NAESA YAHIMIZA TEKNOLOJIA YA MCHELE JOTO KUPUNGUZA UPOTEVU, KUONGEZA THAMANI NA KIPATO CHA MKULIMA

Na Mkulima Jembe Blog | Kilimo, Teknolojia na Biashara

Teknolojia ya uchakataji wa mchele joto kwa kutumia mvuke inaweza kuwa miongoni mwa suluhisho muhimu kwa wakulima wa mpunga nchini Tanzania katika kupunguza upotevu wa mazao, kuboresha ubora wa mchele na kuongeza thamani ya bidhaa kabla ya kuifikisha sokoni. Kupitia teknolojia hiyo, wakulima wanaweza kupata fursa ya kubadilisha mpunga kutoka zao ghafi na kuwa bidhaa iliyochakatwa yenye ushindani mkubwa zaidi katika masoko.

Wakala ya Taifa ya Huduma za Ugani (NAESA) imewahimiza wakulima kutumia teknolojia za kisasa za uchakataji na uongezaji thamani wa mazao ili kupunguza upotevu wa chakula, kuhifadhi virutubishi na kuongeza kipato. Wito huo umetolewa wakati wa maonesho ya kuadhimisha Siku ya Chakula Duniani yaliyofanyika kitaifa mkoani Tanga, ambako teknolojia ya uchakataji wa mchele joto kwa kutumia mvuke ilioneshwa katika banda la wakala huo.

Teknolojia ya mchele joto inayotumia mvuke kabla ya hatua za ukaukaji na ukoboaji.

Mkuu wa Mkoa wa Tanga, Balozi Dkt. Batilda Salha Burian, alitembelea banda la NAESA na kujionea ubunifu mbalimbali unaolenga kuboresha uzalishaji na kuongeza thamani ya mazao ya kilimo. Maonesho hayo yameweka wazi umuhimu wa kuunganisha uzalishaji wa shambani na teknolojia za uchakataji, uhifadhi na masoko ili mkulima anufaike zaidi na jasho lake.

Mkuu wa Mkoa wa Tanga, Balozi Dkt. Batilda Salha Burian, akitembelea banda la NAESA.

1. Uongezaji thamani: Njia ya kumtoa mkulima katika utegemezi wa kuuza mazao ghafi

Kwa muda mrefu, changamoto inayowakabili baadhi ya wakulima ni kuuza mazao yao mara tu baada ya kuvuna bila kuyafanyia uchakataji unaoweza kuongeza thamani. Hali hii inaweza kupunguza fursa za kuongeza mapato, hasa pale wanapokutana na gharama kubwa za uzalishaji, ukosefu wa maghala bora au bei zisizoridhisha wakati wa mavuno mengi.

Kwa mfano, mkulima wa mpunga anaweza kuuza mpunga ghafi kwa mnunuzi anayempelekea kiwandani kwa ajili ya kukaushwa, kuondolewa maganda na kufungashwa kama mchele. Katika mfumo huo, sehemu ya thamani inayoongezwa baada ya mavuno inaweza kunufaisha zaidi wasindikaji na wafanyabiashara kuliko mkulima aliyefanya kazi ya kuzalisha zao hilo.

Hata hivyo, mkulima au kikundi cha wakulima kinapokuwa na uwezo wa kuchakata mpunga kwa ubora unaotakiwa, kinaweza kutafuta masoko ya mchele uliokobolewa, kuufungasha kwa viwango vinavyokubalika na kujenga chapa ya bidhaa yake.

Hii haimaanishi kwamba kila mkulima anapaswa kujenga kiwanda chake. Wakulima wanaweza kushirikiana kupitia vikundi, vyama vya ushirika au wajasiriamali wa uchakataji ili kutumia mashine kwa pamoja na kupunguza gharama za uwekezaji.

Jambo muhimu ni kuelewa kuwa faida ya mkulima haitegemei kiasi cha mazao anayovuna pekee, bali pia namna anavyoyahifadhi, kuyachakata na kuyauza.

2. NAESA yaimarisha elimu ya ugani kwa wakulima kupitia Kaimu 

Meneja wa Sehemu ya Masoko na Uongezaji Thamani wa Mazao wa NAESA, Bi. Esther Mwaisango, amesema wakala huo una jukumu la kuratibu na kusimamia huduma za ugani, ikiwemo kuwawezesha maafisa ugani kupata maarifa na teknolojia zitakazowasaidia kuwafikishia wakulima elimu sahihi.

Katika maonesho hayo, NAESA imeshirikisha wakufunzi kutoka vyuo vitano vya mafunzo ya kilimo, wakiwemo wa MATI Uyole, Mlingano, Mubondo na Ilonga, ambao wameonesha teknolojia mbalimbali zinazoweza kutumika kuongeza thamani ya mazao na kukidhi mahitaji ya soko.

Kupitia ushirikiano huo, maafisa ugani wana nafasi ya kujifunza mbinu mpya na kuzifikisha kwa wakulima katika maeneo yao. Hili ni muhimu kwa sababu teknolojia inaweza kuwa nzuri kitaalamu, lakini isipofundishwa na kueleweka vizuri, wakulima wanaweza kushindwa kuitumia au kuitumia kwa namna isiyoleta matokeo yanayotarajiwa.

Huduma za ugani zinapaswa kwenda zaidi ya kuelekeza mkulima namna ya kupanda, kupalilia, kuweka mbolea na kuvuna. Zinapaswa pia kumsaidia kuelewa namna ya kupunguza gharama, kuchagua teknolojia inayofaa, kukokotoa faida, kutambua mahitaji ya soko na kusimamia biashara yake ya kilimo.

Kwa mfano, mkulima wa mpunga anahitaji kujua si tu namna ya kupata mavuno mengi, bali pia jinsi ya kukausha mpunga, kutambua ubora wa nafaka, kupunguza kuvunjika kwa punje wakati wa ukoboaji na kuhifadhi mchele katika mazingira salama.

Elimu hiyo inapofikishwa kwa vitendo, mkulima anapata nafasi ya kufanya maamuzi yanayotokana na maarifa badala ya kutegemea mazoea pekee.

3. Mchele joto ni nini, na teknolojia yake inafanyaje kazi?

Mkufunzi kutoka Kituo cha Uhaulishaji Teknolojia za Kilimo (MATI Ilonga), kilichopo Kilosa mkoani Morogoro, Bw. Hamis Abdalah Ramadhani, amesema teknolojia ya uchakataji wa mchele joto, inayojulikana kwa Kiingereza kama parboiling, inalenga kuongeza thamani ya mpunga, kuhifadhi virutubishi na kupunguza kuvunjika kwa punje wakati wa ukoboaji.

Kwa lugha rahisi, mchele joto ni mchele unaopatikana baada ya mpunga kufanyiwa maandalizi maalumu kwa kutumia maji na joto kabla ya kuondolewa maganda. Katika mfumo wa kawaida wa teknolojia hii, mpunga hulowekwa kwa utaratibu unaofaa, hupewa joto kwa kutumia mvuke au mfumo mwingine unaodhibitiwa, kisha hukaushwa kabla ya kukobolewa.

Mchakato huo husaidia kubadilisha muundo wa punje na kuimarisha sehemu zake, jambo linaloweza kupunguza kuvunjika kwa mchele wakati wa uchakataji. Pia, baadhi ya virutubishi vilivyomo katika tabaka za nje za punje vinaweza kusambaa kuelekea ndani wakati wa hatua za maandalizi.

Hata hivyo, ubora wa mchele unaopatikana hutegemea aina ya mpunga, kiwango cha unyevunyevu, muda wa kuloweka, joto, ubora wa vifaa na namna ya kukausha.

Hatua muhimu za kutengeneza mchele joto

Hatua ya kwanza: Kuchagua na kusafisha mpunga

Ondoa mawe, udongo, majani na uchafu mwingine. Tumia mpunga ulio katika hali nzuri ili kuboresha ubora wa bidhaa ya mwisho.

Hatua ya pili: Kuloweka mpunga

Mpunga hulowekwa kwa muda na katika hali ya joto inayotakiwa na teknolojia husika. Udhibiti wa muda, usafi wa maji na joto ni muhimu ili kuepuka uchachushaji usiotakiwa na uchafuzi.

Hatua ya tatu: Kuupitisha mpunga kwenye mvuke

Mpunga hupewa joto kwa mvuke kwa kufuata maelekezo ya kifaa na mtaalamu. Hatua hii husaidia mabadiliko ya kimuundo ndani ya punje na inaweza kuboresha uwezo wake wa kustahimili ukoboaji.

Hatua ya nne: Kukausha kwa usahihi

Mpunga uliopata joto hukaushwa hadi kufikia kiwango salama cha unyevunyevu kinachofaa kwa ukoboaji na uhifadhi. Kukausha haraka kupita kiasi au kwa kutofautiana kunaweza kusababisha nyufa kwenye punje.

4. Faida za mchele joto kwa mkulima na mlaji

Picha ya mfano: Mchele joto uliokobolewa na kupangwa kwa matumizi ya chakula.

Kupunguza kuvunjika kwa punje

Mojawapo ya changamoto katika uchakataji wa mpunga ni kupata mchele mwingi wa punje nzima. Punje nyingi zinapovunjika wakati wa ukoboaji, thamani ya bidhaa inaweza kupungua kulingana na mahitaji ya soko.

Teknolojia ya parboiling inaweza kuimarisha punje na kupunguza kiwango cha kuvunjika inapotekelezwa vizuri. Hata hivyo, matokeo hutegemea ubora wa mpunga na uendeshaji wa mashine.

Kuhifadhi baadhi ya virutubishi

Mchakato wa kutumia maji na joto unaweza kusaidia baadhi ya virutubishi kutoka tabaka za nje kusambaa kuelekea ndani ya punje. Hali hii inaweza kusaidia kuhifadhi baadhi ya vitamini na madini yanayoweza kupotea wakati wa uchakataji wa kawaida.

Hata hivyo, si sahihi kusema kwamba mchele joto huhifadhi virutubishi vyote au kwamba kila aina yake ina virutubishi vingi kuliko aina nyingine katika kila kipimo. Matokeo hutegemea aina ya mchele na namna ulivyochakatwa.

Kuongeza fursa za kupata bei nzuri

Mchele uliosindikwa vizuri, wenye punje zinazofanana, usafi na ufungashaji unaovutia unaweza kuwa na nafasi nzuri zaidi katika baadhi ya masoko.

Hii inaweza kumsaidia mkulima au kikundi cha wakulima kutafuta wanunuzi wanaothamini ubora, badala ya kutegemea soko la mpunga ghafi pekee.

Hata hivyo, bei nzuri haiji kwa sababu ya kutumia teknolojia pekee. Inategemea pia gharama za uchakataji, ubora wa bidhaa, mahitaji ya wanunuzi, ushindani na uwezo wa kupata soko.

Kuongeza muda wa kuhifadhi kwa usalama

Mchele uliokaushwa vizuri na kufungashwa katika mazingira safi unaweza kuhifadhiwa kwa usalama zaidi kuliko bidhaa yenye unyevunyevu mwingi.

Kwa upande mwingine, mchele ambao haujakauka vya kutosha unaweza kushambuliwa na ukungu, wadudu au kuharibika. Hivyo, teknolojia ya mchele joto inapaswa kuambatana na elimu ya usafi, ukaushaji na uhifadhi.

5. Je, mkulima anaweza kupata faida zaidi kwa kuchakata mpunga?

Jibu ni ndiyo, inawezekana, lakini ni muhimu kufanya hesabu kabla ya kuwekeza. Mkulima anapaswa kulinganisha mapato ya kuuza mpunga ghafi na mapato ya kuuza mchele uliokobolewa baada ya kutoa gharama zote.

Gharama hizo zinaweza kujumuisha:

• Ununuzi au uzalishaji wa mpunga.

• Maji, nishati na uendeshaji wa mashine.

• Vibarua na usafirishaji.

• Kukausha, kukoboa na kupanga mchele.

• Vifungashio, uhifadhi na gharama za masoko.

• Upotevu unaoweza kutokea wakati wa uchakataji.

Mfano wa hesabu ya biashara

Tuchukulie kikundi cha wakulima kina kilo 1,000 za mpunga na kinaamua kuchakata mpunga huo kuwa mchele joto.

Huu ni mfano wa kukokotoa biashara tu, si bei za sasa za soko wala kiwango cha uhakika cha mchele kitakachopatikana.

Kipengele	Mfano wa hesabu
Kiasi cha mpunga	Kilo 1,000
Mchele unaopatikana baada ya uchakataji	Kilo 600
Bei ya mfano kwa kilo ya mchele	TSh 2,500
Mapato ya mchele	TSh 1,500,000
Mapato ya mfano kutokana na bidhaa nyingine zinazouzwa	TSh 100,000
Jumla ya mapato	TSh 1,600,000
Gharama zote za mpunga na uchakataji	TSh 1,250,000
Faida ya mfano	TSh 350,000

Katika mfano huu, faida ni TSh 350,000. Lakini hesabu hiyo inategemea dhana kwamba kiasi cha mchele, bei, mapato ya bidhaa nyingine na gharama zote ni kama zilivyoainishwa.

Kabla ya kuwekeza, kikundi kinapaswa kutumia bei halisi za eneo lake, kupima kiwango cha mchele kinachopatikana kwa kila kilo ya mpunga na kuthibitisha kuwa kuna wanunuzi wa bidhaa hiyo.

Pia, mapato ya bidhaa nyingine kama pumba yasihesabiwe bila kuhakikisha bidhaa hizo zina soko na zinaweza kuuzwa kwa usalama unaotakiwa.

6. Kwa nini wakulima wanapaswa kuzingatia teknolojia baada ya kuvuna?

Picha ya mfano: Usimamizi wa mpunga baada ya mavuno ni sehemu muhimu ya kupunguza upotevu.

Uzalishaji mzuri unaweza kupoteza sehemu ya thamani yake baada ya mavuno iwapo mazao hayatashughulikiwa kwa usahihi. Changamoto zinaweza kujumuisha kukausha kwenye mazingira yasiyofaa, uchafuzi wa nafaka, mashambulizi ya wadudu, uhifadhi wenye unyevunyevu mwingi na ucheleweshaji wa uchakataji.

Kwa mkulima, hili ni eneo muhimu la kuzingatia kwa sababu gharama za uzalishaji tayari zimekwishatumika. Kupoteza sehemu ya mazao baada ya kuvuna ni kupoteza pia fedha zilizotumika kununua mbegu, mbolea, dawa, kulipa vibarua na kusafirisha pembejeo.

Teknolojia ya mchele joto inaweza kuwa sehemu ya mkakati wa kupunguza upotevu, lakini haiwezi kuchukua nafasi ya usimamizi mzuri wa hatua nyingine.

Mkulima anapaswa:

1. Kuvuna mpunga katika hatua inayofaa ya ukomavu.

2. Kutumia njia safi na salama za kukaushia.

3. Kuepuka kuchanganya mpunga wenye ubora tofauti bila sababu.

4. Kuhakikisha vifaa vya uchakataji vinasafishwa na kutunzwa vizuri.

5. Kuhifadhi mpunga na mchele katika mazingira yanayodhibiti unyevunyevu na wadudu.

6. Kupanga muda wa uchakataji kwa kuzingatia mahitaji ya soko.

7. Changamoto zinazoweza kuzuia matumizi ya teknolojia hii

Pamoja na manufaa yanayoweza kupatikana, teknolojia za kisasa zinahitaji maandalizi na uwekezaji.

Gharama za mashine: Baadhi ya wakulima wadogo hawawezi kununua vifaa vya uchakataji peke yao. Vikundi vya wakulima na ushirika vinaweza kusaidia kugawana gharama za uwekezaji na matengenezo.

Upatikanaji wa nishati na maji: Mfumo wa kutumia mvuke unahitaji vifaa vinavyofaa, nishati na maji safi. Gharama zake zinapaswa kulinganishwa na faida inayotarajiwa.

Ukosefu wa ujuzi: Kutumia mashine bila mafunzo kunaweza kusababisha uchakataji usio sawa, upotevu wa bidhaa au ajali. Maafisa ugani na wakufunzi wanapaswa kutoa mafunzo ya vitendo.

Masoko ya bidhaa iliyochakatwa: Kabla ya kuwekeza, mkulima anapaswa kuchunguza kama wanunuzi wanahitaji mchele joto, viwango vya ubora wanavyotaka na bei wanazoweza kulipa.

Usalama wa chakula: Kukausha na kuhifadhi vibaya kunaweza kuharibu bidhaa hata baada ya kutumia teknolojia bora. Usafi na udhibiti wa unyevunyevu ni mambo yasiyopaswa kupuuzwa.

8. Wajibu wa Serikali, maafisa ugani na sekta binafsi

 Maonesho ya teknolojia yanaweza kuwaunganisha wakulima, wataalamu na watoa huduma.

Wito wa NAESA unaonesha umuhimu wa kuunganisha utafiti, mafunzo na mahitaji halisi ya wakulima. Ili teknolojia kama mchele joto iwafikie wakulima wengi, wadau mbalimbali wanapaswa kushirikiana.

Serikali na taasisi za ugani

NAESA na taasisi zinazohusika zina nafasi ya kuendeleza mafunzo ya vitendo, kuonesha teknolojia zinazofaa kwa mazingira tofauti na kusaidia maafisa ugani kutoa elimu inayoweza kutekelezwa mashambani.

Pia, ni muhimu kuwepo na taarifa zinazosaidia wakulima kutambua gharama za teknolojia, matokeo yanayotarajiwa, mahitaji ya usalama na fursa za masoko.

Vyuo vya mafunzo ya kilimo

Vyuo kama MATI Uyole, Mlingano, Mubondo na Ilonga vinaweza kusaidia kuandaa wakulima na maafisa ugani wenye uwezo wa kutumia na kusambaza teknolojia zinazofaa.

Mafunzo yanapaswa kujumuisha majaribio ya vitendo, tathmini ya ubora, ukokotoaji wa gharama na namna ya kuanzisha biashara ya uchakataji.

Sekta binafsi

Wajasiriamali, wasambazaji wa mashine, wasindikaji na wanunuzi wa mazao wanaweza kushiriki katika kujenga mnyororo wa thamani wenye tija. Ushirikiano huo unaweza kusaidia wakulima kupata huduma za uchakataji bila kulazimika kumiliki mashine binafsi.

Benki na taasisi za fedha pia zinaweza kuangalia fursa za mikopo inayozingatia uwezo wa vikundi vya wakulima, mapato yanayotarajiwa na mpango wa biashara.

9. Tanga yaonesha umuhimu wa kuunganisha teknolojia na usalama wa chakula

Akizungumza kuhusu teknolojia zilizooneshwa katika maonesho hayo, Mkuu wa Mkoa wa Tanga, Balozi Dkt. Batilda Salha Burian, amepongeza ubunifu mbalimbali wa kilimo na kusisitiza kuwa teknolojia bora ni miongoni mwa njia muhimu za kuongeza tija katika uzalishaji na kuimarisha usalama wa chakula nchini.

Amesisitiza umuhimu wa wananchi, hususan wakulima, kutumia fursa za maonesho kujifunza teknolojia mpya na kupata taarifa sahihi zitakazowawezesha kufanya maamuzi bora katika shughuli zao za kilimo.

Maonesho kama haya yanaweza kuwasaidia wakulima kuona vifaa wakivitumia badala ya kusikia maelezo pekee. Pia yanaweza kuwapa fursa ya kuuliza maswali kwa wataalamu, kulinganisha teknolojia na kutambua huduma zinazopatikana katika maeneo yao.

Hata hivyo, manufaa ya maonesho yatakuwa makubwa zaidi iwapo elimu itakayooneshwa itaendelea kufikishwa kwa wakulima baada ya shughuli hizo kukamilika. Ziara za ugani, mashamba darasa na mafunzo katika vikundi vya wakulima ni baadhi ya njia zinazoweza kusaidia kuendeleza elimu hiyo.

10. Teknolojia za uongezaji thamani ni fursa kwa vijana na wajasiriamali

Teknolojia ya mchele joto haipaswi kuonekana kama fursa ya mkulima pekee. Inaweza pia kuibua shughuli za kiuchumi kwa vijana, vikundi vya wanawake na wajasiriamali wanaotaka kuwekeza katika huduma zinazohusiana na kilimo.

Baadhi ya fursa zinazoweza kuanzishwa ni:

• Huduma za kukausha na kusafisha mpunga.

• Huduma za kuloweka, kupasha mvuke na kukoboa kwa kutumia vifaa vinavyofaa.

• Ufungashaji na uuzaji wa mchele wenye ubora unaotambulika.

• Usafirishaji na usambazaji wa mchele kwa maduka, taasisi na kaya.

• Utengenezaji wa vifaa na huduma za matengenezo ya mashine za uchakataji.

• Utafutaji wa masoko na uunganishaji wa wakulima na wanunuzi.

Fursa hizi zinahitaji utafiti wa soko, ujuzi wa biashara, usimamizi wa gharama na uzingatiaji wa masharti ya usalama wa chakula. Si kila eneo lina mahitaji sawa, hivyo ni muhimu kufanya tathmini kabla ya kuwekeza.

11. Hatua ambazo mkulima anapaswa kuchukua kabla ya kuanza kutumia teknolojia ya mchele joto

Kwa mkulima anayetaka kuanza, njia bora si kukimbilia kununua mashine, bali kuanza kwa kujifunza na kuthibitisha manufaa ya teknolojia katika mazingira yake.

Hatua ya kwanza: Wasiliana na afisa ugani

Omba mafunzo kuhusu mchakato wa mchele joto, vifaa vinavyohitajika na masharti ya ubora.

Hatua ya pili: Fanya jaribio kwa kiwango kidogo

Chakata kiasi kinachoweza kudhibitiwa ili kujifunza mchakato, kupima ubora na kujua kiwango cha bidhaa inayopatikana.

Hatua ya tatu: Tafuta wanunuzi mapema

Uliza wafanyabiashara na wasindikaji kuhusu aina ya mchele wanayohitaji, bei, ubora na namna ya kufungasha.

Hatua ya nne: Kokotoa gharama na faida

Linganisha mapato ya kuuza mpunga ghafi na mapato ya mchele joto baada ya kutoa gharama zote.

Hatua ya tano: Chagua mfumo wa uwekezaji unaofaa

Fikiria kutumia huduma za uchakataji zilizopo au kuwekeza kwa pamoja kupitia kikundi kabla ya kununua mashine binafsi.

Mustakabali wa kilimo upo katika uzalishaji na uongezaji thamani

Wito wa NAESA kwa wakulima kutumia teknolojia za kisasa za uchakataji ni sehemu ya mjadala mpana kuhusu namna ya kufanya kilimo kiwe na tija, kiwe biashara yenye faida na kichangie usalama wa chakula nchini.

Teknolojia ya mchele joto kwa kutumia mvuke inaonesha namna ambavyo hatua zinazochukuliwa baada ya mavuno zinaweza kuboresha ubora wa bidhaa, kupunguza kuvunjika kwa punje na kusaidia kuhifadhi baadhi ya virutubishi. Hata hivyo, mafanikio yake yanategemea mafunzo, vifaa vinavyofaa, udhibiti wa ubora, gharama na upatikanaji wa soko.

Kwa upande wake, NAESA kupitia mafunzo ya maafisa ugani na ushirikiano na vyuo vya kilimo ina nafasi muhimu ya kuhakikisha kuwa maarifa haya yanafika kwa wakulima katika maeneo mbalimbali nchini.

Kwa mkulima, ujumbe mkuu ni kwamba kilimo chenye tija hakimaliziki shambani. Kinahitaji pia teknolojia sahihi, uchakataji bora, uhifadhi salama na mikakati ya masoko.

Mkulima anapoongeza thamani ya mazao yake, analinda jasho lake, anapanua fursa za biashara na kuchangia upatikanaji wa chakula bora kwa jamii.