JOKOFU LA ASILI LAWAPA AHUENI WAJASIRIAMALI WA SOKO LA LUKOLE: TEKNOLOJIA YA SUA YALENGA KUPUNGUZA HASARA ZA MAZAO BAADA YA MAVUNO

Na Mkulima Jembe

Katika biashara ya mazao ya kilimo, changamoto ya mkulima au mfanyabiashara haiishii kwenye kuzalisha au kununua mazao kutoka kwa wakulima. Baada ya mavuno, kuna changamoto nyingine kubwa inayoweza kuamua kama mfanyabiashara atapata faida au hasara—namna ya kuhifadhi mazao kabla hayajafika kwa mlaji.

Nyanya, ndizi, matunda na mazao mengine yanayoharibika kwa haraka yanaweza kumwingiza mfanyabiashara katika hasara kubwa endapo yatakaa muda mrefu bila kuuzwa katika mazingira yasiyofaa.

Hali hiyo ndiyo imekuwa ikiwakabili baadhi ya wajasiriamali wadogo katika Soko la Lukole, Kata ya Mikese mkoani Morogoro, ambao sasa wameanza kupata matumaini mapya baada ya kuanza kutumia teknolojia ya jokofu la asili lililojengwa na watafiti kutoka Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA) kupitia Mradi wa UNESCO-TWAS.

Teknolojia hiyo inalenga kuwasaidia wafanyabiashara kuhifadhi mazao yanayoharibika kwa haraka, yakiwemo nyanya, matunda na ndizi, kwa muda mrefu zaidi ili kupunguza upotevu wa mazao baada ya kuvuna na kuyalinda yasiharibike kabla ya kuuzwa.

Kwa mkulima na mfanyabiashara mdogo, teknolojia kama hii inaweza kuwa na maana kubwa zaidi kuliko inavyoonekana kwa haraka.

Kwa sababu zao linapoharibika, si zao pekee linalopotea.

Mtaji unapotea.

Gharama za usafirishaji zinapotea.

Muda wa mfanyabiashara unapotea.

Na mwisho wa siku, kipato cha familia kinaweza kupungua.

Soko la Lukole lapata teknolojia ya kukabiliana na changamoto ya uharibikaji

Wajasiriamali wadogo katika Soko la Lukole wameanza kunufaika na teknolojia hiyo baada ya kukabidhiwa jokofu hilo.

Kwa muda mrefu, wafanyabiashara wa mazao wamekuwa wakikabiliwa na changamoto ya kuuza bidhaa zao kwa haraka kabla hazijaanza kuharibika.

Katika mazingira ya kawaida ya soko, mfanyabiashara anayenunua nyanya nyingi anaweza kuwa na shinikizo la kuziuza ndani ya muda mfupi.

Kama wanunuzi hawapatikani kwa wakati, joto likawa kubwa au mazingira ya kuhifadhi yakawa hayafai, ubora wa nyanya unaweza kushuka kwa haraka.

Mfanyabiashara anaweza kuanza kwa kuuza nyanya kwa bei nzuri, lakini kadiri zinavyoanza kuharibika, analazimika kupunguza bei.

Na wakati mwingine, hata bei hiyo ya chini haitoshi kumrudishia mtaji.

Hivyo, jokofu hilo linaingia kama sehemu ya suluhisho la changamoto hiyo.

Biashara ya nyanya: Kwanini uhifadhi ni muhimu

Nyanya ni miongoni mwa mazao ambayo yanaweza kuharibika haraka baada ya kuvunwa.

Kwa mkulima anayezalisha nyanya, kazi haimaliziki anapovuna.

Anahitaji kuhakikisha nyanya zinachukuliwa kutoka shambani kwa uangalifu, zinapakiwa vizuri, zinasafirishwa bila kuharibika na zinahifadhiwa katika mazingira yanayofaa.

Kwa mfanyabiashara, changamoto inaendelea zaidi.

Anaweza kununua mzigo wa nyanya kutoka kwa mkulima kwa fedha nyingi. Lakini kama hatapata soko la haraka, sehemu ya mzigo inaweza kuanza kuharibika.

Hii ina maana kwamba uhifadhi wa mazao baada ya mavuno ni sehemu ya moja kwa moja ya uchumi wa kilimo.

Kadiri muda wa kuhifadhi unavyoongezeka bila kuathiri ubora wa zao, ndivyo mfanyabiashara anavyoweza kupata nafasi zaidi ya kusubiri soko linalofaa badala ya kuuza kwa hasara kwa sababu tu bidhaa zinaanza kuharibika.

Zainabu Ally: “Tulikuwa tunapata wakati mgumu

Changamoto hiyo imeelezwa na mmoja wa wanufaika wa teknolojia hiyo, Bi. Zainabu Ally, mwenye umri wa miaka 31, anayefanya biashara ya nyanya.

Kwa mujibu wa Zainabu, kuharibika kwa mazao kulikuwa kukisababisha kupoteza sehemu ya mtaji na wakati mwingine kulazimika kusitisha biashara.

“Tulikuwa tunapata wakati mgumu kwa sababu usipouza kwa wakati, nyanya zako zinaanza kuoza na unalazimika kuziuza hata kwa hasara,” amesema Zainabu.

Kauli yake inaonyesha hali halisi inayowakabili wafanyabiashara wengi wadogo wa mazao yanayoharibika.

Mfanyabiashara mdogo mara nyingi hana mtaji mkubwa wa kuweza kuvumilia hasara ya mara kwa mara.

Akinunua nyanya kwa shilingi fulani, anahitaji kuuza kwa bei itakayomrudishia mtaji na kumpa faida.

Lakini nyanya zikianza kuharibika, chaguo linakuwa finyu.

Anaweza kuziuza haraka kwa bei ya chini.

Anaweza kuendelea kuzihifadhi huku akijua sehemu nyingine inaweza kuharibika.

Au anaweza kulazimika kutupa kabisa sehemu ambayo imeharibika.

Katika hali zote hizo, mfanyabiashara anapata athari ya moja kwa moja kwenye mtaji wake.

Dkt. Nuria Majaliwa: Jokofu linaweza kuhifadhi hadi siku 14

Akizungumzia teknolojia hiyo, Kiongozi wa Mradi, Dkt. Nuria Majaliwa, amesema jokofu hilo lina uwezo wa kuhifadhi nyanya na matunda kwa kipindi cha hadi wiki mbili, sawa na siku 14.

Hii ni taarifa yenye umuhimu mkubwa kwa wafanyabiashara wadogo.

Ikiwa mazao yanaweza kuhifadhiwa kwa muda mrefu zaidi bila kuharibika, mfanyabiashara anaweza kuwa na nafasi ya kupanga mauzo yake badala ya kulazimishwa kuuza kwa haraka.

Kwa mfano, mfanyabiashara aliyenunua mzigo mkubwa wa nyanya anaweza kuwa na nafasi ya kutafuta wanunuzi zaidi, kupanga usafirishaji au kusubiri siku ambazo soko linaweza kuwa bora zaidi—kwa kuzingatia, bila shaka, mazingira halisi ya zao na uwezo wa teknolojia hiyo.

Hapa ndipo teknolojia ya uhifadhi inapoweza kuleta tofauti kati ya kuuza kwa hasara na kuuza kwa faida.

Lakini ni muhimu kuelewa kwamba kuhifadhi zao kwa muda mrefu hakumaanishi kwamba bei yake itapanda moja kwa moja.

Uhifadhi unampa mfanyabiashara muda zaidi wa kufanya biashara, lakini mafanikio bado yanategemea bei ya soko, ubora wa zao, mahitaji ya walaji, gharama za usafirishaji na mambo mengine ya biashara.

Dkt. Frida Nyamete: Ahueni kwa wajasiriamali

Kwa upande wake, Kiongozi Mwenza wa Mradi, Dkt. Frida Nyamete, amesema jokofu hilo litawapa ahueni wajasiriamali kwa kuwa bidhaa zao zitaweza kuhifadhiwa kwa muda mrefu bila kuharibika, hata wanapolazimika kusafiri au kutokuwepo kwenye biashara kutokana na sababu mbalimbali.

Hili ni jambo ambalo mfanyabiashara mdogo anaweza kulielewa vizuri.

Biashara ndogo mara nyingi humtegemea mtu mmoja au watu wachache.

Mfanyabiashara anaweza kuwa na dharura ya kifamilia.

Anaweza kusafiri.

Anaweza kuugua.

Anaweza kulazimika kuhudhuria shughuli nyingine.

Kabla ya uwepo wa mfumo mzuri wa kuhifadhi, kutokuwepo kwa mfanyabiashara kunaweza kuongeza hatari ya mazao yake kuharibika.

Lakini kama bidhaa zinaweza kuhifadhiwa katika mazingira yanayofaa, shinikizo hilo linaweza kupungua

Eneo husika: Soko la Lukole, Kata ya Mikese, Mkoa wa Morogoro.

Soko ni kiungo muhimu kati ya mkulima na mlaji. Pale ambapo bidhaa zinazoharibika zinakosa mazingira mazuri ya kuhifadhi, sehemu ya uzalishaji wa mkulima inaweza kupotea kabla haijamfikia mlaji.

Tatizo la upotevu baada ya mavuno ni kubwa kuliko kuharibika kwa nyanya pekee

Tunapozungumzia upotevu baada ya mavuno, si suala la nyanya kuoza pekee.

Ni suala linalohusu mnyororo mzima wa chakula.

Mkulima anatumia mbegu.

Anatumia mbolea.

Anatumia dawa pale inapohitajika na kwa kufuata maelekezo.

Anatumia nguvu kazi.

Anatumia maji.

Anatumia muda.

Anatumia usafiri.

Kisha anavuna.

Ikiwa baada ya hatua zote hizo sehemu kubwa ya mazao inaharibika kabla haijafika kwa mlaji, rasilimali nyingi zilizotumika kuzalisha chakula hicho zinakuwa zimetumika bila kupata matokeo yanayotarajiwa.

Ndiyo maana teknolojia za kupunguza upotevu baada ya mavuno zina umuhimu mkubwa katika kilimo.

Jokofu la asili linaweza kumsaidia nani?

Teknolojia hii inaweza kuwa muhimu kwa makundi mbalimbali katika mnyororo wa thamani wa mazao.

1. Mfanyabiashara wa soko

Mfanyabiashara anaweza kupata muda zaidi wa kutafuta wanunuzi na kupanga mauzo.

2. Mkulima

Mkulima anaweza kupata soko linaloweza kupokea mazao kwa utaratibu zaidi endapo uhifadhi unasaidia kupunguza shinikizo la kuuza mara moja.

3. Vikundi vya wakulima

Vikundi vinavyokusanya mazao kutoka kwa wakulima vinaweza kutumia mifumo ya uhifadhi kama sehemu ya kuongeza ufanisi katika ukusanyaji na uuzaji.

4. Wafanyabiashara wa jumla

Wafanyabiashara wanaoshughulika na kiasi kikubwa cha mazao yanayoharibika wanaweza kunufaika na teknolojia zinazoongeza muda wa kuhifadhi.

5. Walaji

Kwa upande wa mlaji, kupunguza upotevu kunaweza kusaidia kuongeza upatikanaji wa mazao sokoni na kupunguza kiasi cha chakula kinachopotea kabla ya matumizi.

Teknolojia hii ina maana gani kwa mkulima Jembe?

Kwa mkulima, somo kubwa ni kwamba uzalishaji mkubwa pekee hauhakikishi kipato kikubwa.

Mkulima anaweza kuvuna tani nyingi za nyanya lakini akapata faida ndogo kama sehemu kubwa ya mazao itaharibika au atalazimika kuuza wakati bei iko chini.

Kwa hiyo, mkulima wa kisasa anahitaji kufikiria hatua zote za mnyororo wa thamani.

Kuanzia:

Mbegu → uzalishaji → uvunaji → upangaji → ufungashaji → usafirishaji → uhifadhi → soko → mlaji.

Kila hatua inaweza kuongeza au kupunguza thamani ya zao.

Kwa nini uhifadhi unaweza kulinda mtaji?

Hebu tuchukue mfano rahisi.

Mfanyabiashara anatumia fedha kununua mzigo wa nyanya.

Fedha hizo ndizo mtaji wake.

Kama nyanya zote zingeuzwa kwa bei nzuri, angeweza kurejesha mtaji na kupata faida.

Lakini kama asilimia fulani ya nyanya inaoza, sehemu ya mtaji inapotea.

Mfanyabiashara akilazimika kuuza nyanya zinazokaribia kuharibika kwa bei ya chini, faida inapungua.

Ikiwa hali hiyo inajirudia mara kwa mara, mtaji unaweza kupungua hatua kwa hatua.

Hivyo, teknolojia ya uhifadhi inaweza kusaidia kulinda thamani ya bidhaa na kwa maana hiyo kulinda mtaji wa mfanyabiashara, ikiwa itatumika vizuri na gharama zake zitakuwa na uwiano unaofaa na faida inayopatikana.

Teknolojia pekee haitoshi—matumizi sahihi ni muhimu

Pamoja na uwepo wa jokofu hilo, wafanyabiashara wanahitaji kupewa elimu ya namna ya kulitumia.

Ni muhimu kujua ni mazao gani yanaweza kuhifadhiwa.

Ni muhimu kujua namna ya kuyaweka.

Ni muhimu kufahamu usafi wa eneo la kuhifadhi.

Ni muhimu kufahamu muda unaofaa wa kuhifadhi.

Ni muhimu pia kujua kwamba zao lililoharibika kabla ya kuingia kwenye jokofu haliwezi kurudishwa katika ubora wake kwa kulihifadhi.

Kwa hiyo, uhifadhi mzuri huanza kabla ya zao kuingia kwenye jokofu.

Mkulima na mfanyabiashara wanapaswa kushughulikia mazao kwa uangalifu tangu shambani hadi sokoni.

Uvunaji nao una nafasi

Nyanya na matunda yanapaswa kushughulikiwa kwa uangalifu wakati wa kuvuna.

Mikwaruzo, kubanwa, kuanguka na majeraha mengine yanaweza kuongeza uwezekano wa zao kuharibika.

Kwa hiyo, kupunguza upotevu baada ya mavuno kunahitaji teknolojia pamoja na mbinu bora za utunzaji.

Hii ndiyo sababu mradi wa aina hii unaweza kuwa na thamani kubwa zaidi pale unapounganishwa na elimu ya wakulima na wafanyabiashara.

Soko likiwa mbali, uhifadhi unakuwa muhimu zaidi

Katika maeneo ambayo wakulima wanazalisha kwa wingi lakini masoko makubwa yako mbali, changamoto ya upotevu inaweza kuwa kubwa.

Mkulima anaweza kuvuna wakati mmoja na wanunuzi wasiwe wengi wa kutosha.

Kama hakuna mfumo wa kuhifadhi, bei inaweza kushuka kwa sababu ya bidhaa nyingi sokoni kwa wakati mmoja.

Teknolojia ya kuhifadhi inaweza kusaidia kupunguza shinikizo hilo kwa kuongeza muda ambao bidhaa inaweza kubaki katika hali inayokubalika.

Hata hivyo, suluhisho la muda mrefu linahitaji pia masoko yaliyopangwa, usafirishaji bora, taarifa za bei na uongezaji thamani wa mazao.

Kwa nini UNESCO-TWAS ni muhimu katika mradi huu?

Teknolojia hiyo imejengwa na watafiti kutoka Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA) kupitia Mradi wa UNESCO-TWAS.

Hili linaonyesha umuhimu wa tafiti za vyuo vikuu katika kutatua changamoto zinazowakabili wananchi moja kwa moja.

Utafiti unapofanyika maabara pekee bila kufika kwa mtumiaji wa mwisho, athari yake inaweza kuwa ndogo.

Lakini pale teknolojia inapofikishwa sokoni na kutumiwa na wajasiriamali, watafiti wanaweza kupata fursa ya kujifunza namna inavyofanya kazi katika mazingira halisi.

Wajasiriamali nao wanaweza kutoa mrejesho kuhusu changamoto na mahitaji yao.

Hivyo, kuna uwezekano wa kujenga mzunguko wa:

Utafiti → Teknolojia → Mtumiaji → Mrejesho → Maboresho → Matokeo bora.

Morogoro ni miongoni mwa maeneo muhimu ya shughuli za kilimo, hivyo teknolojia zinazopunguza upotevu baada ya mavuno zinaweza kuwa na umuhimu kwa wakulima na wafanyabiashara katika mnyororo wa thamani.

Faida nyingine: kupunguza chakula kinachopotea

Chakula kinachooza kabla hakijaliwa ni hasara kwa mkulima, mfanyabiashara na jamii kwa ujumla.

Rasilimali zilizotumika kuzalisha chakula hicho tayari zimetumika.

Maji yametumika.

Ardhi imetumika.

Nguvu kazi imetumika.

Usafiri umetumika.

Nishati na gharama nyingine zimetumika.

Kwa hiyo, kila hatua inayosaidia kupunguza upotevu inaweza kuongeza ufanisi wa mfumo wa chakula.

Hii ni muhimu hasa wakati ambapo wakulima wanakabiliwa na gharama mbalimbali za uzalishaji na masoko yanayobadilika.

Jokofu hili linaweza kuwa sehemu ya suluhisho kubwa zaidi

Teknolojia ya jokofu la asili isiangaliwe kama suluhisho pekee la changamoto ya masoko.

Inapaswa kuwa sehemu ya mfumo mpana unaojumuisha:

• Uzalishaji bora wa mazao;

• Uvunaji sahihi;

• Ufungashaji unaofaa;

• Usafirishaji salama;

• Uhifadhi;

• Taarifa za masoko;

• Upatikanaji wa wanunuzi;

• Uongezaji thamani;

• Usimamizi wa biashara na fedha.

Mfanyabiashara akipata jokofu lakini hana soko, bado atakabiliwa na changamoto.

Mkulima akizalisha kwa wingi bila kujua mahitaji ya soko, bado anaweza kupata bei ndogo.

Na kama bidhaa zinahifadhiwa bila kuzingatia usafi na utunzaji sahihi, ubora unaweza kuathirika.

Kwa hiyo, teknolojia inahitaji kuunganishwa na elimu na mipango ya biashara.

Fursa kwa vijana na wanawake

Wajasiriamali wadogo katika masoko ya mazao mara nyingi ni sehemu muhimu ya uchumi wa kaya.

Teknolojia inayopunguza hasara inaweza kusaidia biashara ndogo kuwa na uimara zaidi.

Kwa vijana, inaweza kusaidia kuibua fursa katika maeneo kama ukusanyaji, uhifadhi, usafirishaji na uuzaji wa mazao.

Kwa wanawake wanaojishughulisha na biashara ya mazao, kupunguza uharibifu kunaweza kusaidia kuongeza thamani ya mtaji wanaouzungusha katika biashara.

Hata hivyo, manufaa hayo yanahitaji kufuatiliwa kwa kuangalia gharama za kutumia teknolojia na mapato halisi yanayopatikana.

Somo kwa masoko mengine Tanzania

Kama teknolojia hiyo itaonyesha matokeo mazuri katika Soko la Lukole, inaweza kutoa uzoefu muhimu kwa maeneo mengine yenye changamoto zinazofanana.

Masoko mengi nchini yana wafanyabiashara wanaouza nyanya, matunda, ndizi na bidhaa nyingine zinazoharibika haraka.

Changamoto yao ni moja:

Jinsi ya kuweka zao katika hali nzuri hadi litakapopata mnunuzi?

Jibu haliwezi kuwa moja kwa kila eneo.

Lakini teknolojia za uhifadhi zinazolingana na mazingira ya eneo zinaweza kuwa sehemu ya majibu.

Mkulima Jembe: Usipoteze baada ya kuvuna

Kwa mkulima, ujumbe wa teknolojia hii ni rahisi lakini muhimu:

Usifikirie mavuno pekee; fikiria pia maisha ya zao baada ya kuvuna.

Mkulima anaweza kuongeza uzalishaji shambani, lakini kama hana mpango wa kuvuna, kuhifadhi na kuuza, sehemu ya juhudi zake inaweza kupotea.

Ndiyo maana kilimo cha kisasa kinahitaji kuangalia mnyororo mzima wa thamani.

Teknolojia ya jokofu la asili katika Soko la Lukole inatoa mfano wa namna utafiti wa chuo kikuu unavyoweza kugeuka kuwa suluhisho la changamoto inayomgusa mfanyabiashara wa kawaida

Wajasiriamali wadogo katika Soko la Lukole, Kata ya Mikese mkoani Morogoro, wameanza kunufaika na teknolojia ya jokofu la asili lililojengwa na watafiti kutoka Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA) kupitia Mradi wa UNESCO-TWAS.

Teknolojia hiyo imelenga kusaidia kuhifadhi mazao yanayoharibika kwa haraka, yakiwemo nyanya, matunda na ndizi, ili kupunguza upotevu baada ya kuvuna, kulinda mtaji na kusaidia wafanyabiashara kupata muda zaidi wa kuuza bidhaa zao.

Ushuhuda wa Bi. Zainabu Ally, mwenye umri wa miaka 31, unaonyesha changamoto ambayo wafanyabiashara wa nyanya wamekuwa wakikabiliana nayo—kulazimika kuuza mazao kwa hasara pale yanapoanza kuharibika.

Kwa mujibu wa Kiongozi wa Mradi, Dkt. Nuria Majaliwa, teknolojia hiyo ina uwezo wa kuhifadhi nyanya na matunda kwa kipindi cha hadi wiki mbili, sawa na siku 14.

Naye Kiongozi Mwenza wa Mradi, Dkt. Frida Nyamete, amesema jokofu hilo litawapa ahueni wajasiriamali kwa kuwa bidhaa zao zitaweza kuhifadhiwa kwa muda mrefu bila kuharibika, hata wanapolazimika kusafiri au kutokuwepo kwenye biashara kutokana na sababu mbalimbali.

Kwa mtazamo mpana, teknolojia hii inatarajiwa kuchangia katika kupunguza upotevu wa mazao baada ya kuvuna, kulinda mitaji na kuongeza kipato cha wajasiriamali wadogo katika Soko la Lukole na maeneo mengine yatakayofikiwa.

Kwa Mkulima Jembe, hili ni somo muhimu:

Mavuno hayamaanishi faida mpaka zao lifike sokoni katika hali inayoweza kuuzwa kwa bei inayomrudishia mkulima au mfanyabiashara thamani ya juhudi na mtaji aliowekeza.

Kwa hiyo, pamoja na kuongeza uzalishaji mashambani, Tanzania inahitaji kuendelea kuwekeza katika teknolojia za uhifadhi, usafirishaji, masoko na uongezaji thamani ili kupunguza kiasi cha chakula kinachopotea baada ya mavuno.

Na kwa wajasiriamali wa Soko la Lukole, jokofu hilo linaweza kuwa mwanzo wa safari mpya ya kufanya biashara ya mazao kwa kupunguza presha ya kuona bidhaa zikioza kabla hazijapata mnunuzi.

BIASHARA YA KABONI YAFUNGUA FURSA MPYA KWA VIJIJI: SUA YAWAWEZESHA WANANCHI KUELEWA NAMNA YA KUNUFAIKA NA MISITU YA VIJIJI

Na Mkulima Jembe

Kwa muda mrefu, misitu ya vijiji nchini Tanzania imekuwa ikitazamwa zaidi kama rasilimali muhimu kwa ajili ya uhifadhi wa mazingira, vyanzo vya maji, bioanuwai na maisha ya wananchi. Hata hivyo, katika miaka ya hivi karibuni, kumekuwa na fursa nyingine inayozidi kupata nafasi katika usimamizi wa misitu—biashara ya kaboni.

Biashara hii imeanza kutoa matumaini mapya kwa jamii zinazolinda na kusimamia misitu yao, kwani inatoa uwezekano wa misitu kutengeneza mapato kutokana na mchango wake katika kupunguza hewa ukaa angani.

Lakini pamoja na fursa hiyo, biashara ya kaboni ina taratibu, vigezo, kanuni na masuala ya utawala ambayo wananchi wanapaswa kuyaelewa kabla ya kuingia katika mikataba au kuanza kuuza kaboni kutoka katika misitu yao.

Ni katika mazingira hayo ambapo Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA), kupitia Mradi wa Tathmini ya Mapato ya Kaboni kama Njia Endelevu ya Uwezeshaji Kifedha katika Uhifadhi na Usimamizi wa Misitu ya Jamii Tanzania, kimeendelea kutoa elimu na kujenga uwezo kwa maafisa pamoja na wananchi kutoka maeneo yenye hifadhi za misitu ya vijiji.

Mafunzo hayo yamewakutanisha wadau kutoka vijiji ambavyo tayari vinashiriki katika biashara ya kaboni na kupata mapato, pamoja na wananchi kutoka maeneo ambayo bado hayajaanza kunufaika na fursa hiyo.

Lengo kubwa ni kuhakikisha kwamba jamii hazishiriki katika biashara ya kaboni kwa kusikia tu kuwa kuna fedha, bali zinaelewa kaboni ni nini, inauzwaje, nani anapaswa kunufaika, mapato yanapaswa kusimamiwaje na misitu inapaswa kulindwaje ili biashara hiyo iwe endelevu.

Kaboni ni nini na kwa nini misitu imekuwa muhimu katika biashara hii?

Kwa lugha rahisi, kaboni ni moja ya elementi zinazopatikana katika mazingira na viumbe hai. Katika mjadala wa mabadiliko ya tabianchi, neno kaboni mara nyingi linahusishwa na hewa ukaa (carbon dioxide – CO₂) ambayo ni miongoni mwa gesi zinazochangia ongezeko la joto duniani.

Miti na misitu hufyonza hewa ukaa kutoka angani wakati wa mchakato wa usanisinuru. Kwa hiyo, misitu inapohifadhiwa na miti kuendelea kukua, inaendelea kuwa sehemu muhimu ya mfumo wa asili wa kuhifadhi kaboni.

Hapa ndipo dhana ya biashara ya kaboni inapopata nafasi.

Kwa ujumla, miradi ya kaboni inaweza kuzalisha kile kinachoitwa carbon credits baada ya kupimwa na kuthibitishwa kwa kufuata viwango na taratibu husika. Mikopo hiyo ya kaboni inaweza kutumika katika masoko ya kaboni, kutegemea aina ya mradi, mfumo unaotumika na mahitaji ya soko.

Kwa mkulima na mwananchi wa kijiji, jambo muhimu si kukariri istilahi zote za kitaalamu, bali kuelewa kwamba uhifadhi wa misitu unaweza kuwa na thamani ya kiuchumi ikiwa utasimamiwa kwa mfumo unaotambulika na unaoeleweka na jamii.

SUA yawajengea uwezo wananchi

Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA), kupitia mradi huo, kimewaleta pamoja maafisa na wananchi kutoka maeneo mbalimbali yenye misitu ya vijiji.

Mafunzo hayo yamewalenga wananchi kutoka maeneo yenye hifadhi za misitu ya vijiji pamoja na baadhi ya vijiji vyenye misitu ya hifadhi za vijiji ambavyo tayari vinashiriki katika biashara ya kaboni na vimeanza kupata mapato.

Hatua hii ni muhimu kwa sababu mafanikio ya biashara ya kaboni hayawezi kutegemea wawekezaji au wataalamu pekee. Jamii inayomiliki au kusimamia rasilimali ya misitu inapaswa kuwa na uelewa wa kutosha kuhusu kinachofanyika.

Kwa wananchi, elimu hiyo inawasaidia kuuliza maswali muhimu kabla ya kufanya maamuzi.

Kwa mfano:

• Misitu yetu ina hadhi gani kisheria?

• Ni nani mwenye mamlaka ya kufanya uamuzi kuhusu matumizi ya misitu?

• Mradi wa kaboni unafanyaje kazi?

• Kaboni inapimwaje?

• Mapato yanatokanaje?

• Wananchi watanufaikaje?

• Gharama za mradi ni zipi?

• Mkataba una muda gani?

• Nani anasimamia fedha?

• Fedha zinatumika kwa shughuli gani za kijiji?

• Ni mfumo gani wa uwajibikaji unaotumika?

Maswali haya ni muhimu kwa sababu biashara ya kaboni si suala la kupanda miti tu na kusubiri fedha.

Inahitaji mipango, taarifa sahihi, usimamizi, ufuatiliaji, uwazi na utawala bora.

Wananchi wa Mvomero wapata uelewa mpy

Kwa wananchi ambao bado hawajaanza kunufaika na mapato ya kaboni, mafunzo hayo yamekuwa nafasi ya kujifunza kutokana na uzoefu wa maeneo mengine.

Miongoni mwa wananchi walioshiriki ni Bw. Mwanangao Msanya kutoka Mvomero mkoani Morogoro.

Akizungumza wakati wa mafunzo hayo, Mwanangao Msanya amesema wananchi wa maeneo yao wamekuwa wakihifadhi misitu ya kijiji kwa muda, lakini mafunzo hayo yamewapa uelewa mpya kuhusu vigezo na taratibu za kuingia na kunufaika na biashara ya kaboni.

Hili ni jambo muhimu sana.

Kwa miaka mingi, wananchi wamekuwa wakifanya uhifadhi bila lazima kuhusisha moja kwa moja juhudi zao na thamani ya kiuchumi ya huduma za mazingira wanazozalisha.

Kijiji kinaweza kuwa kinazuia ukataji miti, kinadhibiti moto wa misitu, kinapambana na uvamizi wa misitu na kulinda maeneo yake ya hifadhi, lakini kama hakina mfumo unaotambuliwa wa kutathmini na kugeuza baadhi ya huduma hizo kuwa mapato, wananchi wanaweza wasione faida ya moja kwa moja inayotokana na juhudi zao.

Hivyo, elimu kuhusu biashara ya kaboni inaweza kusaidia kujenga uelewa kwamba uhifadhi nao ni shughuli yenye thamani ya kiuchumi, ingawa mapato yake yanahitaji taratibu maalumu kabla hayajapatikana.

Dkt. Siima Bakengesa: Uhifadhi na mapambano dhidi ya mabadiliko ya tabianchi

Akifungua warsha hiyo, Afisa Misitu Mwandamizi kutoka Wizara ya Maliasili na Utalii, Dkt. Siima Bakengesa, amesema mafunzo hayo ni muhimu katika kuimarisha uhifadhi wa bioanuwai na kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi kupitia usimamizi shirikishi wa misitu ya vijiji.

Warsha hiyo imehusisha wadau kutoka asasi za kiserikali na asasi zisizo za kiserikali pamoja na baadhi ya wananchi kutoka Wilaya za Tanganyika, Mbulu, Mvomero, Mwanga na Korogwe.

Ushiriki wa taasisi mbalimbali ni muhimu kwa sababu biashara ya kaboni inagusa maeneo mengi kwa wakati mmoja.

Inagusa mazingira.

Inagusa ardhi.

Inagusa misitu.

Inagusa jamii.

Inagusa uchumi wa vijiji.

Na pia inahusisha masuala ya sheria, mikataba, ufuatiliaji, upimaji na masoko.

Kwa hiyo, wananchi wanahitaji kushirikishwa katika hatua mbalimbali badala ya kupewa taarifa baada ya maamuzi kufanyika.

Dkt. Kajenje Nkukurah: Vijiji vifanye maamuzi sahihi

Kwa upande wake, Mtafiti Kiongozi wa Mradi, Dkt. Kajenje Nkukurah, amesema SUA inaamini mafunzo hayo yatawezesha vijiji ambavyo bado havijaingia katika biashara ya kaboni kufanya maamuzi sahihi kuhusu ushiriki wao pamoja na kuimarisha utawala na usimamizi wa mapato katika ngazi ya vijiji.

Kauli hii inaonyesha jambo moja muhimu: lengo si kuingiza kila kijiji katika biashara ya kaboni kwa lazima.

Badala yake, wananchi wanapaswa kupata taarifa na elimu inayowawezesha kuelewa fursa na wajibu wao, kisha kufanya maamuzi kwa uelewa.

Hili ni jambo la msingi kwa sababu kila msitu una mazingira yake, kila kijiji kina mahitaji yake na kila mradi unaweza kuwa na masharti yake.

Kwa hiyo, kabla ya kijiji kuingia katika biashara ya kaboni, wananchi wanahitaji kuelewa mkataba, majukumu yao, muda wa mradi, namna mapato yatakavyogawanywa na namna ya kusimamia rasilimali zao.

Mapato ya kaboni yanaweza kubadilisha maisha ya vijiji

Dkt. Kajenje Nkukurah ameongeza kuwa mradi unalenga kuwajengea uwezo wananchi wa vijiji vyenye misitu iliyo katika biashara ya kaboni ili waweze kuendelea kunufaika kiuchumi kupitia biashara ya kaboni.

Wakati huo huo, mapato hayo yanatarajiwa kutumika katika usimamizi endelevu wa misitu ya hifadhi ya vijiji na kuchochea maendeleo endelevu.

Hapa ndipo dhana ya mzunguko wa faida za uhifadhi inapokuwa muhimu.

Kijiji kinalinda msitu.

Msitu unasaidia kuhifadhi kaboni na huduma nyingine za mazingira.

Mradi wa kaboni unazalisha mapato kulingana na taratibu husika.

Mapato yanapopatikana, sehemu yake inaweza kusaidia shughuli za maendeleo na usimamizi wa misitu kwa mujibu wa mfumo uliowekwa.

Uwekezaji huo unaweza kusaidia kuhakikisha msitu unaendelea kuwepo.

Na msitu ukiendelea kuwepo, jamii inaweza kuendelea kupata manufaa mbalimbali.

Kwa maana hiyo, lengo si kuuza kaboni na kumaliza safari, bali kujenga mfumo ambao uhifadhi na maendeleo ya jamii vinaweza kwenda pamoja.

Ushuhuda kutoka Tanganyika: Zaidi ya Shilingi Bilioni 34

Moja ya ushuhuda uliotolewa wakati wa kuwasilisha sauti za jamii umetoka Wilaya ya Tanganyika.

Afisa Misitu wa Halmashauri ya Wilaya ya Tanganyika, Bw. Bruno Mwaisaka, amesema wilaya hiyo imepokea zaidi ya shilingi bilioni 34 kutokana na biashara ya kaboni.

Kwa mujibu wa ushuhuda huo, fedha hizo zimechangia kuboresha ustawi wa jamii kupitia ujenzi wa shule, vituo vya afya na kutoa ajira za muda kwa wananchi.

Aidha, amesema mapato hayo yameongeza ari ya jamii kushiriki katika uhifadhi na usimamizi wa misitu.

Ikiwa mapato ya aina hii yanasimamiwa kwa uwazi na kuhusishwa na mahitaji halisi ya jamii, yanaweza kuwa kichocheo muhimu cha kuifanya jamii ione thamani ya kulinda misitu.

Kwa mfano, mwananchi anapoweza kuona kwamba uhifadhi wa msitu unahusishwa na uboreshaji wa shule ya watoto wake, kituo cha afya au fursa za ajira, anaweza kuona sababu ya kushiriki zaidi katika shughuli za uhifadhi.

Hata hivyo, jambo la msingi hapa ni uwazi wa mapato.

Jamii inahitaji kujua fedha zimepatikana kiasi gani, zimetoka wapi, zimeingia katika akaunti gani, zimetumika katika shughuli zipi na nani ana wajibu wa kutoa taarifa.

Kwa nini uwazi wa fedha ni muhimu?

Biashara ya kaboni inapoleta fedha katika kijiji, inapaswa kwenda sambamba na mifumo mizuri ya usimamizi.

Fedha za kijiji si mali ya mtu mmoja.

Wananchi wanapaswa kuwa na uwezo wa kufuatilia matumizi yake kupitia mifumo halali ya uongozi na uwajibikaji.

Uwazi ni muhimu kwa sababu unaweza kusaidia kuzuia migogoro.

Ikiwa wananchi hawajui kiasi cha fedha kilichopatikana, wanaweza kuanza kujiuliza maswali.

Ikiwa hawajui fedha zimetumika wapi, wanaweza kupoteza imani.

Na kama jamii inapoteza imani, hata mradi mzuri unaweza kukutana na upinzani.

Kwa hiyo, pamoja na kujenga uwezo kuhusu kaboni, ni muhimu pia kujenga uwezo kuhusu utawala wa mapato, utunzaji wa kumbukumbu, utoaji wa taarifa na ushirikishwaji wa wananchi katika maamuzi.

Mkulima anapaswa kujifunza nini kuhusu biashara ya kaboni?

Kwa mkulima wa kawaida, biashara ya kaboni inaweza kuonekana kama jambo la wataalamu wa mazingira pekee.

Lakini ukweli ni kwamba shughuli za kilimo na uhifadhi wa mazingira zina uhusiano mkubwa.

Mkulima anaweza kuwa anategemea msitu kwa:

• Mvua na mzunguko wa maji;

• Uhifadhi wa udongo;

• Ulinzi wa vyanzo vya maji;

• Uzalishaji wa mazao;

• Chakula na matunda;

• Dawa za asili;

• Malisho;

• Mbao na bidhaa nyingine za misitu;

• Uhifadhi wa viumbe hai;

• Hali nzuri ya hewa na mazingira.

Kwa hiyo, msitu unapohifadhiwa, manufaa yake yanaweza kwenda mbali zaidi ya mapato ya kaboni.

Hii ndiyo sababu biashara ya kaboni inapaswa kutazamwa kama sehemu moja ya mfumo mpana wa usimamizi endelevu wa mazingira, si kama sababu pekee ya kuhifadhi misitu.

Je, kijiji kinapaswa kukimbilia biashara ya kaboni?

Jibu linapaswa kutegemea taarifa na mazingira ya kila kijiji.

Wananchi wanahitaji kwanza kuelewa masharti ya mradi husika.

Kabla ya kusaini mkataba, ni muhimu kujua:

Mosi, nani anaendesha mradi?

Wananchi wanapaswa kujua taasisi au kampuni inayohusika, majukumu yake na uhusiano wake na kijiji.

Pili, mkataba unasema nini?

Mkataba unapaswa kueleweka kwa lugha ambayo wananchi wanaweza kuielewa. Muda wa mkataba, majukumu, mgawanyo wa mapato na masharti mengine ni mambo muhimu.

Tatu, gharama zikoje?

Miradi ya kaboni inaweza kuhusisha gharama mbalimbali za maandalizi, upimaji, ufuatiliaji, uthibitishaji na uendeshaji. Jamii inapaswa kuelewa gharama hizo na namna zinavyoathiri mapato yake.

Nne, mapato yanagawanywaje?

Wananchi wanahitaji kujua mfumo wa mgawanyo wa mapato na ni sehemu gani inabaki kwa shughuli za kijiji, uhifadhi na mahitaji mengine yaliyokubaliwa.

Tano, nani anasimamia fedha?

Mfumo wa usimamizi wa fedha unapaswa kuwa wazi na wenye uwajibikaji.

Sita, nini kinatokea ikiwa kuna mgogoro?

Kijiji kinapaswa kujua utaratibu wa kushughulikia malalamiko na migogoro inayoweza kujitokeza.

Biashara ya kaboni si mbadala wa kilimo

Hili ni jambo ambalo mkulima anapaswa kulielewa vizuri.

Biashara ya kaboni haimaanishi kwamba mkulima aache kilimo ili aanze kutafuta kaboni.

Badala yake, inapaswa kutazamwa katika muktadha wa matumizi endelevu ya ardhi.

Mkulima anaweza kuendelea kulima huku akitumia mbinu zinazosaidia kuhifadhi mazingira, kutegemea eneo, aina ya ardhi na mfumo wa mradi.

Kilimo mseto, upandaji miti, uhifadhi wa udongo na maji, matumizi endelevu ya rasilimali na kilimo kinachozingatia mabadiliko ya tabianchi vinaweza kuwa sehemu ya mjadala mpana wa usimamizi endelevu wa ardhi.

Lakini kila shughuli inahitaji kutathminiwa kulingana na masharti na viwango vinavyohusika.

Changamoto zinazopaswa kuangaliwa

Pamoja na fursa zilizopo, biashara ya kaboni ina changamoto ambazo wananchi wanapaswa kuzielewa.

Changamoto ya kwanza ni uelewa mdogo wa wananchi.

Ikiwa wananchi hawaelewi kaboni ni nini na mkataba unasema nini, wanaweza kufanya maamuzi bila taarifa za kutosha.

Changamoto ya pili ni utata wa masuala ya kitaalamu.

Upimaji wa kaboni, ufuatiliaji wa misitu na uthibitishaji wa matokeo ni shughuli zinazohitaji utaalamu.

Changamoto ya tatu ni usimamizi wa mapato.

Fedha zinapoongezeka katika jamii, kunahitajika mifumo madhubuti ya uwajibikaji.

Changamoto ya nne ni mikataba ya muda mrefu.

Wananchi wanahitaji kuelewa athari za masharti ya muda mrefu kabla ya kufanya uamuzi.

Changamoto ya tano ni mabadiliko ya soko.

Thamani ya kaboni na mahitaji ya soko yanaweza kutegemea mazingira ya soko, viwango na kanuni zinazotumika.

Kwa sababu hiyo, kijiji hakipaswi kuangalia tu kiasi cha fedha kinachoahidiwa. Kinapaswa kuangalia pia mfumo mzima wa mradi.

Bioanuwai nayo ni muhimu

Misitu si sehemu ya kuhifadhi kaboni pekee.

Ni makazi ya wanyama, ndege, wadudu na mimea mbalimbali.

Misitu pia husaidia kulinda vyanzo vya maji, kupunguza mmomonyoko wa udongo na kutoa huduma nyingine za mazingira.

Kwa hiyo, mradi wa kaboni unaotekelezwa katika misitu unapaswa kuangalia pia masuala ya bioanuwai.

Hii ni muhimu kwa sababu jamii haiishi kwa kaboni pekee.

Inahitaji maji.

Inahitaji ardhi yenye rutuba.

Inahitaji chakula.

Inahitaji mazingira salama.

Inahitaji rasilimali za asili.

Kwa hiyo, mafanikio ya uhifadhi yanapaswa kupimwa kwa mtazamo mpana unaojumuisha mazingira na ustawi wa jamii.

Kwa upande wake, Dkt. Neal Hockley, Mtafiti na Mhadhiri Mwandamizi kutoka Chuo Kikuu cha Bangor nchini Uingereza, amesema katika kutathmini fursa ya biashara ya kaboni, wananchi wanapaswa kuangalia kwa kina faida na gharama zinazoweza kujitokeza, huku wakilinganisha biashara hiyo na shughuli nyingine za kiuchumi wanazoweza kufanya katika maeneo yao, ikiwemo kilimo.

1. Amesema mtazamo huo ni muhimu kwa sababu jamii inapaswa kufanya maamuzi yenye kuzingatia thamani halisi ya rasilimali zao na fursa wanazoziacha au kuzipata kutokana na matumizi ya ardhi kwa ajili ya uhifadhi na biashara ya kaboni.

2. Mradi wa SUA na umuhimu wake kwa Tanzania

Mradi wa Tathmini ya Mapato ya Kaboni kama Njia Endelevu ya Uwezeshaji Kifedha katika Uhifadhi na Usimamizi wa Misitu ya Jamii Tanzania ni wa miaka mitatu.

Mradi huo unatekelezwa na Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA) kama taasisi inayoongoza, kwa kushirikiana na NCMC na Chuo Kikuu cha Bangor cha Uingereza.

Mradi unafadhiliwa na Defra kupitia GCBC, DAI, ISPF pamoja na Idara ya Maendeleo ya Kimataifa ya Serikali ya Uingereza.

Ushirikiano wa taasisi hizi unaonyesha umuhimu wa tafiti na mafunzo katika kuhakikisha kwamba jamii zinapata maarifa yanayoweza kuwasaidia kufanya maamuzi kuhusu rasilimali zao.

Kwa Tanzania, ambapo jamii nyingi zinaishi karibu na misitu na kutegemea rasilimali za asili, suala la kuunganisha uhifadhi na maendeleo ya kiuchumi lina umuhimu mkubwa.

Hatua inayofuata: Elimu iende kwa mwananchi wa kawaida

Mafunzo kama haya yanapokuwa yamefanyika kwa maafisa na baadhi ya wananchi, hatua muhimu inayofuata ni kuhakikisha maarifa yanafika kwa wananchi wengi zaidi katika ngazi ya vijiji.

Mwananchi wa kawaida anapaswa kuelewa biashara ya kaboni kwa lugha rahisi.

Asijue tu kwamba kuna “fedha za kaboni”, bali ajue fedha hizo zinatokana na nini, nani anazalisha, nani anazisimamia na jamii inapaswa kuwajibika vipi.

Viongozi wa vijiji, kamati za maliasili, vikundi vya wananchi na wadau wengine wanapaswa pia kujengewa uwezo wa kusoma na kuelewa mikataba.

Hii itasaidia kupunguza utegemezi mkubwa wa mtu mmoja au taasisi moja katika kufanya maamuzi yanayohusu rasilimali za jamii.

Somo kubwa kwa mkulima jembe

Kuna somo moja kubwa ambalo mkulima anaweza kulichukua katika mjadala huu:

Rasilimali inayolindwa vizuri inaweza kuwa na thamani kubwa zaidi kuliko rasilimali inayotumiwa bila mpango.

Msitu ukiangaliwa kama kuni pekee, thamajumuisha maji, udongo, bioanuwai, hali ya hewa, chakula, bidhaa zaani yake inaishia kwenye kuni.

Ukiangaliwa kama chanzo cha mbao pekee, thamani yake inaishia kwenye mbao.

Lakini ukiangaliwa kama mfumo mzima wa mazingira, thamani yake inajumuisha maji, udongo, bioanuwai, hali ya hewa, chakula, bidhaa za misitu na hata uwezekano wa mapato yanayohusiana na kaboni.

Hata hivyo, thamani hiyo haiwezi kuwafikia wananchi moja kwa moja bila mifumo ya haki, uwazi, elimu na usimamizi madhubuti.

Ndiyo maana elimu inayotolewa na SUA ni muhimu.

Wananchi wanahitaji kuwa na maarifa kabla ya kufanya maamuzi

Biashara ya kaboni imeanza kufungua mjadala mpya kuhusu namna misitu ya vijiji inaweza kusaidia kuchangia maendeleo ya jamii huku ikiendelea kulindwa.

Taarifa kutoka katika mafunzo yaliyoandaliwa kupitia mradi wa SUA zinaonyesha kuwa baadhi ya maeneo tayari yameanza kupata mapato kutokana na biashara hiyo, huku maeneo mengine yakijifunza kuhusu vigezo na taratibu za kushiriki.

Ushuhuda wa Bw. Bruno Mwaisaka kuhusu zaidi ya shilingi bilioni 34 zilizopokelewa katika Wilaya ya Tanganyika unaonyesha ukubwa wa fursa inayoweza kujitokeza pale mifumo ya biashara ya kaboni inapofanya kazi.

Lakini fursa hiyo inapaswa kwenda sambamba na elimu.

Kabla ya kijiji kuingia katika biashara ya kaboni, wananchi wanapaswa kuelewa mikataba, majukumu, mapato, gharama, muda wa mradi na mifumo ya uwajibikaji.

Kama alivyosisitiza Dkt. Kajenje Nkukurah, kujenga uwezo wa wananchi ni muhimu ili vijiji vinavyotaka kuingia katika biashara ya kaboni viweze kufanya maamuzi sahihi na kuimarisha utawala wa mapato.

Na kama alivyobainisha Dkt. Siima Bakengesa, usimamizi shirikishi wa misitu una nafasi muhimu katika kuimarisha uhifadhi wa bioanuwai na kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi.

Kwa mkulima jembe, ujumbe ni mmoja:

Misitu ni mali ya kizazi cha leo na kesho. Ikiwa inalindwa kwa maarifa, uwazi na usimamizi bora, inaweza kusaidia kulinda mazingira na wakati huo huo kuchangia maendeleo ya jamii.

Biashara ya kaboni inaweza kuwa sehemu ya safari hiyo—lakini mafanikio yake yatategemea zaidi ya fedha pekee. Yatategemea elimu ya wananchi, uwazi wa mapato, ushirikishwaji wa jamii, utawala bora na uhifadhi wa misitu kwa muda mrefu.

Kadi Janja ya Mkulima: Hatua Mpya ya Kumweka Mkulima Kwenye Mfumo wa Kidijitali

RUVUMA:Wakulima mkoani Ruvuma wameanza kuingizwa katika mfumo wa kidijitali kupitia Kadi Janja ya Mkulima, hatua inayolenga kuboresha utambuzi wa wakulima na kurahisisha upatikanaji wa huduma za pembejeo, fedha na huduma nyingine zinazohusiana na kilimo.

Lakini kwa mkulima, swali muhimu si kuwa na kadi mfukoni. Swali ni Kadi Janja itabadilisha nini katika maisha yake ya kilimo, na mkulima anatakiwa kufanya nini ili anufaike?

Hapo ndipo umuhimu wa mfumo huu unapopatikana.

Kadi Janja ni nini hasa?

Kwa ufupi, Kadi Janja inalenga kuwa utambulisho wa mkulima ndani ya mfumo wa kidijitali.

Kwa mujibu wa Meneja wa Mamlaka ya Udhibiti wa Mbolea Tanzania (TFRA), Kanda ya Nyanda za Juu Kusini, Joshua Ng’ondya, zoezi hilo ni utekelezaji wa maelekezo ya Wizara ya Kilimo ya kuhakikisha wakulima wanatambuliwa katika mifumo ya kidijitali.

“Tupo hapa Mkoani Ruvuma kutekeleza maelekezo ya Wizara ya Kilimo kuwa wakulima wa nchi hii watambuliwe katika mifumo ya kidijitali. Leo hii, tukishirikiana na wenzetu wa CRDB na BizTech tupo kuwakabidhi wakulima Kadi Janja ambazo zitakuwa utambulisho wao,” alisema Ng’ondya.

Kwa hiyo, mkulima anatakiwa kuiona kadi hii kama daraja kati yake na huduma, badala ya kuiona kama kitambulisho kingine cha kawaida.

Uchambuzi: Kwa nini kumtambua mkulima ni muhimu?

Kwa miaka mingi, changamoto mojawapo katika kilimo imekuwa ni kujua kwa usahihi nani ni mkulima, analima eneo gani, ana shamba la ukubwa gani na anahitaji huduma gani.

Mkulima akiwa ametambuliwa vizuri kwenye mfumo, taarifa zake zinaweza kutumika katika kupanga huduma kulingana na hali yake.

Kwa mfano, taarifa ya ukubwa wa shamba inaweza kusaidia kuelewa mahitaji ya pembejeo. Taarifa za shughuli za mkulima zinaweza pia kuwa muhimu kwa huduma za kifedha na mipango mingine inayolenga sekta ya kilimo.

Hii ndiyo maana ya msingi ya kilimo kinachoendeshwa kwa taarifa: si kutoa huduma kwa mkulima kwa kubahatisha, bali kutumia taarifa kumtambua na kumfikia kwa usahihi zaidi.

Lakini hapa kuna somo muhimu kwa mkulima: taarifa isiyo sahihi inaweza kuwa tatizo kama ambavyo taarifa sahihi inaweza kuwa msaada.

Ndiyo maana mkulima anapaswa kuhakikisha taarifa zake zinapoingizwa kwenye mfumo ni sahihi.

Kadi hiyo imeunganishwa na nini?

Ng’ondya alisema Kadi Janja imeunganishwa na taarifa muhimu za mkulima, ikiwemo ukubwa wa shamba na namba ya akaunti ya CRDB, ili kuwezesha matumizi ya huduma za kidijitali na miamala.

Hapa mkulima anapaswa kuelewa tofauti kati ya kadi na mfumo.

Kadi yenyewe siyo inayofanya kila kitu. Thamani yake inatokana na taarifa na mifumo iliyounganishwa nayo.

Kwa hiyo, ikiwa mkulima ana kadi lakini hajui kuitumia, hajui anapata huduma gani au hajui pa kwenda anapopata tatizo, faida ya teknolojia inaweza kubaki ndogo.

Elimu ya matumizi ya kadi ni muhimu sawa na kutolewa kwa kadi yenyewe.

CRDB: Mkulima na muuzaji wa pembejeo wanaunganishwa

Akizungumzia upande wa huduma za kadi, Meneja wa Bidhaa za Kadi wa Benki ya CRDB, Daniel Mugwagi, alisema mwaka 2025 benki hiyo ilikusanya taarifa za wakulima na kuwezesha utengenezaji wa kadi hizo.

Mugwagi pia alisema wameandaa mfumo utakaotumiwa na wauzaji wa pembejeo, ambao watapatiwa mashine maalumu za kutoa huduma kwa wakulima wanaonunua mbolea ya ruzuku.

Uchambuzi: Hapa ndipo mabadiliko makubwa yalipo

Jambo muhimu katika maelezo haya ni kwamba mfumo hauishii kwa mkulima.

Muuzaji wa pembejeo naye anaingizwa kwenye mfumo.

Hii ni muhimu kwa sababu safari ya mkulima kupata pembejeo haiishii kwenye usajili. Mkulima anatakiwa kufika kwa muuzaji aliyeidhinishwa, kupata pembejeo inayohitajika na, kwa mfumo wa kidijitali, taarifa za huduma hiyo zinaweza kusimamiwa kwa njia ya kielektroniki.

Kwa mkulima anayepata mbolea ya ruzuku, elimu muhimu ni kujua mahali anapopaswa kupata huduma, utaratibu wa kutumia kadi na nini cha kufanya ikiwa mfumo unakataa muamala au taarifa zake hazionekani.

Mkulima asikubali kuondoka bila kupata maelezo pale anapokutana na changamoto.

BizTech: Teknolojia inaingia kwa muuzaji wa pembejeo

Kwa upande mwingine, Afisa Mkuu wa Biashara kutoka Kampuni ya BizTech, Kelvin Masai, alisema kampuni hiyo imeungana na washirika wake kuhakikisha mkulima ananufaika na mnyororo mzima wa thamani wa sekta ya kilimo.

Masai alisema teknolojia ya programu tumizi itawawezesha wauzaji wa pembejeo kusimamia biashara zao za uuzaji wa mbolea ya ruzuku na kutunza taarifa muhimu za biashara na wakulima.

Uchambuzi: Kwa nini taarifa za muuzaji ni muhimu?

Muuzaji wa pembejeo ni kiungo muhimu kati ya mfumo na mkulima.

Ikiwa muuzaji ana mfumo mzuri wa kutunza taarifa, kuna uwezekano wa kuwa na ufuatiliaji mzuri zaidi wa huduma zinazotolewa. Lakini teknolojia hiyo inahitaji watumiaji wake wawe waaminifu na waelewe wajibu wao.

Kwa mkulima, hii ina maana moja muhimu:

Usiangalie tu bei ya pembejeo; tambua pia muuzaji na huduma unayopaswa kupata.

Mkulima anapaswa kuuliza anapokuwa na mashaka badala ya kumruhusu mtu mwingine kutumia taarifa zake bila kuelewa kinachoendelea.

Elimu kwa mkulima: Usalama wa taarifa ni jukumu lako

Kadiri huduma zinavyohamia kidijitali, taarifa za mkulima zinakuwa na thamani kubwa.

Mkulima anatakiwa kulinda taarifa zake kama anavyolinda fedha zake.

Usimpe mtu PIN au namba ya siri ya akaunti. Usimruhusu mtu kufanya muamala kwa kutumia taarifa zako bila kuelewa kinachofanyika.

Pia ni muhimu mkulima kuhakikisha namba yake ya simu na taarifa nyingine za utambulisho zinakuwa sahihi kwenye mfumo.

Ikiwa taarifa zina makosa, changamoto inaweza kujitokeza wakati wa kupata huduma.

Elimu nyingine: Kadi siyo mbadala wa maarifa ya kilimo

Kuna jambo jingine muhimu ambalo mkulima hapaswi kulisahau.

Kadi inaweza kurahisisha kupata huduma, lakini haiwezi kuchukua nafasi ya maarifa ya kilimo.

Mkulima bado anahitaji kujua:

• Ni mbolea gani inafaa kwa zao analolima?

• Atumie kiasi gani?

• Aweke mbolea wakati gani?

• Mbegu gani inafaa katika eneo lake?

• Atatibu vipi magonjwa na wadudu?

• Atauza wapi mazao yake?

• Gharama za uzalishaji ni kiasi gani?

Hivyo, Kadi Janja iwe sehemu ya mfumo mpana wa kumwezesha mkulima, si mwisho wa elimu yake.

Changamoto inayoweza kujitokeza

Teknolojia ina faida, lakini inaweza pia kuwa changamoto kwa mkulima ambaye hajazoea kutumia huduma za kidijitali.

Baadhi ya wakulima wanaweza kukumbana na changamoto za uelewa wa matumizi ya kadi, upatikanaji wa mtandao au namna ya kushughulikia hitilafu za mfumo.

Kwa hiyo, utoaji wa kadi unapaswa kwenda sambamba na elimu kwa mkulima.

Mkulima anapopewa kadi, apewe pia maelekezo ya msingi:

Inatumika wapi? Inatumika kwa huduma gani? Nani anaruhusiwa kuitumia? Nifanye nini ikipotea? Nifanye nini nikiona taarifa si sahihi?

Maswali hayo ni muhimu kuliko kumkabidhi mkulima kadi bila maelezo.

Kadi Janja inaweza kubadilisha nini?

Ikiwa mfumo utafanya kazi kama ulivyokusudiwa na wadau wake, mabadiliko yake yanaweza kuonekana katika namna mkulima anavyotambuliwa na kupata huduma.

Badala ya mkulima kutegemea taratibu nyingi tofauti, mifumo inaweza kusaidia kuunganisha taarifa na huduma mbalimbali.

Kwa upande wa taasisi, taarifa hizo zinaweza kusaidia kupanga huduma za kilimo.

Kwa upande wa wauzaji, zinaweza kusaidia kusimamia biashara na taarifa za huduma.

Kwa upande wa mkulima, lengo ni kurahisisha upatikanaji wa huduma.

Lakini mafanikio yake hayatapimwa kwa idadi ya kadi zilizotolewa pekee. Kipimo muhimu zaidi kitakuwa kama mkulima ataweza kupata huduma kwa urahisi, kwa usahihi na kwa uwazi.

Mkulima anatakiwa kufanya nini sasa?

Mkulima anayepata Kadi Janja anatakiwa kuchukua hatua chache lakini muhimu:

Kwanza, ahakikishe taarifa zake ni sahihi.

Pili, aelezwe huduma zinazopatikana kupitia kadi hiyo.

Tatu, ajifunze namna ya kutumia huduma za kidijitali zinazohusiana na kadi.

Nne, alinde PIN, namba za siri na taarifa zake binafsi.

Tano, akipata tatizo, atafute msaada kutoka kwa mtoa huduma aliyehusika badala ya kumpa mtu mwingine taarifa zake za siri.

Sita, aendelee kutafuta elimu ya kilimo kuhusu pembejeo, uzalishaji, masoko na usimamizi wa fedha.

Kadi Janja ya Mkulima inayotolewa Ruvuma inaashiria hatua ya kuongezeka kwa matumizi ya teknolojia katika huduma za kilimo.

Kauli za Joshua Ng’ondya wa TFRA, Daniel Mugwagi wa CRDB na Kelvin Masai wa BizTech zinaonyesha kuwa mfumo huo unahusisha zaidi ya mkulima na kadi yake; unahusisha pia taarifa za mkulima, benki, wauzaji wa pembejeo na teknolojia.

Hata hivyo, teknolojia pekee haitoshi.

Mkulima anahitaji elimu ya kuitumia, uelewa wa haki na wajibu wake, pamoja na ulinzi wa taarifa zake.

Kwa sababu mwisho wa siku, thamani ya Kadi Janja haitakuwa kwenye kadi yenyewe, bali kwenye huduma itakayomfikia mkulima na namna taarifa zake zitakavyotumika kumsaidia kufanya kilimo chenye tija zaidi.

Kwa mkulima wa Ruvuma, ujumbe ni mmoja: usichukulie Kadi Janja kama kipande cha plastiki mfukoni; elewa mfumo uliopo nyuma yake, jifunze kuutumia na linda taarifa zako.