotaji kwa kukausha.

Kwa mtama, mchakato huu unaweza kutumika katika maandalizi ya malighafi kwa baadhi ya vyakula na vinywaji.

Hatua za msingi ni:

1. Kuchagua nafaka safi zenye uwezo mzuri wa kuota.

2. Kuzisafisha na kuziloweka kwa muda unaofaa.

3. Kuruhusu uotaji katika mazingira safi na yenye udhibiti wa joto na unyevu.

4. Kusimamisha uotaji kwa kukausha kwa utaratibu unaofaa.

5. Kusafisha mabaki ya vichipukizi na kusaga au kuhifadhi kulingana na matumizi.

Kimea kinahitaji uangalizi mkubwa wa usafi na udhibiti wa unyevu ili kuzuia ukuaji wa vijidudu na ukungu.

4.7 Kutengeneza vinywaji vya mtama

Mtama unaweza kutumika katika utengenezaji wa vinywaji vya nafaka, ikiwemo vinywaji vilivyochachushwa. Pia unaweza kutumika kama malighafi katika baadhi ya michakato ya viwanda vya vinywaji.

Kwa mjasiriamali, fursa hii inahitaji uelewa wa teknolojia ya chakula, udhibiti wa uchachushaji, usafi wa vifaa, muda wa kuhifadhi na usalama wa bidhaa.

Vinywaji visivyo na kilevi vinahitaji udhibiti wa ubora unaohakikisha haviharibiki haraka. Vinywaji vyenye kilevi vinahitaji kuzingatia sheria, vibali na masharti husika ya Tanzania.

Si sahihi kudhani kuwa kinywaji kilichotengenezwa kwa nafaka ni salama kwa sababu tu kinaonekana safi au kina ladha nzuri. Bidhaa za kibiashara zinapaswa kufanyiwa tathmini inayofaa ya usalama na uthabiti wake.

4.8 Kutengeneza malisho ya mifugo

Mbali na chakula cha binadamu, mtama una matumizi katika ufugaji. Punje zinaweza kuwa kiungo cha baadhi ya vyakula vya mifugo, huku mashina na majani yakitumika kama malisho kulingana na aina ya mtama na hatua ya kuvuna.

Bidhaa zinazoweza kutengenezwa ni:

• Mchanganyiko wa nafaka kwa ajili ya chakula cha mifugo.

• Malisho yaliyokaushwa.

• Malisho yaliyohifadhiwa kwa njia zinazofaa, kama sileji ya mimea inayofaa.

• Mabaki ya usindikaji yanayotumika katika chakula cha mifugo baada ya kutathminiwa kwa usalama.

Ni muhimu kutambua kwamba mtama wenye misombo fulani ya asili, ikiwemo aina zinazoweza kuwa na kiwango kikubwa cha tannin au mashina yenye hatari ya misombo ya sianidi katika hali maalumu, unaweza kuhitaji usimamizi wa kitaalamu. Malisho hayapaswi kutolewa kwa mifugo bila kuzingatia aina ya mmea, hatua ya ukuaji na njia ya uchakataji.

5. Teknolojia na vifaa vinavyohitajika katika usindikaji

Kiwango cha uwekezaji kinategemea bidhaa inayotengenezwa na ukubwa wa soko. Mkulima anayekusudia kuuza nafaka ghafi hahitaji vifaa sawa na mjasiriamali anayetengeneza unga, biskuti na vinywaji.

Kiwango cha biashara	Vifaa vinavyoweza kuhitajika
Usafishaji wa nafaka	Sieve, vyombo safi, mizani na vifaa vya kuchambua
Uzalishaji wa unga	Mashine ya kusaga, kichujio na kifaa cha kufungasha
Unga wa uji maalumu	Vifaa vya kupikia na kukausha, mashine ya kusaga na vipimo vya ubora
Biskuti na keki	Mizani, mashine ya kuchanganya, oveni na vifaa vya kufungasha
Kimea na vinywaji	Matanki au vyombo vinavyofaa, vifaa vya kudhibiti mchakato na vipimo vya usalama

Vifaa vinapaswa kuchaguliwa kwa kuzingatia uwezo wa uzalishaji, gharama za umeme, upatikanaji wa vipuri, matengenezo na ubora wa bidhaa inayotakiwa.

Mjasiriamali anaweza kuanza kwa kukodisha huduma ya kusaga au kutumia mashine ya kikundi kabla ya kununua mashine yake mwenyewe. Njia hii hupunguza uwekezaji wa awali na kusaidia kuthibitisha kama soko lipo.

6. Soko la bidhaa za mtama: Nani atanunua?

Uzalishaji wa mtama wenye faida unahitaji kuelewa soko kabla ya kuanza kulima kwa kiwango kikubwa au kununua mashine za usindikaji.

Wateja wanaoweza kulengwa ni:

• Kaya: Wanunuzi wa unga wa mtama na uji.

• Maduka ya vyakula: Wauzaji wa unga na bidhaa zilizofungashwa.

• Hoteli na migahawa: Watumiaji wa nafaka na bidhaa za vyakula.

• Waokaji: Watengenezaji wa biskuti, keki na mikate maalumu.

• Wafugaji na wazalishaji wa chakula cha mifugo: Wanunuzi wa nafaka na malighafi zinazofaa kwa malisho.

• Wasindikaji wa viwandani: Biashara zinazohitaji mtama wenye ubora unaokidhi masharti yao.

Taarifa za NFRA zinaonyesha kuwa mtama mweupe ni miongoni mwa nafaka zinazouzwa kupitia maeneo yake ya biashara, huku Dodoma na Shinyanga zikitajwa katika taarifa za taasisi hiyo kuhusu biashara ya mtama. Hii ni njia mojawapo ya kufuatilia fursa za soko, ingawa upatikanaji na masharti ya ununuzi hubadilika.

Kwa mkulima au kikundi cha wakulima, hatua nzuri ni kuzungumza na wanunuzi kabla ya kupanda: wanahitaji mtama wa rangi gani, kiasi gani, kwa wakati gani, na kwa kiwango gani cha ubora?

7. Jinsi ya kukokotoa faida ya biashara ya mtama

Faida ya biashara haiamuliwi na bei ya kuuza pekee. Inategemea gharama za malighafi, usafirishaji, usindikaji, vifungashio, umeme, mishahara, kodi na bidhaa inayopotea wakati wa kuchakata.

Tuchukulie mfano wa biashara inayotengeneza unga wa mtama. Namba zifuatazo ni za mfano wa mahesabu tu, si bei za sasa za soko la Tanzania.

Kipengele	Mfano wa gharama
Kununua mtama, kilo 100 × TSh 1,000	TSh 100,000
Usafirishaji na usafishaji	TSh 15,000
Kusaga na kuchakata	TSh 20,000
Vifungashio na lebo	TSh 15,000
Gharama nyingine	TSh 10,000
Jumla ya gharama	TSh 160,000

Tukidhani baada ya usindikaji biashara inapata kilo 90 za unga unaouzwa, na kilo moja inauzwa TSh 2,500:

• Mapato: kilo 90 × TSh 2,500 = TSh 225,000.

• Gharama zote za mfano: TSh 160,000.

• Faida ya mfano kabla ya gharama nyingine ambazo hazijahesabiwa: TSh 65,000.

Hesabu hii inadhania kuwa kilo zote 90 zinauzwa kwa bei hiyo. Ikiwa biashara ina gharama nyingine, bidhaa zisizouzika au makato ya mauzo, faida itabadilika.

Kabla ya kuwekeza, mjasiriamali anatakiwa kupata bei halisi za mtama, kusaga, vifungashio na bidhaa zinazoshindana sokoni. Pia apime kiwango halisi cha unga kinachopatikana kutoka kwenye nafaka anayonunua.

8. Changamoto zinazokwamisha maendeleo ya zao la mtama

Pamoja na uwezo wake, mtama unakabiliwa na changamoto kadhaa zinazohitaji mikakati ya pamoja kutoka kwa wakulima, serikali, watafiti na sekta binafsi.

Kwanza, upatikanaji wa mbegu bora. Baadhi ya wakulima wanaweza kukosa mbegu zilizoboreshwa au kutumia aina zisizolingana na mahitaji ya soko lao.

Pili, tija ndogo. Udongo usio na rutuba ya kutosha, usimamizi dhaifu wa shamba na wadudu vinaweza kupunguza uzalishaji. Uvumilivu wa ukame hauondoi umuhimu wa kanuni bora za kilimo.

Tatu, soko lisilotabirika. Mkulima anayezalisha bila kujua mnunuzi anaweza kulazimika kuuza kwa bei ndogo, hasa wakati wa mavuno mengi.

Nne, changamoto za ubora. Nafaka zenye uchafu, unyevu mwingi au ukungu zinaweza kukataliwa na wanunuzi na kuwa hatari kwa afya ya walaji.

Tano, ukosefu wa teknolojia ya usindikaji. Mashine zisizofaa au gharama kubwa za nishati zinaweza kupunguza ushindani wa bidhaa.

Sita, mitazamo ya walaji. Katika baadhi ya masoko, mtama unaweza kuonekana kuwa chakula cha nyakati za shida badala ya zao lenye fursa za kibiashara. Ubunifu wa bidhaa, ubora wa vifungashio na elimu ya matumizi vinaweza kusaidia kubadili mtazamo huo.

Changamoto hizi zimejadiliwa pia katika nyaraka za sekta ya kilimo nchini Tanzania, ambazo zinataja masuala ya ubora wa nafaka, upatikanaji wa mbegu, usimamizi wa kilimo na masoko kama maeneo yanayohitaji kuimarishwa.

9. Mikakati ya kuongeza thamani ya mtama nchini Tanzania

Ili mtama uwe zao lenye manufaa makubwa zaidi kiuchumi, ni muhimu kuunganisha uzalishaji na usindikaji pamoja na masoko.

Kuimarisha vikundi vya wakulima

Vikundi vinaweza kupanga uzalishaji, kununua pembejeo kwa pamoja, kukusanya nafaka na kujadiliana na wanunuzi wakiwa na kiasi kikubwa cha bidhaa.

Kuanzisha vituo vidogo vya usindikaji

Vikundi vinaweza kumiliki au kushirikiana kutumia mashine za kusafisha, kukoboa na kusaga mtama. Vituo hivi vinaweza kutoa huduma kwa wakulima wengine na kupata mapato kupitia ada za usindikaji.

Kuunganisha wakulima na viwanda

Wasindikaji wanahitaji malighafi zenye ubora unaotabirika. Mikataba yenye masharti yaliyo wazi inaweza kusaidia kupanga kiasi cha uzalishaji, ubora, muda wa kuwasilisha na namna ya kulipa.

Kuwekeza katika bidhaa zenye ubora unaofanana

Unga wa mtama unaotofautiana sana katika rangi, ulaini, harufu au ubora unaweza kuwafanya wateja kupoteza imani. Utaratibu wa uzalishaji unaorudiwa kwa usahihi husaidia kujenga chapa inayotambulika.

Kutumia teknolojia na masoko ya kidijitali

Biashara inaweza kutumia WhatsApp Business, Instagram, Facebook na tovuti kutangaza bidhaa, kupokea oda na kuwasiliana na wanunuzi. Kwa biashara inayotaka kukua, ni muhimu kuweka kumbukumbu za oda, gharama na maoni ya wateja.

10. Usalama wa chakula, viwango na ufungashaji

Bidhaa bora huanza na nafaka bora, lakini usalama wake unategemea mchakato mzima wa uzalishaji.

Wazalishaji wanapaswa kuhakikisha kuwa:

• Nafaka hazina ukungu unaoonekana wala harufu isiyo ya kawaida.

• Nafaka zimehifadhiwa katika mazingira yanayodhibiti unyevu na wadudu.

• Mashine, vyombo na sehemu za uzalishaji ni safi.

• Vifungashio vinafaa kwa chakula na haviruhusu uchafu kuingia.

• Lebo zinaonyesha jina la bidhaa, uzito, mtengenezaji, tarehe na taarifa nyingine zinazotakiwa na sheria.

• Madai kuhusu lishe, tiba au muda wa kuhifadhi yana msingi unaoweza kuthibitishwa.

Kwa biashara inayouza bidhaa zilizofungashwa, ni muhimu kuwasiliana na mamlaka husika, ikiwemo TBS na taasisi nyingine zinazohusika na usajili au vibali vya aina ya bidhaa husika, ili kuthibitisha masharti ya sasa.

11. Mustakabali wa mtama katika uchumi wa kilimo

Mustakabali wa mtama haupaswi kupimwa kwa tani za nafaka zinazozalishwa pekee. Unapaswa kupimwa pia kwa kiasi cha thamani kinachobaki kwa mkulima, idadi ya ajira zinazozalishwa na uwezo wa bidhaa za mtama kufikia masoko mapya.

Ikiwa uzalishaji utaunganishwa na utafiti, usindikaji, ubora na mikataba ya masoko, mtama unaweza kuchangia:

• Kuimarisha upatikanaji wa chakula katika maeneo yenye mvua zisizotabirika.

• Kuongeza mapato ya wakulima na vikundi vya uzalishaji.

• Kuanzisha biashara ndogo na za kati za usindikaji.

• Kuongeza matumizi ya malighafi zinazozalishwa nchini.

• Kuimarisha ajira katika usafirishaji, ufungashaji, uuzaji na usambazaji.

• Kupanua uchaguzi wa bidhaa za nafaka kwa walaji.

Hata hivyo, mafanikio haya yanahitaji ushahidi wa soko na uwekezaji unaozingatia uhalisia wa kila eneo. Si kila bidhaa itakuwa na wanunuzi wa kutosha kila mahali, na si kila mradi wa usindikaji utapata faida bila usimamizi mzuri.

Mtama ni zaidi ya chakula cha nyumbani

Mtama ni zao lenye nafasi muhimu katika kilimo, lishe na biashara. Kuanzia shambani, nafaka inaweza kuwa unga, uji, biskuti, mikate maalumu, vitafunwa, kimea au malighafi ya chakula cha mifugo.

Fursa kubwa ipo katika kubadilisha mtazamo wa mtama kutoka zao linalouzwa kama nafaka ghafi pekee na kulifanya kuwa msingi wa bidhaa mbalimbali zenye ubora unaokidhi mahitaji ya walaji.

Kwa mkulima, hatua ya kwanza ni kuchagua aina inayofaa na kuzalisha nafaka bora. Kwa kikundi cha wakulima, ni kuunganisha uzalishaji na wanunuzi. Kwa mjasiriamali, ni kutambua bidhaa yenye soko, kuhesabu gharama na kuanza kwa kiwango kinachoweza kusimamiwa.

Kwa Tanzania, mtama unaweza kuwa sehemu ya suluhisho la changamoto za chakula na pia fursa ya kujenga biashara zinazotumia malighafi za ndani.

MKULIMA JEMBE BLOG inasisitiza: tusilime mtama kwa ajili ya kuuza nafaka pekee; tujenge pia uwezo wa kuichakata, kuiboresha na kuitengeneza kuwa bidhaa zenye thamani.