WIZARA YA KILIMO YAWEKA MKAZO MASOKO: WATAALAMU WATAKIWA KUTAFUTA FURSA MPYA NDANI NA NJE YA AFRIKA

Na Mkulima Jembe

Katibu Mkuu wa Wizara ya Kilimo, Gerald Mweli, ameitaka Kamati ya Wataalamu wa Masoko ya Mazao ya Kilimo kuimarisha utafutaji, ufuatiliaji na uchambuzi wa masoko ya mazao ya kilimo ndani na nje ya nchi, hatua inayolenga kuongeza fursa za biashara na kipato kwa wakulima pamoja na wadau wengine wanaoshiriki katika mnyororo wa thamani wa mazao.

Mweli amesisitiza umuhimu wa kutafuta masoko mapya, hususan katika Bara la Afrika, huku akihimiza pia kuimarishwa kwa masoko ambayo tayari yanapatikana katika mabara mengine ili kupanua wigo wa biashara ya mazao ya Tanzania.

Amesema wataalamu wana wajibu wa kutumia ujuzi wao kuchambua mwenendo wa masoko, kubaini mabadiliko ya mahitaji ya walaji na kufuatilia fursa zinazoweza kunufaisha wakulima katika hatua mbalimbali kuanzia uzalishaji, ukusanyaji, uhifadhi, usafirishaji, uchakataji hadi uuzaji wa bidhaa.

Akizungumza Septemba 23, 2026, jijini Dodoma, wakati wa kufungua kikao kazi cha kwanza cha Kamati ya Wataalamu wa Masoko ya Mazao ya Kilimo, Mweli amesema hatua hiyo ni muhimu katika kujenga mfumo unaomwezesha mkulima kuzalisha kwa kuzingatia mahitaji halisi ya soko badala ya kuzalisha bila kuwa na taarifa ya uhakika kuhusu mnunuzi, bei, ubora au mahitaji ya bidhaa.

SOKO LINAPASWA KUONGOZA UZALISHAJI

Katika kilimo cha kisasa, suala la soko haliwezi kutenganishwa na suala la uzalishaji.

Mkulima anapopanda zao fulani anahitaji kujua mapema nani atanunua, atanunua kwa kiasi gani, kwa kiwango gani cha ubora na kwa masharti gani.

Hii ndiyo sababu taarifa sahihi za masoko zina umuhimu mkubwa.

Ikiwa wakulima watazalisha kwa kufuata taarifa za soko, wanaweza kupanga aina ya zao, kiasi cha uzalishaji, muda wa kupanda na kuvuna pamoja na namna ya kuhifadhi na kuuza bidhaa zao.

Kwa mfano, soko linapohitaji bidhaa yenye kiwango maalumu cha ubora, mkulima anapaswa kufahamu mahitaji hayo kabla ya kuanza uzalishaji.

TAARIFA ZA SOKO NI SILAHA YA MKULIMA

Moja ya maeneo muhimu yanayoibuliwa na msisitizo wa Wizara ya Kilimo ni umuhimu wa taarifa za soko.

Mkulima anayejua bei, mahitaji, ubora unaotakiwa na mwelekeo wa soko huwa katika nafasi nzuri zaidi ya kufanya maamuzi ya uzalishaji na biashara.

Taarifa za soko zinaweza kumsaidia mkulima kujibu maswali muhimu kama:

• Ni zao gani linahitajika zaidi?

• Ni kiasi gani kinahitajika?

• Ni wakati gani mahitaji huwa makubwa?

• Wanunuzi wanapatikana wapi?

• Ni ubora gani unaohitajika?

• Bidhaa inapaswa kufungashwaje?

• Bei inabadilika kwa sababu gani?

• Ni masoko gani mapya yanaweza kufikiwa?

• Je, kuna uwezekano wa kuuza bidhaa iliyochakatwa badala ya kuuza mazao ghafi?

Maswali haya yanaonyesha kwamba biashara ya kilimo haiishii kwenye uzalishaji wa shambani.

Mkulima anahitaji taarifa ili aweze kuunganisha uzalishaji wake na mahitaji ya walaji.

AFRIKA YAWA ENEO MUHIMU LA KUTAFUTA MASOKO

Mweli amesisitiza umuhimu wa wataalamu kutafuta masoko mapya, hususan katika Bara la Afrika.

Kwa Tanzania, jambo hili lina maana kubwa kwa sababu soko la kilimo linaweza kuangaliwa katika mtazamo mpana zaidi ya eneo ambalo mkulima anazalisha.

Badala ya bidhaa kuishia katika soko la ndani pekee, taarifa sahihi zinaweza kusaidia kubaini fursa zilizopo katika nchi nyingine za Afrika.

Hata hivyo, kufungua soko jipya hakumaanishi tu kupata mnunuzi.

Kunahitajika pia uelewa wa mahitaji ya nchi husika, viwango vya ubora, taratibu za biashara, usafirishaji, ufungashaji, uhifadhi na nyaraka zinazohitajika.

Kwa hiyo, wataalamu wa masoko wanahitaji kuunganisha taarifa zote hizo ili kumwezesha mkulima na mfanyabiashara kuelewa soko analolenga.

 

KUTAFUTA MASOKO MAPYA PEKE YAKE HAKUTOSHI

Katika uchambuzi wa masoko, kuna tofauti kati ya kutafuta soko jipya na kujenga uwezo wa kuhudumia soko hilo.

Soko linaweza kupatikana, lakini kama uzalishaji hautoshi, ubora haukidhi mahitaji au bidhaa haiwezi kufikishwa kwa wakati, fursa hiyo inaweza isipate matokeo yanayotarajiwa.

Ndiyo maana msisitizo wa Mweli kuhusu kuchambua mnyororo mzima wa mazao ni muhimu.

Mnyororo huo unaweza kuhusisha:

Mkulima → mkusanyaji → usafirishaji → ghala → mchakataji → mfungashaji → mfanyabiashara → msafirishaji/exporter → soko → mlaji.

Kila hatua ina gharama na mahitaji yake.

Ikiwa hatua moja itakuwa na changamoto, inaweza kuongeza gharama ya bidhaa au kupunguza ushindani wake katika soko.

MASOKO YA NJE YANATAKA UBORA NA VIWANGO

Bidhaa inapolengwa katika soko la kimataifa, suala la ubora linakuwa muhimu zaidi.

Wanunuzi wanahitaji bidhaa zinazokidhi viwango vilivyowekwa.

Hivyo, mkulima na wadau wengine wanahitaji kuelewa kwamba kupata soko si mwisho wa safari.

Ni mwanzo wa mchakato mwingine wa kuhakikisha bidhaa inakidhi mahitaji ya mnunuzi.

Hii inahusisha uzalishaji unaozingatia ubora, usalama wa chakula, uhifadhi mzuri, ufungashaji unaofaa, usafirishaji na uwasilishaji kwa wakati.

Kwa upande wa bidhaa zinazochakatwa, suala la kuongeza thamani linaweza pia kuwa sehemu muhimu ya mkakati wa kufikia masoko mapya.

KUTOKA MAZAO GHAFI HADI BIDHAA YENYE THAMANI

Moja ya maeneo ambayo uchambuzi wa masoko unaweza kusaidia ni kutambua kama bidhaa inapaswa kuuzwa ikiwa ghafi au kuchakatwa.

Kwa mfano, badala ya kuangalia zao kama bidhaa ya shambani pekee, wataalamu wanaweza kuchambua fursa za kuligeuza kuwa bidhaa nyingine yenye matumizi mapana zaidi.

Hii inaweza kuhusisha:

Mazao → uchakataji → ufungashaji → chapa → usambazaji → soko.

Mfano huu unaonyesha kwa nini masoko yanahitaji kuhusishwa na viwanda na biashara.

Mkulima anapozalisha malighafi kwa ajili ya viwanda, anakuwa sehemu ya mnyororo mpana wa kiuchumi unaoweza kuhusisha ajira, usafirishaji, uchakataji, ufungashaji na biashara.

MFUMO WA PAMOJA WA TAARIFA ZA MASOKO

Kwa mujibu wa Mweli, Wizara ya Kilimo, kama mratibu mkuu, itahakikisha kunakuwa na mfumo wa pamoja wa taarifa za masoko na utabiri wa mwenendo wa soko.

Mfumo wa aina hiyo unaweza kuwa na umuhimu mkubwa kwa sababu taarifa za masoko zinapokuwa zimekusanywa kutoka vyanzo mbalimbali na kuratibiwa pamoja, wadau wanaweza kupata picha pana zaidi ya mwenendo wa biashara ya mazao.

Taarifa hizo zinaweza kusaidia kuelewa mabadiliko ya bei, mahitaji ya bidhaa, upatikanaji wa masoko na mwelekeo wa biashara.

Kwa mkulima, taarifa inaweza kumsaidia kupanga uzalishaji.

Kwa mfanyabiashara, inaweza kusaidia kupanga ununuzi.

Kwa mchakataji, inaweza kusaidia kupanga upatikanaji wa malighafi.

Kwa serikali, inaweza kusaidia kupanga sera na hatua za kuwezesha biashara ya kilimo.

UTABIRI WA SOKO NA MAAMUZI YA MKULIMA

Utabiri wa mwenendo wa soko unaweza kuwa sehemu muhimu ya mipango ya kilimo.

Mkulima anapopata taarifa mapema kuhusu mabadiliko yanayoweza kutokea katika mahitaji, anaweza kufanya maamuzi ya uzalishaji kwa uangalifu zaidi.

Hata hivyo, utabiri si dhamana ya bei fulani kutokea.

Masoko yanaweza kubadilika kutokana na mambo mbalimbali, yakiwemo uzalishaji wa ndani na nje ya nchi, hali ya hewa, gharama za usafirishaji, mabadiliko ya mahitaji ya walaji na mazingira ya biashara.

Kwa hiyo, taarifa za soko zinapaswa kutumika kama nyenzo ya kufanya maamuzi, sambamba na ushauri wa kitaalamu na tathmini ya hatari.

TAASISI MBALIMBALI ZAKUTANA KWA AJILI YA SOKO LA MKULIMA

Kikao kazi hicho kimewakutanisha wataalamu kutoka taasisi mbalimbali zinazohusiana na kilimo, biashara, masoko na maendeleo ya sekta.

Miongoni mwao ni wataalamu kutoka:

• Wizara ya Kilimo

• Taasisi na Bodi za Mazao

• Wizara ya Viwanda na Biashara

• Ofisi ya Waziri Mkuu – TAMISEMI

• Wizara ya Mambo ya Nje na Ushirikiano wa Afrika Mashariki

• Mamlaka ya Maendeleo ya Biashara Tanzania (TanTrade)

• Bodi ya Usimamizi wa Stakabadhi za Ghala (WRRB)

• Soko la Bidhaa Tanzania (TMX)

• Chama cha Wakulima wa Kilimo cha Bustani Tanzania (TAHA)

• Chemba ya Taifa ya Biashara (TNCC)

• Baraza la Kilimo Tanzania (ACT)

Ushiriki wa taasisi hizi unaonyesha kuwa suala la masoko ya mazao ni la kimfumo na linahitaji ushirikiano wa wadau wengi.

STAKABADHI ZA GHALA NA MASOKO

Katika mnyororo wa masoko, uhifadhi ni eneo muhimu kwa sababu mkulima anaweza kulazimika kuuza mazao mara baada ya mavuno kutokana na kukosa uwezo wa kuyahifadhi.

Mfumo wa stakabadhi za ghala unaweza kuwa sehemu ya miundombinu inayosaidia kuwezesha biashara ya mazao kwa njia rasmi zaidi.

Kwa kuwa WRRB imeshiriki katika kikao hicho, eneo la taarifa, uhifadhi na mifumo ya biashara ya mazao linakuwa sehemu muhimu ya mjadala mpana wa masoko.

Lengo la msingi linapaswa kuwa kuhakikisha mkulima anapata fursa ya kuuza kwa utaratibu unaompa taarifa na uchaguzi zaidi badala ya kutegemea mazingira ya dharura wakati wa mavuno.

TMX NA FURSA ZA BIASHARA

Ushiriki wa Soko la Bidhaa Tanzania (TMX) pia unaweka msisitizo katika umuhimu wa mifumo rasmi ya biashara ya bidhaa za kilimo.

Masoko yaliyoandaliwa vizuri yanaweza kusaidia kuongeza uwazi katika biashara, upatikanaji wa taarifa na uhusiano kati ya wauzaji na wanunuzi.

Kwa mkulima, jambo muhimu ni kuelewa mfumo unaotumika na mahitaji yanayohitajika ili kushiriki kikamilifu.

TANTRADE NA KUUNGANISHA BIASHARA

Ushiriki wa TanTrade una umuhimu katika eneo la biashara na kutafuta masoko.

Katika uchambuzi wa masoko ya nje, taarifa kuhusu wanunuzi, mahitaji ya nchi mbalimbali na fursa za biashara ni muhimu.

Hapa ndipo taarifa za soko zinapoweza kuunganishwa na uwezo wa wazalishaji ili kutengeneza fursa zinazoweza kutekelezeka.

TAHA, TNCC NA ACT: SAUTI YA SEKTA BINAFSI NA WAKULIMA

Ushiriki wa taasisi kama TAHA, TNCC na ACT unaongeza mtazamo wa wazalishaji, wafanyabiashara na wadau wa sekta binafsi katika majadiliano ya masoko.

Masoko hayawezi kujengwa kwa taarifa za serikali pekee.

Wakulima na wafanyabiashara wana uzoefu wa moja kwa moja kuhusu changamoto zinazojitokeza katika uzalishaji, usafirishaji, bei, ubora, wanunuzi na mahitaji ya soko.

Kwa hiyo, taarifa kutoka kwa wadau hawa zinaweza kusaidia wataalamu kuelewa changamoto halisi zinazotokea katika mnyororo wa thamani.

KWA MKULIMA, HII INA MAANA GANI?

Kwa mkulima wa kawaida, mjadala wa masoko unaweza kuonekana kuwa jambo la taasisi za serikali na wataalamu.

Lakini kwa kweli, matokeo yake yanaweza kugusa moja kwa moja maisha ya mkulima.

Mfumo bora wa taarifa unaweza kumsaidia mkulima kujua:

Nini azalishe?

Azalishe kiasi gani?

Azalishe kwa ubora gani?

Auze wapi?

Auze kwa wakati gani?

Ni nani mnunuzi anayehitaji bidhaa hiyo?

Maswali hayo ni muhimu kwa sababu kilimo cha kibiashara kinahitaji mkulima kufikiria zaidi ya uzalishaji.

Mkulima wa kisasa anahitaji kuwa mzalishaji, mchambuzi wa taarifa na mfanyabiashara kwa kiwango kinachowezekana.

MASOKO YANAPASWA KUANZA SHAMBANI

Mojawapo ya mabadiliko muhimu katika fikra za kilimo ni kuanza kuangalia soko kabla ya kuanza uzalishaji.

Hii haimaanishi kwamba mkulima ataweza kutabiri kila mabadiliko ya bei.

Badala yake, maana yake ni kufanya utafiti wa soko kabla ya kufanya uwekezaji mkubwa.

Mkulima anaweza kujiuliza:

"Ninachozalisha nitauza kwa nani?"

Swali hilo likijibiwa mapema, linaweza kusaidia kupunguza hatari ya kuzalisha bidhaa ambayo baadaye inakosa wanunuzi wa kutosha.

CHANGAMOTO YA KUUNGANISHA TAARIFA NA MKULIMA

Pamoja na umuhimu wa mfumo wa taarifa, changamoto nyingine ni kuhakikisha taarifa hizo zinamfikia mkulima kwa wakati na kwa lugha anayoelewa.

Taarifa ikiwa ipo kwenye mfumo lakini mkulima hawezi kuipata au kuitumia, manufaa yake yatakuwa madogo.

Kwa hiyo, mfumo wa taarifa za masoko unahitaji kuangalia pia njia za kufikisha taarifa kupitia maafisa ugani, vyama vya wakulima, vikundi, vyama vya ushirika, majukwaa ya kidijitali, redio na vyombo vingine vya habari.

Hii ni muhimu hasa kwa wakulima wadogo ambao wanaweza kuwa mbali na vituo vikubwa vya biashara.

TEKNOLOJIA INAWEZA KUBADILI UPATIKANAJI WA TAARIFA

Katika mazingira ya sasa, teknolojia inaweza kusaidia kuunganisha taarifa za uzalishaji na masoko.

Mfumo wa kidijitali unaweza kutumika kuwasilisha taarifa kuhusu bei, wanunuzi, mahitaji, viwango na fursa za biashara.

Lakini teknolojia inapaswa kuambatana na elimu ya matumizi yake.

Mkulima anayepata taarifa kupitia simu anahitaji pia kuelewa maana ya taarifa hiyo na namna ya kuitumia katika kufanya maamuzi.

KILIMO CHA TANZANIA NA FURSA YA KUONGEZA THAMANI

Msisitizo wa masoko unapaswa kwenda sambamba na kuongeza thamani ya mazao.

Tanzania inaweza kupata fursa zaidi pale ambapo mazao hayataangaliwa kama bidhaa za shambani pekee, bali kama malighafi zinazoweza kuingia katika viwanda mbalimbali.

Hii inaweza kusaidia kuunganisha:

Mkulima + Viwanda + Biashara + Usafirishaji + Masoko ya Ndani + Masoko ya Nje.

Mnyororo huo unapofanya kazi vizuri, thamani ya zao inaweza kuongezeka katika hatua mbalimbali kabla ya kumfikia mlaji.

Kauli ya Katibu Mkuu wa Wizara ya Kilimo, Gerald Mweli, inaweka mkazo katika eneo ambalo ni muhimu kwa mafanikio ya kilimo cha kibiashara: soko.

Uzalishaji mkubwa pekee hauwezi kuwa mwisho wa mnyororo wa kilimo.

Mkulima anahitaji taarifa, mnunuzi anahitaji bidhaa yenye ubora, viwanda vinahitaji malighafi, wafanyabiashara wanahitaji masoko na serikali inahitaji mfumo unaounganisha wadau hao.

Ndiyo maana utafutaji wa masoko mapya, uchambuzi wa mwenendo wa soko, uimarishaji wa masoko yaliyopo na kujenga mfumo wa pamoja wa taarifa vinaweza kuwa sehemu muhimu ya kuboresha mnyororo wa thamani wa mazao ya kilimo.

Kwa msisitizo wa kutafuta fursa zaidi ndani ya Bara la Afrika na kuimarisha masoko yaliyopo katika mabara mengine, jukumu la wataalamu linakuwa si kutafuta mnunuzi pekee, bali kuelewa soko, mahitaji yake, ubora unaohitajika, gharama za kufikisha bidhaa na uwezo wa wakulima kukidhi mahitaji hayo.

Kwa mkulima, ujumbe mkubwa unaobaki ni mmoja:

Kilimo cha kibiashara hakianzi sokoni baada ya mavuno; kinaanzia kwenye taarifa ya soko kabla ya kupanda.

MASAUNI: AFRIKA ITUMIE CHANGAMOTO ZA TABIANCHI KUCHOCHEA UBUNIFU, UTAFITI NA SULUHISHO

ARUSHA: Waziri wa Nchi, Ofisi ya Makamu wa Rais (Muungano na Mazingira), Mhandisi Hamad Yussuf Masauni, amezitaka nchi za Afrika kutumia changamoto zinazotokana na mabadiliko ya tabianchi kama kichocheo cha kuibua ubunifu, utafiti na maendeleo, badala ya kujiona kuwa waathirika pekee wa athari za mabadiliko hayo.

Masauni ametoa wito huo jijini Arusha wakati akifunga Kongamano la Vyuo Vikuu Vitano lililofanyika katika Taasisi ya Afrika ya Nelson Mandela ya Sayansi na Teknolojia (NM-AIST), akisisitiza kuwa Afrika ina nafasi ya kutumia maarifa, teknolojia na tafiti zinazozalishwa na taasisi zake za elimu ya juu kutafuta majibu ya changamoto zinazotokana na mabadiliko ya tabianchi.

TABIANCHI SI TISHIO PEKEE, BALI PIA FURSA YA UBUNIFU

Masauni amesema athari za mabadiliko ya tabianchi tayari zinaonekana katika sekta mbalimbali, ikiwemo kilimo, maji, afya, miundombinu, nishati na mifumo ya ikolojia, hivyo ni muhimu ustahimilivu dhidi ya athari hizo kupewa kipaumbele katika mipango ya maendeleo, tafiti na sera.

“Afrika haipaswi kuangalia changamoto ya tabianchi kwa mtazamo wa kuwa waathirika pekee. Tunapaswa pia kuangalia fursa, ubunifu na uongozi,” alisema Masauni.

Kauli hiyo inaweka msisitizo katika namna Afrika inavyopaswa kuitazama changamoto ya mabadiliko ya tabianchi. Badala ya kuishia katika kueleza ukubwa wa tatizo, kuna umuhimu wa kujiuliza ni kwa namna gani changamoto hiyo inaweza kuchochea kizazi kipya cha watafiti, wavumbuzi, wajasiriamali na wataalamu kutengeneza suluhisho zinazolingana na mazingira ya Afrika.

Kwa mfano, changamoto ya upatikanaji wa maji inaweza kuchochea utafiti wa teknolojia za kuvuna maji ya mvua, umwagiliaji unaotumia maji kwa ufanisi zaidi na mifumo ya kuhifadhi maji kwa matumizi ya kilimo na jamii.

Vilevile, mabadiliko ya misimu ya mvua yanaweza kuongeza umuhimu wa tafiti kuhusu mbegu zinazostahimili ukame, mazao yanayokomaa kwa muda mfupi na mbinu bora za kuhifadhi unyevu katika udongo.

KILIMO KIKO KATIKA MSTARI WA MBELE

Miongoni mwa sekta zinazohitaji utafiti mkubwa zaidi ni kilimo.

Mabadiliko ya mvua, vipindi virefu vya ukame, mafuriko, ongezeko la joto na mabadiliko ya mazingira vinaweza kuathiri uzalishaji wa mazao na mifugo.

Kwa mkulima, mabadiliko ya tabianchi hayabaki kuwa suala la mijadala ya kimataifa pekee. Yanaweza kuonekana moja kwa moja shambani kupitia mabadiliko ya muda wa kuanza kwa mvua, muda wa msimu wa kilimo, upatikanaji wa maji na kuongezeka kwa baadhi ya visumbufu na magonjwa ya mimea.

Hivyo, tafiti zinazofanywa na vyuo vikuu na taasisi za utafiti zinapaswa kusaidia mkulima kupata majibu ya maswali ya msingi kama:

• Ni zao gani linafaa kwa mazingira fulani yanayobadilika?

• Ni wakati gani unaofaa zaidi kupanda?

• Ni aina gani za mbegu zinaweza kustahimili ukame au unyevu mwingi?

• Mkulima anawezaje kutumia maji kidogo kupata mavuno bora?

• Ni teknolojia gani inaweza kupunguza gharama za uzalishaji?

• Ni kwa namna gani taarifa za hali ya hewa zinaweza kumfikia mkulima kwa wakati?

Hapa ndipo dhana ya kilimo kinachozingatia mabadiliko ya tabianchi inapopata umuhimu.

Lengo si kuongeza uzalishaji pekee, bali pia kujenga mfumo wa kilimo unaoweza kuendelea kufanya kazi hata mazingira yanapobadilika.

MAJI: CHANGAMOTO INAYOHITAJI TEKNOLOJIA NA UTAFITI

Mabadiliko ya tabianchi yanafanya suala la maji kuwa sehemu muhimu ya mijadala ya maendeleo.

Katika maeneo yenye ukame, upatikanaji wa maji kwa ajili ya matumizi ya nyumbani, mifugo na kilimo unaweza kuwa changamoto. Kwa upande mwingine, mvua kubwa kwa muda mfupi inaweza kusababisha mafuriko, mmomonyoko wa udongo na uharibifu wa miundombinu.

Hivyo, utafiti unaweza kusaidia katika kubuni mifumo ya kuhifadhi maji, kuvuna maji ya mvua, kuongeza ufanisi wa umwagiliaji na kutafuta njia za kulinda vyanzo vya maji.

Kwa Tanzania na Afrika kwa ujumla, matumizi ya teknolojia kama umwagiliaji wa matone, mabwawa madogo, matenki ya kuhifadhi maji na mifumo ya kidijitali ya kufuatilia matumizi ya maji yanaweza kuwa sehemu ya suluhisho kulingana na mazingira ya eneo husika.

Hata hivyo, teknolojia hizo zinahitaji kuambatana na elimu kwa watumiaji, tafiti za mazingira na mifumo ya fedha inayomwezesha mkulima au jamii kuzifikia.

AFYA NA MABADILIKO YA TABIANCHI

Mabadiliko ya tabianchi pia yana uhusiano na afya ya jamii.

Mabadiliko ya joto, maji, mazingira na mifumo ya ikolojia yanaweza kubadilisha mazingira ambayo baadhi ya wadudu na visababishi vya magonjwa huishi na kuenea.

Kwa sababu hiyo, watafiti wa afya, mazingira, kilimo na sayansi nyingine wanahitaji kufanya kazi kwa pamoja badala ya kila taaluma kufanya utafiti wake kwa kujitegemea.

Hii ndiyo sababu ushirikiano wa vyuo vikuu unaweza kuwa muhimu katika kujenga majibu yanayohusisha taaluma mbalimbali.

Kwa mfano, mtafiti wa kilimo anaweza kuchunguza athari za mabadiliko ya hali ya hewa kwenye mazao, mtafiti wa mazingira akachunguza mifumo ya ikolojia, huku wataalamu wa afya wakitathmini athari zinazoweza kuwapata wananchi.

MIUNDOMBINU INAHITAJI KUJENGWA KWA KUZINGATIA TABIANCHI

Barabara, madaraja, mifereji ya maji, majengo, masoko na miundombinu mingine nayo haiwezi kutenganishwa na mabadiliko ya tabianchi.

Mvua kubwa inaweza kuharibu barabara na madaraja, wakati mafuriko yanaweza kuathiri biashara na huduma muhimu.

Kwa hiyo, mipango ya ujenzi inahitaji kuzingatia taarifa za mazingira na hali ya hewa ili miundombinu iweze kustahimili changamoto zinazoweza kujitokeza.

Hapa ndipo utafiti wa vyuo vikuu unaweza kutoa mchango katika kubaini maeneo hatarishi, kuboresha usanifu wa miundombinu na kupendekeza teknolojia zinazofaa kwa mazingira husika.

NISHATI NA FURSA MPYA

Sekta ya nishati nayo inahusishwa na mjadala wa mabadiliko ya tabianchi.

Afrika ina maeneo yenye fursa kubwa za nishati ya jua, upepo, maji na vyanzo vingine vya nishati.

Kwa upande wa kilimo, nishati ya jua inaweza kutumika katika shughuli kama umwagiliaji, uhifadhi wa mazao, usindikaji na uhifadhi wa maziwa au bidhaa nyingine zinazohitaji umeme.

Hii inaweza kusaidia kuongeza thamani ya mazao badala ya wakulima kuuza mazao ghafi pekee.

MIFUMO YA IKOLOGIA INAHITAJI ULINZI

Masauni pia ametaja mifumo ya ikolojia kuwa miongoni mwa maeneo yanayoathiriwa na mabadiliko ya tabianchi.

Misitu, ardhi oevu, mito, maziwa, maeneo ya nyanda za malisho na mazingira mengine yana nafasi kubwa katika maisha ya jamii na uchumi.

Misitu, kwa mfano, ina mchango katika uhifadhi wa maji, bioanuai na mifumo ya ikolojia.

Uharibifu wa mazingira unapounganishwa na mabadiliko ya tabianchi unaweza kuongeza changamoto kwa jamii zinazotegemea moja kwa moja rasilimali za asili.

Kwa hiyo, tafiti zinapaswa kusaidia kutafuta namna ya kutumia rasilimali hizo bila kuzimaliza.

PROFESA KIPANYULA: UTAFITI USIBAKI KWENYE MACHAPISHO

Kwa upande wake, Makamu Mkuu wa NM-AIST, Profesa Maulilio Kipanyula, amesema tafiti zinazofanywa na vyuo vikuu hazipaswi kubaki katika machapisho ya kitaaluma, bali zinapaswa kuwafikia wadau na kutumika kutatua changamoto zinazozikabili jamii.

“Utafiti pekee hautoshi. Utafiti lazima uwasilishwe, ueleweke na utumike na wadau,” alisema Profesa Kipanyula.

Kauli hiyo inaibua mjadala muhimu kuhusu safari ya maarifa kutoka maabara hadi kwa mwananchi.

Utafiti unaweza kuwa na matokeo muhimu kisayansi, lakini kama matokeo hayo hayafikishwi kwa wakulima, wafugaji, wajasiriamali, watunga sera, mamlaka za serikali na wadau wengine, uwezekano wa utafiti huo kubadilisha maisha ya jamii unaweza kuwa mdogo.

KUTOKA MAABARA HADI SHAMBANI

Kwa mtazamo wa maendeleo, kuna hatua kadhaa zinazoweza kufanya utafiti uwe na manufaa zaidi kwa jamii.

Hatua ya kwanza ni kubaini tatizo.

Watafiti wanahitaji kuelewa changamoto halisi zinazowakabili wananchi.

Hatua ya pili ni kufanya utafiti.

Data na ushahidi hukusanywa ili kuelewa tatizo na kutafuta suluhisho.

Hatua ya tatu ni kutengeneza suluhisho.

Matokeo ya utafiti yanaweza kuzaa teknolojia, mbinu, bidhaa au ushauri.

Hatua ya nne ni majaribio katika mazingira halisi.

Suluhisho linapaswa kujaribiwa na kuboreshwa kulingana na mazingira ya watumiaji.

Hatua ya tano ni kuifikisha kwa jamii.

Hapa ndipo mafunzo, maonesho, vituo vya maarifa, vyombo vya habari na ushirikiano na taasisi nyingine vinapokuwa muhimu.

Hatua ya sita ni kuongeza matumizi.

Suluhisho linalofanya kazi linaweza kuendelezwa na kufikishwa kwa idadi kubwa zaidi ya watumiaji.

VYUO VIKUU NA SERIKALI VIFANYE KAZI PAMOJA

Profesa Kipanyula amesisitiza umuhimu wa kuimarisha ushirikiano kati ya vyuo vikuu, watafiti na wadau mbalimbali ili kuhakikisha matokeo ya tafiti yanageuzwa kuwa suluhisho la vitendo kwa changamoto za maendeleo na mabadiliko ya tabianchi.

Ushirikiano huo unaweza kuhusisha serikali, vyuo vikuu, taasisi za utafiti, sekta binafsi, wakulima, wafugaji, mashirika ya mazingira, mamlaka za maeneo na jamii.

Kwa mfano, chuo kikuu kinaweza kufanya utafiti wa teknolojia mpya ya umwagiliaji, lakini sekta binafsi inaweza kusaidia katika uzalishaji wa teknolojia hiyo, serikali ikaweka mazingira ya sera na miongozo, huku wakulima wakiwa watumiaji na watoa mrejesho kuhusu ufanisi wake.

Mfumo huo unaweza kusaidia kupunguza pengo kati ya maarifa, sera, biashara na matumizi ya jamii.

AFRIKA INAWEZA KUTUMIA CHANGAMOTO KUJENGA UCHUMI WA MAARIFA

Wito wa Masauni pia unaangazia suala pana zaidi la nafasi ya Afrika katika uchumi wa maarifa.

Badala ya bara kutegemea teknolojia na suluhisho zinazotengenezwa nje pekee, changamoto zinazolikabili linaweza kuwa sababu ya kuwekeza zaidi katika elimu ya juu, tafiti na ubunifu unaozingatia mazingira ya Afrika.

Kwa mfano, changamoto ya kilimo katika eneo moja inaweza kuwa chanzo cha utafiti unaozalisha teknolojia ambayo baadaye inaweza kutumika katika maeneo mengine yenye mazingira yanayofanana.

Hivyo, utafiti wa tabianchi haupaswi kuangaliwa kama shughuli ya kitaaluma pekee. Unaweza kuwa sehemu ya kujenga biashara mpya, ajira, teknolojia na huduma zinazolenga kutatua matatizo ya jamii.

KIJANA WA AFRIKA ANA NAFASI GANI?

Changamoto ya mabadiliko ya tabianchi pia inatoa nafasi kwa vijana kuingia katika maeneo mapya ya ubunifu.

Vijana wenye ujuzi wa sayansi, teknolojia, kilimo, mazingira, programu za kompyuta, data na uhandisi wanaweza kushiriki katika kutengeneza suluhisho.

Baadhi ya maeneo yanayoweza kuhitaji ubunifu ni pamoja na:

• Teknolojia za umwagiliaji.

• Utabiri na taarifa za hali ya hewa.

• Kilimo cha kisasa.

• Nishati safi.

• Usindikaji wa mazao.

• Uhifadhi wa chakula.

• Usimamizi wa taka.

• Urejelezaji wa taka.

• Uhifadhi wa maji.

• Ulinzi wa misitu.

• Ufuatiliaji wa mazingira kwa kutumia teknolojia.

• Teknolojia za kupunguza matumizi ya nishati.

• Huduma za kidijitali kwa wakulima.

ELIMU KWA MKULIMA: TAARIFA NI SEHEMU YA USTAHIMILIVU

Kwa upande wa mkulima, ustahimilivu dhidi ya mabadiliko ya tabianchi hauishii kwenye kununua teknolojia.

Maarifa ni sehemu muhimu ya maandalizi.

Mkulima anahitaji taarifa kuhusu hali ya hewa, aina ya udongo, mbegu, muda wa kupanda, matumizi sahihi ya maji, udhibiti wa visumbufu, uhifadhi wa mazao na masoko.

Hii inaonyesha kwa nini matokeo ya tafiti yanapaswa kuwasilishwa kwa lugha inayoeleweka na kwa njia inayoweza kufikiwa na wananchi.

Utafiti unaweza kuwa umeandikwa kwa lugha ya kitaaluma, lakini taarifa inayomfikia mkulima inahitaji kueleza kwa uwazi:

Tatizo ni nini?

Nifanye nini?

Nianze lini?

Nitahitaji gharama gani?

Faida yake ni ipi?

Ni hatari gani ninazopaswa kuzingatia?

Maswali hayo yanaweza kusaidia kugeuza maarifa ya kitaaluma kuwa hatua za vitendo.

AFRIKA INAHITAJI KUJENGA UWEZO WAKE

Kauli ya Waziri wa Nchi, Ofisi ya Makamu wa Rais (Muungano na Mazingira), Mhandisi Hamad Yussuf Masauni, na msisitizo wa Makamu Mkuu wa NM-AIST, Profesa Maulilio Kipanyula, vinaweka mkazo katika jambo moja muhimu: mabadiliko ya tabianchi yanahitaji zaidi ya kutambua tatizo; yanahitaji maarifa, utafiti, ubunifu, ushirikiano na matumizi ya matokeo ya tafiti katika maisha halisi.

Afrika inaendelea kukabili changamoto zinazogusa kilimo, maji, afya, miundombinu, nishati na mifumo ya ikolojia. Lakini ndani ya changamoto hizo kuna mahitaji makubwa ya suluhisho yanayoweza kuchochea utafiti na ubunifu.

Kwa hiyo, jukumu la vyuo vikuu halipaswi kuishia kuzalisha machapisho ya kitaaluma. Tafiti zinahitaji kufika kwa watunga sera, sekta binafsi, wakulima, wafugaji, vijana na jamii kwa ujumla.

Na kwa upande wa jamii, elimu hiyo inahitaji kutafsiriwa katika vitendo vinavyosaidia kujenga kilimo kinachostahimili mabadiliko ya tabianchi, matumizi endelevu ya rasilimali, ulinzi wa mazingira na maendeleo yenye kuzingatia kizazi cha sasa na kijacho.

Kwa mtazamo huo, changamoto ya tabianchi inaweza kuwa pia kichocheo cha kujenga Afrika yenye uwezo mkubwa zaidi wa kuzalisha maarifa, teknolojia na suluhisho kutoka ndani ya bara lenyewe.

KARATU: VISIMA VIPYA VYA UMWAGILIAJI VAFUNGUA UKURASA MPYA KWA WAKULIMA WA KANDA YA DATOGA

Wakulima wadogo katika Wilaya ya Karatu wamepokea msukumo mpya wa kiuchumi kufuatia utekelezaji wa mradi wa uchimbaji wa visima vya umwagiliaji unaofadhiliwa kwa asilimia 100 na Serikali .

Kupitia Tume ya Taifa ya Umwagiliaji (NIRC), mradi huo unalenga kutatua changamoto ya muda mrefu ya uhaba wa maji ya kilimo, hasa katika Kata ya Baray, eneo ambalo ni miongoni mwa maeneo yanayozalisha zao la kitunguu na mazao mengine yanayokwenda katika masoko ya ndani na nje ya nchi.

Taarifa rasmi za NIRC zinaonyesha kuwa Serikali imekuwa ikiwekeza katika upanuzi wa kilimo cha umwagiliaji nchini, ikiwemo uchimbaji wa visima kwa wakulima wadogo ili kupunguza utegemezi wa mvua na kuongeza uzalishaji wa mwaka mzima. (NIRC)

Visima viwili, hekta 66.5 na matumaini mapya

  

Furaha na matumaini mapya yametanda miongoni mwa wakulima wa Kanda ya Datoga baada ya kukamilika kwa uchimbaji wa visima viwili vitakavyohudumia jumla ya hekta 66.5 za kilimo.

Kwa mtazamo wa kilimo cha kibiashara, eneo hili linaweza kuwa na umuhimu mkubwa kwa wakulima kwa sababu upatikanaji wa maji hauishii kwenye kupata maji pekee, bali unagusa moja kwa moja uwezo wa mkulima kupanga msimu wa uzalishaji, kuchagua mazao, kuongeza eneo analolima na kupanga mavuno kulingana na mahitaji ya soko.

Changamoto kubwa kwa wakulima wanaotegemea mvua ni kwamba muda wa kupanda na kuvuna huwa unategemea mwenendo wa mvua. Mabadiliko ya muda wa mvua yanaweza kuathiri ukuaji wa mazao, wakati mwingine kusababisha gharama kubwa bila kupata mavuno yanayotarajiwa.

Umwagiliaji unapopatikana, mkulima anapata nafasi kubwa zaidi ya kupanga uzalishaji badala ya kusubiri mvua pekee.

Mkulima Gilbert Makirija: Tulikuwa tukisubiri maji kwa siku 11 hadi wiki tatu.

Mkuu wa Wilaya ya Karatu, Dk. Lameck Karanga

                                          ....................

Mkulima Gilbert Makirija, akizungumza wakati wa hafla ya uzinduzi iliyoongozwa na Mkuu wa Wilaya ya Karatu, Dk. Lameck Karanga, alieleza hali ambayo wakulima walikuwa wakikabiliana nayo kabla ya kupatikana kwa miundombinu hiyo.

Kwa mujibu wa maelezo yake, wakulima walikuwa wakisubiri maji ya umwagiliaji kwa muda wa siku 11 hadi wiki tatu.

Hali hiyo ilikuwa na maana kubwa katika shughuli za kilimo kwa sababu mazao hayahitaji maji kwa wakati mmoja tu. Kuna vipindi ambavyo mmea huhitaji maji zaidi, hasa wakati wa ukuaji, uundaji wa zao na kuelekea kukomaa.

Kwa hiyo, ucheleweshaji wa upatikanaji wa maji unaweza kuathiri uzalishaji, ubora wa mazao na hatimaye kipato cha mkulima.

Sasa, uwepo wa visima hivyo pamoja na miundombinu ya kusambaza maji hadi shambani na matanki ya kuhifadhia maji unawapa wakulima mazingira bora zaidi ya kuendesha uzalishaji kwa uhakika.

Kutoka hekta 3,000 hadi kufungua zaidi ya hekta 2,600

Afisa Kilimo wa Kata ya Baray, Bw. Jaffet Petro, alibainisha kuwa ukosefu wa maji ulikuwa miongoni mwa vikwazo vikubwa vya uzalishaji.

Kati ya hekta zaidi ya 5,600 zinazofaa kwa kilimo, ni takribani hekta 3,000 pekee zilizokuwa zikitumika, huku zaidi ya hekta 2,600 zikibaki bila kuzalishwa kikamilifu.

Hii ni changamoto ambayo haipaswi kuangaliwa kwa upande wa ardhi pekee.

Ardhi ya kilimo bila maji ya uhakika, pembejeo, teknolojia, masoko na usimamizi bora inaweza kubaki bila kutoa tija inayotarajiwa.

Kwa upande mwingine, upatikanaji wa maji unaweza kuwa kichocheo cha kuanza kutumia sehemu ya ardhi ambayo hapo awali ilikuwa haizalishi kutokana na changamoto ya maji.

Ikiwa maeneo hayo yataendelezwa kwa mpango mzuri, wakulima wanaweza kuongeza uzalishaji bila kulazimika kutafuta maeneo mapya ya kilimo.

Hii inaweza kuongeza kiasi cha mazao kinachopatikana katika Kata ya Baray na maeneo jirani, huku ikifungua fursa nyingine katika mnyororo wa thamani.

Maji yanaweza kubadili mnyororo mzima wa thamani

Umwagiliaji hauishii kwenye shamba.

Mkulima anapoongeza uzalishaji, mahitaji ya pembejeo yanaweza kuongezeka. Hii inahusisha mbegu bora, mbolea, dawa salama za kilimo, vifaa vya umwagiliaji, huduma za usafirishaji na wataalamu wa ugani.

Baada ya mavuno, shughuli nyingine hujitokeza kama uchambuaji, upangaji wa mazao, ufungashaji, uhifadhi, usafirishaji na biashara.

Kwa mfano, kwa zao la kitunguu, ongezeko la uzalishaji likiambatana na uhifadhi bora linaweza kumsaidia mkulima kupunguza utegemezi wa kuuza mara moja baada ya kuvuna.

Hivyo, maji yanaweza kuwa mwanzo wa mnyororo mpana wa shughuli za kiuchumi unaowanufaisha si mkulima pekee bali pia wafanyabiashara, wasafirishaji, mafundi, wauzaji wa pembejeo na vijana wanaotoa huduma mbalimbali.

Wiki mbili, visima 11 tayari vimechimbwa

Akiangazia kasi ya utekelezaji, Dk. Lameck Karanga alieleza kuwa ndani ya wiki mbili tangu ziara ya Waziri wa Kilimo ambapo kero ya wananchi ilipokelewa, tayari visima 11 vilikuwa vimechimbwa kati ya visima 30 vilivyopangwa kwa Wilaya ya Karatu.

Maeneo yaliyotajwa katika utekelezaji huo ni pamoja na Dumbechand, Jobaj, Mbuga Nyekundu na Laghangareri.

Taarifa rasmi za Halmashauri ya Wilaya ya Karatu zinaonyesha pia kuwa Serikali inaendelea na miradi mikubwa ya umwagiliaji katika Bonde la Eyasi, ikihusisha maeneo mbalimbali ya skimu za umwagiliaji na wakulima zaidi ya 2,500. (Karatu District Council)

NIRC nayo imeripoti kuwa uendelezaji wa skimu katika Bonde la Eyasi unalenga kuongeza ufanisi wa matumizi ya maji na kuimarisha uzalishaji wa kilimo. (NIRC)

Visima 30 vitagusa kata sita

Kwa mujibu wa Meneja wa Tume ya Taifa ya Umwagiliaji Mkoa wa Arusha, Mhandisi Willium, mradi wa visima 30 unahusisha Kata za Baray, Chemchem, Mang’ola, Endamaghan, Daa na Rhotia.

Visima hivyo vina kina cha kati ya mita 80 hadi 110 na uwezo wa kutoa kati ya lita 30,000 hadi 45,000 za maji kwa saa, kwa mujibu wa maelezo yaliyotolewa katika taarifa ya mradi.

Mpango huo hauishii katika kuchimba shimo ardhini na kupata maji. Unahusisha hatua mbalimbali za kitaalamu, ikiwemo upimaji, usanifu, uwekaji wa pampu, matanki ya lita 10,000 na mifumo ya kusambaza maji hadi maeneo ya kilimo.

Hii ni muhimu kwa sababu kisima pekee hakiwezi kutatua tatizo la umwagiliaji kama hakuna mfumo wa kuyapeleka maji shambani.

Teknolojia ya kisima hadi shambani           

Mfumo wa umwagiliaji unaweza kuonekana kama mnyororo unaounganisha hatua kadhaa:

Kisima → pampu → tenki → mabomba → shamba → zao → mavuno → soko.

Kila sehemu ina umuhimu wake.

Kisima kinatoa chanzo cha maji. Pampu inasaidia kusukuma maji. Tenki linatoa nafasi ya kuhifadhi maji. Mabomba yanafikisha maji katika eneo linalohitajika, na mfumo wa shambani unamwezesha mkulima kutumia maji kwa ufanisi.

Kwa hiyo, elimu ya matumizi sahihi ya maji ni muhimu sawa na uwepo wa miundombinu yenyewe.

Wakulima wanahitaji kuelekezwa kuhusu ratiba za umwagiliaji, kiasi cha maji kinachohitajika na zao, utunzaji wa pampu, mabomba na matanki, pamoja na namna ya kuzuia upotevu wa maji.

Fursa za ajira kwa vijana

Mradi huu pia una sehemu inayogusa moja kwa moja vijana.

Kwa mujibu wa maelezo ya mradi, kila eneo linatarajiwa kutoa fursa za ajira za kudumu kwa vijana sita wenye utaalamu wa ufundi bomba.

Hii inaonyesha namna ambavyo mradi wa umwagiliaji unaweza kuwa zaidi ya mradi wa kilimo.

Vijana wanaweza kupata fursa katika:

• Ufundi wa mabomba;

• Matengenezo ya pampu;

• Ufungaji wa mifumo ya maji;

• Usimamizi wa matanki;

• Huduma za mashambani;

• Usafirishaji wa mazao;

• Biashara ya pembejeo;

• Ufungashaji na uhifadhi wa mazao.

NIRC imeeleza kwa ujumla kuwa mpango wa uchimbaji wa visima kwa wakulima wadogo unalenga pia kuongeza ajira kwa vijana na kuwawezesha wakulima kupata maji ya uhakika kwa uzalishaji wa mwaka mzima. (NIRC)

Changamoto inayofuata: kuitunza miundombinu

Akimshukuru Rais Samia kwa uwekezaji huo, Mkuu wa Wilaya aliwasihi wananchi kuilinda na kuitunza miundombinu hiyo ili iweze kuleta tija endelevu.

Hili ni jambo muhimu sana katika miradi ya umwagiliaji.

Mradi unapokamilika, kazi nyingine kubwa huanza—ambayo ni kuhakikisha miundombinu inatumika kwa muda mrefu.

Pampu, mabomba, matanki na vifaa vingine vinahitaji matengenezo ya mara kwa mara. Pia, matumizi ya maji yanahitaji usimamizi ili kuhakikisha wakulima wanapata huduma kwa utaratibu na bila migogoro.

Tume ya Taifa ya Umwagiliaji ina jukumu la kuratibu, kuendeleza na kusimamia maendeleo ya sekta ya umwagiliaji nchini, pamoja na kupanga, kusanifu, kujenga na kusimamia miundombinu ya umwagiliaji. (NIRC)

Maji ya uhakika yanaweza kubadilisha uchumi wa familia

Kwa mkulima mdogo, maji yanaweza kuwa tofauti kati ya kulima mara moja kwa mwaka na kuwa na uwezo wa kupanga uzalishaji zaidi ya msimu mmoja, kutegemea zao, udongo, upatikanaji wa soko na ushauri wa wataalamu.

Mkulima anapokuwa na uwezo wa kupanga uzalishaji, anaweza pia kupanga matumizi ya familia, elimu ya watoto, ununuzi wa pembejeo na uwekezaji mwingine.

Hata hivyo, ongezeko la uzalishaji linahitaji kwenda sambamba na soko la uhakika.

Kuzalisha kwa wingi bila mpango wa soko kunaweza kusababisha bei kushuka wakati wa mavuno mengi.

Ndiyo maana hatua inayofuata baada ya kuimarisha maji inapaswa kuwa kuimarisha uhifadhi, masoko, usindikaji na kuongeza thamani ya mazao.

Kutoka shambani hadi sokoni

Kwa Karatu, fursa ya umwagiliaji inaweza kuangaliwa kwa mtazamo mpana wa mnyororo wa thamani.

Mnyororo huo unaweza kuanzia:

Maji → uzalishaji → mavuno → uhifadhi → usafirishaji → biashara → usindikaji → masoko ya ndani na nje.

Iwapo kila hatua itaimarishwa, thamani kubwa zaidi inaweza kubaki katika eneo la uzalishaji.

Kwa mfano, badala ya mkulima kuuza mazao ghafi pekee, kuna nafasi ya kuendeleza biashara za kuchambua, kupanga madaraja, kufungasha na kuhifadhi mazao kulingana na mahitaji ya wanunuzi.

Hii inaweza pia kuwapa vijana na vikundi vya wakulima nafasi ya kuingia katika shughuli zinazozunguka kilimo.

Karatu na mustakabali wa kilimo cha umwagiliaji

Taarifa za NIRC zinaonyesha kuwa Karatu imekuwa miongoni mwa maeneo yanayopokea uwekezaji katika miundombinu ya umwagiliaji. Katika Bonde la Eyasi, Serikali kupitia NIRC imekuwa ikiendeleza skimu mbalimbali, huku mradi wa skimu za umwagiliaji ukiwa na thamani ya zaidi ya Sh bilioni 38 kwa maeneo yanayohusika katika bonde hilo. (Karatu District Council)

Pia, NIRC imeeleza kuwa Serikali inaendelea kupanua matumizi ya mitambo ya kuchimba visima na kwamba mpango wa kitaifa wa uchimbaji wa visima unalenga kuwafikishia wakulima wadogo huduma za umwagiliaji. (NIRC)

Hivyo, mradi wa visima katika Karatu unaweza kuangaliwa kama sehemu ya juhudi pana za kuongeza eneo linalozalisha kwa kutegemea umwagiliaji badala ya kutegemea mvua pekee.

 Maji ni msingi, uzalishaji ndio hatua inayofuata

Visima viwili vya Kanda ya Datoga vinavyohudumia hekta 66.5, pamoja na mpango mpana wa visima 30 katika Wilaya ya Karatu, vinafungua fursa mpya kwa wakulima ambao kwa muda mrefu wamekuwa wakikabiliwa na changamoto ya upatikanaji wa maji.

Lakini mafanikio ya mradi hayataishia kwenye kuchimba visima.

Mafanikio ya kweli yatapimwa kwa namna ambavyo maji hayo yataongeza eneo linalolimwa, tija kwa hekta, ubora wa mazao, kipato cha wakulima, ajira kwa vijana, uhifadhi wa maji, upatikanaji wa masoko na uongezaji wa thamani ya mazao.

Kwa wakulima wa Baray na Kanda ya Datoga, maji haya yanaweza kuwa msingi wa hatua mpya katika kilimo—mradi miundombinu ilindwe, itunzwe na itumike kwa ufanisi, huku uzalishaji ukiunganishwa na teknolojia, utaalamu na masoko.

Hapo ndipo kisima kinapogeuka kutoka kuwa chanzo cha maji na kuwa chanzo cha uchumi wa mkulima.

Kwa Mkulima Jembe — Kilimo, Mifugo, Mazingira na Biashara.

OWM-TAMISEMI YAPITIA VIASHIRIA VYA UTENDAJI WA HALMASHAURI KATIKA USIMAMIZI WA TAKA: TANI 297,939 HAZIKUSANYWI KILA MWEZI

Na Mkulima Jembe

Ofisi ya Waziri Mkuu, Tawala za Mikoa na Serikali za Mitaa (OWM-TAMISEMI) imeanza kupitia viashiria vya kupima utendaji wa Halmashauri katika usimamizi wa taka ngumu na usafi wa mazingira, ikiwa ni hatua ya kukabiliana na ongezeko la taka, kulinda afya ya wananchi na kuweka mazingira ya Mikoa na Mamlaka za Serikali za Mitaa katika hali salama na inayokidhi mahitaji ya jamii.

Hatua hiyo inakuja wakati ambapo ongezeko la watu, upanuzi wa miji, ukuaji wa biashara, masoko, taasisi na shughuli mbalimbali za kiuchumi vinaendelea kuongeza kiasi cha taka kinachozalishwa katika maeneo mbalimbali nchini.

Usimamizi wa taka hauishii katika kuokota taka zilizotupwa mitaani. Ni mfumo mpana unaohusisha uzalishaji wa taka, ukusanyaji, utenganishaji, usafirishaji, utunzaji, uchakataji, urejelezaji na utupaji wa mwisho katika maeneo yaliyotengwa na yanayokidhi mahitaji.

Kwa sababu hiyo, uwezo wa Halmashauri kusimamia taka unahitaji kupimwa kwa kutumia viashiria vinavyoeleweka na vinavyoweza kuonyesha hali halisi ya huduma katika kila eneo.

SELEMANI YONDU: VIASHIRIA VINATAKIWA KUWA VINAVYOELEWEKA NA KUPIMIKA

Akifungua kikao kazi cha siku mbili Septemba 22, 2026, jijini Dodoma, Mratibu wa Huduma za Afya na Usafi wa Mazingira kutoka OWM-TAMISEMI, Bwana Selemani Yondu, amesema mapitio hayo yanalenga kuweka viashiria vinavyoeleweka na kupimika ili kutathmini kwa usahihi utendaji wa kila Halmashauri.

Kauli hiyo inaweka msisitizo katika umuhimu wa kutumia takwimu katika kupima huduma za Serikali za Mitaa.

Kwa maana hiyo, Halmashauri inaweza kupimwa kwa kuangalia kwa mfano kiasi cha taka kinachozalishwa, kiasi kinachokusanywa, uwezo wa magari, upatikanaji wa vifaa, uwepo wa maeneo rasmi ya utupaji, hali ya miundombinu, mapato yanayotokana na ada na tozo pamoja na kiwango cha ushiriki wa sekta binafsi na wananchi.

Mfumo wa aina hiyo unaweza kusaidia kutofautisha kati ya changamoto zinazotokana na ukosefu wa miundombinu, uhaba wa fedha, uhaba wa vifaa au changamoto katika utekelezaji wa sheria na usimamizi wa huduma.

TANI 666,604 ZA TAKA KILA MWEZI: TASWIRA YA CHANGAMOTO NCHINI

Kwa mujibu wa Taarifa ya Mwaka ya Utendaji wa Usimamizi wa Takangumu 2025/2026, Tanzania Bara inazalisha wastani wa tani 666,604 za taka ngumu kwa mwezi.

Hii ni kiasi kikubwa kinachoonyesha ukubwa wa kazi inayofanywa na Halmashauri katika kuhakikisha taka zinazozalishwa katika maeneo ya makazi, biashara, masoko, taasisi na shughuli nyingine za kiuchumi zinasimamiwa.

Lakini takwimu hiyo inakuwa muhimu zaidi inapolinganishwa na uwezo wa ukusanyaji.

Kati ya tani 666,604 zinazozalishwa kila mwezi, ni tani 368,665 pekee, sawa na asilimia 55.3, zinazokusanywa.

Kwa upande mwingine, tani 297,939 zinabaki bila kukusanywa.

Kwa hesabu hiyo, takribani asilimia 44.7 ya taka zinazozalishwa kwa mwezi hazikusanywi.

Hii ina maana kuwa karibu nusu ya taka zinazozalishwa Tanzania Bara bado hazifiki katika mfumo rasmi wa ukusanyaji.

SELEMANI YONDU: KARIBU NUSU YA TAKA BADO HAZIKUSANYWI

Akieleza hali hiyo, Bwana Selemani Yondu amesema:

“Ingawa asilimia 97.6 ya taka zinazokusanywa hufikishwa katika maeneo yaliyotengwa kwa ajili ya utupaji, bado karibu nusu ya taka zinazozalishwa nchini hazikusanywi.”

Kauli hiyo inaonyesha kuwa changamoto kubwa haipo tu katika eneo la mwisho la kutupa taka, bali pia katika hatua ya kuzikusanya kutoka sehemu zinakozalishwa.

Kwa mfano, taka inaweza kuzalishwa katika kaya, soko, mgahawa, shule, hospitali, ofisi au eneo la biashara, lakini kama hakuna huduma ya uhakika ya kuifikisha katika mfumo rasmi, taka hiyo inaweza kubaki katika mazingira ya eneo husika.

Hivyo, mfumo wa taka unahitaji kuanzia kwenye chanzo.

Taka inazalishwa → inatenganishwa → inakusanywa → inasafirishwa → inachakatwa au kutupwa kwa usalama.

Kila hatua inapokuwa na udhaifu, mfumo mzima unaweza kuathirika.

HALMASHAURI ZA MANISPAA ZINAONGOZA KATIKA UKUSANYAJI WA TAKA

Taarifa hiyo inaonesha kuwa kuna tofauti katika kiwango cha ukusanyaji wa taka kati ya aina mbalimbali za Halmashauri.

Halmashauri za Manispaa zinaongoza kwa kukusanya asilimia 72 ya taka.

Zinafuatiwa na Halmashauri za Majiji kwa asilimia 70.1.

Halmashauri za Miji zinakusanya asilimia 50.9.

Wakati Halmashauri za Wilaya zinakusanya asilimia 45.5.

Tofauti hizi zinaonyesha kuwa uwezo wa ukusanyaji wa taka unatofautiana kati ya Halmashauri.

Hali hiyo inaweza kuhusishwa na tofauti katika msongamano wa watu, ukubwa wa maeneo, uwezo wa kifedha, miundombinu, idadi ya magari, upatikanaji wa vifaa na mifumo ya utoaji huduma.

WILAYA NA MIJI ZAHITAJI UWEKEZAJI ZAIDI

Bwana Selemani Yondu amesema uwekezaji zaidi unahitajika katika Halmashauri za Wilaya na Miji zinazokabiliwa na upungufu wa magari, vifaa, fedha na maeneo rasmi ya utupaji.

Kauli hiyo inagusa moja kwa moja uwezo wa Halmashauri kuendesha huduma kila siku.

Gari la taka linahitaji mafuta na matengenezo.

Vifaa vinahitaji kununuliwa na kutunzwa.

Watendaji wanahitaji mazingira salama ya kazi.

Maeneo ya utupaji yanahitaji miundombinu na usimamizi.

Kwa hiyo, huduma ya taka ni mfumo unaohitaji rasilimali katika kila hatua.

ASILIMIA 73 YA HALMASHAURI NI ZA WILAYA

Bwana Selemani Yondu amesisitiza pia umuhimu wa kuimarisha Halmashauri za Wilaya akisema:

“Halmashauri za Wilaya zinaunda asilimia 73 ya Halmashauri zote nchini; hivyo, mafanikio ya kitaifa hayawezi kupatikana bila kuimarisha uwezo wake.”

Hii ni hoja muhimu katika kupanga mikakati ya kitaifa.

Iwapo Halmashauri za Wilaya zinaunda sehemu kubwa ya Halmashauri zote nchini, basi changamoto zinazozikabili zinapaswa kupewa nafasi katika mipango ya usimamizi wa taka.

Maeneo ya Wilaya yanaweza kuwa na makazi yaliyotawanyika na umbali mrefu kati ya maeneo ya uzalishaji wa taka na vituo vya utupaji.

Kwa hiyo, mipango ya ukusanyaji inahitaji kuzingatia mazingira halisi ya kila Halmashauri.

MIUNDOMBINU: ASILIMIA 15 PEKEE YA HALMASHAURI ZINA MADAMPO YANAYOKIDHI MAHITAJI

Kwa upande wa miundombinu, taarifa inaonesha kuwa asilimia 15 pekee ya Halmashauri kati ya 184 ndizo zenye madampo yanayokidhi mahitaji.

Hii inaonyesha kuwa changamoto ya taka haiwezi kutatuliwa kwa kuongeza magari pekee.

Halmashauri inaweza kuwa na magari ya kutosha, lakini bado inahitaji eneo linalofaa kwa ajili ya kupokea taka hizo.

Dampo linahitaji mipango ya matumizi ya eneo, usalama wa mazingira, udhibiti wa taka na uendeshaji unaozingatia mahitaji ya eneo.

ASILIMIA 12 HAZINA MAENEO RASMI YA KUTUPA TAKA

Taarifa hiyo pia inaonesha kuwa asilimia 12 ya Halmashauri hazina maeneo rasmi ya kutupa taka.

Hii ni changamoto nyingine katika mnyororo wa usimamizi wa taka.

Iwapo taka zinakusanywa lakini hakuna eneo rasmi la kuzipeleka, kuna hatari ya taka kuishia katika maeneo yasiyopangwa kwa ajili ya utupaji.

Kwa hiyo, uwekezaji katika maeneo rasmi ya utupaji ni sehemu muhimu ya kuboresha huduma.

SHERIA ZIPO KATIKA ASILIMIA 90 YA HALMASHAURI

Kwa upande wa sheria, taarifa inaonesha kuwa asilimia 90 ya Halmashauri zina sheria ndogo za usimamizi wa taka.

Hii inaonyesha kuwa msingi wa kisheria upo katika sehemu kubwa ya Halmashauri.

Sheria ndogo zinaweza kusaidia kuweka utaratibu wa namna taka zinavyopaswa kushughulikiwa, wajibu wa wananchi, wafanyabiashara na watoa huduma pamoja na hatua zinazoweza kuchukuliwa pale taratibu zinapokiukwa.

Lakini uwepo wa sheria pekee haukamilishi mfumo.

Sheria zinahitaji elimu, utekelezaji, ufuatiliaji na ushirikiano wa wananchi.

ASILIMIA 86 ZINA ADA NA TOZO

Taarifa inaonyesha pia kuwa asilimia 86 ya Halmashauri zimeweka ada na tozo kwa huduma za usimamizi wa taka.

Ada na tozo zinaweza kuwa sehemu ya mfumo wa kugharamia huduma.

Huduma za taka zinahitaji fedha kwa ajili ya mafuta, magari, matengenezo, vifaa, watendaji, miundombinu na shughuli za uhamasishaji.

Kwa hiyo, mapato yanayotokana na huduma yana umuhimu katika kuendeleza mfumo.

LAKINI ASILIMIA 53 PEKEE ZINATENGA MAPATO KWA AJILI YA HUDUMA

Pamoja na kuwepo kwa ada na tozo, taarifa inaonyesha kuwa asilimia 53 pekee ya Halmashauri ndizo zinazotenga mapato hayo kwa ajili ya kuendeleza huduma.

Hili ni eneo muhimu katika uchambuzi wa mfumo wa fedha wa usimamizi wa taka.

Kama huduma inakusanya mapato, ni muhimu kuwa na mfumo unaoonyesha namna fedha hizo zinavyosaidia kuendesha na kuboresha huduma.

Uwekezaji katika magari, vifaa, vituo vya taka na maeneo ya utupaji unaweza kuhitaji rasilimali endelevu.

Kwa hiyo, suala la taka haliwezi kutenganishwa na suala la mipango ya fedha ya Halmashauri.

 USHIRIKIANO WA IDARA NI MUHIMU

Kwa upande wake, Bi. Maua Hayeshi, Mkuu wa Kitengo cha Udhibiti wa Takangumu Manispaa ya Kigamboni, mkoani Dar es Salaam, amesema katika kudhibiti takangumu, maji taka na usafi wa mazingira, unahitajika ushirikiano wa karibu baina ya kitengo chake na Idara ya Afya, Lishe na Ustawi wa Jamii.

Kauli hiyo inaonyesha kuwa usimamizi wa taka una uhusiano wa karibu na afya ya jamii.

Taka zinazokusanyika katika maeneo yasiyofaa zinaweza kuathiri mazingira yanayozunguka makazi ya watu.

Kwa hiyo, wataalamu wa afya, mazingira na Serikali za Mitaa wanahitaji kushirikiana katika kupanga na kutekeleza huduma.

MFUMO WA TAKA UNAHITAJI KUANZIA MTAA HADI TAIFA

Bi. Maua Hayeshi pia amesisitiza umuhimu wa kuwepo kwa mfumo wa usimamizi wa taka kuanzia ngazi ya mtaa hadi Taifa.

Mfumo huo unaweza kueleweka kwa mtiririko:

KAYA → MTAA → KATA → HALMASHAURI → MKOA → TAIFA

Kaya ndiyo chanzo cha kwanza cha taka.

Mtaa una nafasi katika uhamasishaji na ufuatiliaji wa mazingira.

Kata inasaidia uratibu wa shughuli za maeneo.

Halmashauri inasimamia huduma kwa kiwango kikubwa.

Mkoa unashiriki katika uratibu na ufuatiliaji.

Ngazi ya Taifa inaweka sera, miongozo na mifumo ya kitaifa.

Mfumo huu unapofanya kazi kwa pamoja, uwezekano wa kupata taarifa sahihi na huduma bora huongezeka.

TAKA NI SUALA LA AFYA YA JAMII

Usimamizi wa taka ni sehemu ya afya ya mazingira.

Taka zinazobaki kwa muda mrefu katika maeneo yasiyofaa zinaweza kuleta harufu, uchafu na mazingira yanayoweza kuvutia wadudu.

Taka zinapoingia kwenye mifereji zinaweza pia kuchangia kuziba kwa njia za maji.

Kwa hiyo, usafi wa mazingira unahitaji kuunganishwa na mipango ya afya ya jamii, maji, mifereji na makazi.

TAKA NA MAZINGIRA: KUTUNZA ARDHI NA MAJI

Taka zisiposimamiwa vizuri zinaweza kuathiri mazingira.

Plastiki inaweza kusambaa katika maeneo mbalimbali.

Taka zinazotupwa karibu na vyanzo vya maji zinaweza kuongeza hatari ya uchafuzi.

Mabaki ya taka katika maeneo ya wazi yanaweza pia kuharibu mandhari ya maeneo ya makazi na biashara.

Hivyo, usimamizi bora wa taka ni sehemu ya juhudi za kulinda ardhi, maji na mazingira kwa ujumla.

TAKA INAWEZA KUWA FURSA YA BIASHARA

Pamoja na changamoto, taka pia inaweza kuwa chanzo cha fursa pale inapokusanywa na kutenganishwa kwa mfumo unaofaa.

Baadhi ya taka zinaweza kuwa malighafi katika shughuli za urejelezaji.

Kwa mfano:

Plastiki → ukusanyaji → utenganishaji → uchakataji → bidhaa nyingine

Karatasi → ukusanyaji → uchakataji → bidhaa mpya

Metali → ukusanyaji → uchambuzi → kuchakatwa

Mabaki ya mimea → uchambuzi → mboji → matumizi ya kilimo

Hii inaweza kuleta fursa za ajira na biashara kwa vijana na sekta binafsi.

TENGANISHA TAKA KUANZIA CHANZO

Moja ya elimu muhimu kwa wananchi ni kutenganisha taka.

Taka za vyakula na mabaki ya mimea zinaweza kuwekwa tofauti na taka zinazoweza kurejelewa, pale ambapo mfumo wa eneo husika unaruhusu.

Kutenganisha taka kunaweza kusaidia kurahisisha uchakataji na kupunguza kiasi kinachoelekezwa kwenye maeneo ya mwisho ya utupaji.

Hata hivyo, taka zinazoweza kuwa hatarishi zinahitaji utaratibu maalumu na hazipaswi kuchanganywa kiholela na taka za kawaida.

SEKTA BINAFSI INA NAFASI GANI?

Kikao hicho cha siku mbili pia kinapitia ushiriki wa sekta binafsi katika usimamizi wa taka.

Sekta binafsi inaweza kushiriki katika ukusanyaji, usafirishaji, uchakataji, urejelezaji na huduma nyingine zinazohusiana na taka kulingana na mifumo na taratibu zilizowekwa na mamlaka husika.

Ushirikishwaji huo unaweza kusaidia kuongeza uwezo wa huduma, lakini pia unahitaji ufuatiliaji na viwango vinavyoeleweka.

WANANCHI WANAWEZA KUFANYA NINI?

Wananchi ni sehemu ya mfumo wa usimamizi wa taka.

Mwananchi anaweza:

• Kutotupa taka ovyo;

• Kutumia maeneo yaliyotengwa;

• Kutenganisha taka inapowezekana;

• Kulipa ada halali za huduma;

• Kutoa taarifa kuhusu utupaji holela;

• Kushiriki katika usafi wa mazingira;

• Kupunguza matumizi ya vitu vinavyozalisha taka zisizo za lazima;

• Kutumia tena baadhi ya bidhaa.

Usafi wa mazingira hauwezi kuwa jukumu la Halmashauri pekee.

Ni jukumu linalohitaji ushirikiano wa Serikali, wananchi, wafanyabiashara, taasisi na sekta binafsi.

KIKAO CHA SIKU MBILI KINAWAKUTANISHA WATAALAMU

Kikao hicho cha siku mbili kimewahusisha wataalamu kutoka OWM-TAMISEMI, Maafisa Afya wa Mikoa na Halmashauri pamoja na Wakuu wa Vitengo vya Udhibiti wa Taka.

Wataalamu hao wanapitia viashiria mbalimbali vinavyohusu:

• Ukusanyaji wa taka;

• Miundombinu;

• Vifaa;

• Fedha;

• Utekelezaji wa sheria ndogo;

• Ushiriki wa sekta binafsi.

Hii inaonyesha kuwa mapitio hayo yanagusa karibu kila sehemu ya mnyororo wa usimamizi wa taka.

VIASHIRIA VINAVYOPIMIKA VINAWEZA KUSAIDIA KUJUA PENGO LA KILA HALMASHAURI

Kuwepo kwa viashiria vinavyopimika kunaweza kusaidia kutengeneza picha ya hali ya kila Halmashauri.

Kwa mfano, badala ya kusema Halmashauri ina changamoto ya taka kwa ujumla, taarifa inaweza kuonyesha:

Ukusanyaji: kiwango gani?

Magari: mangapi na yako katika hali gani?

Miundombinu: ipo kiasi gani?

Dampo: linakidhi mahitaji?

Fedha: kiasi gani kinapatikana?

Sheria: zinatekelezwa?

Sekta binafsi: inashiriki kwa kiwango gani?

Ushiriki wa wananchi: uko katika kiwango gani?

Hii inaweza kusaidia kutambua aina ya msaada unaohitajika katika kila eneo.

ELIMU YA TAKA IANZE KWA WANANCHI

Pamoja na Serikali kuongeza uwezo wa huduma, elimu ya wananchi ni muhimu.

Wananchi wanahitaji kuelewa kuwa taka inayotupwa kwenye mfereji inaweza kuathiri mfumo wa maji.

Taka inayotupwa ovyo inaweza kuongeza gharama za usafi.

Taka inayochanganywa inaweza kupunguza uwezekano wa kurejeleza baadhi ya vifaa.

Kwa hiyo, elimu ya taka inapaswa kuwa sehemu ya maisha ya kila siku katika kaya, shule, masoko, biashara na taasisi.

Tanzania Bara inakabiliwa na changamoto kubwa katika usimamizi wa taka ngumu kutokana na kiasi kikubwa cha taka kinachozalishwa kila mwezi.

Kwa mujibu wa Taarifa ya Mwaka ya Utendaji wa Usimamizi wa Takangumu 2025/2026, Tanzania Bara inazalisha wastani wa tani 666,604 za taka ngumu kwa mwezi.

Kati ya kiasi hicho, tani 368,665, sawa na asilimia 55.3, zinakusanywa, huku tani 297,939 zikibaki bila kukusanywa.

Kwa upande wa aina za Halmashauri, Manispaa zina kiwango cha ukusanyaji cha asilimia 72, Majiji asilimia 70.1, Miji asilimia 50.9, na Wilaya asilimia 45.5.

Wakati huo huo, ni asilimia 15 pekee ya Halmashauri 184 zenye madampo yanayokidhi mahitaji, huku asilimia 12 zikiwa hazina maeneo rasmi ya kutupa taka.

Katika upande wa sheria, asilimia 90 ya Halmashauri zina sheria ndogo za usimamizi wa taka, huku asilimia 86 zikiwa zimeweka ada na tozo. Hata hivyo, ni asilimia 53 pekee zinazotenga mapato hayo kwa ajili ya kuendeleza huduma.

Hali hii inaonyesha kwamba usimamizi wa taka unahitaji kuangaliwa kama mfumo mzima, kuanzia uzalishaji wa taka hadi hatua ya mwisho ya utupaji au uchakataji.

Ndiyo maana mapitio yanayofanywa na Ofisi ya Waziri Mkuu, Tawala za Mikoa na Serikali za Mitaa (OWM-TAMISEMI) yana umuhimu katika kutafuta viashiria vinavyoweza kupima utendaji wa Halmashauri kwa kutumia taarifa zinazoeleweka na kupimika.

Bwana Selemani Yondu, Mratibu wa Huduma za Afya na Usafi wa Mazingira kutoka OWM-TAMISEMI, ameeleza umuhimu wa kuweka viashiria vinavyoweza kutathmini kwa usahihi utendaji wa kila Halmashauri.

Kwa upande mwingine, Bi. Maua Hayeshi, Mkuu wa Kitengo cha Udhibiti wa Takangumu Manispaa ya Kigamboni, mkoani Dar es Salaam, amesisitiza umuhimu wa ushirikiano kati ya kitengo chake na Idara ya Afya, Lishe na Ustawi wa Jamii, pamoja na kuwepo kwa mfumo wa usimamizi wa taka kuanzia ngazi ya mtaa hadi Taifa.

Kikao hicho cha siku mbili kinachowakutanisha wataalamu kutoka OWM-TAMISEMI, Maafisa Afya wa Mikoa na Halmashauri pamoja na Wakuu wa Vitengo vya Udhibiti wa Taka, kinapitia maeneo ya ukusanyaji wa taka, miundombinu, vifaa, fedha, utekelezaji wa sheria ndogo na ushiriki wa sekta binafsi.

Kwa mtazamo wa elimu ya mazingira, changamoto ya taka haiwezi kutatuliwa na gari la taka pekee. Inahitaji miundombinu, fedha, sheria, teknolojia, sekta binafsi, wataalamu na wananchi kufanya kazi kwa mfumo mmoja.

Na zaidi ya yote, inahitaji jamii kuelewa kwamba usafi wa mazingira huanzia pale taka inapozalishwa.

MKULIMA JEMBE — KILIMO • MIFUGO • MAZINGIRA • BIASHARA • TEKNOLOJIA • MAENDELEO YA JAMII