MCHICHA: ZAO LA LISHE, FURSA ZA KILIMO NA UZALISHAJI WA BIDHAA ZINAZOWEZA KUONGEZA KIPATO CHA MKULIMA

 

Makala maalumu kwa MKULIMA JEMBE BLOG

Mchicha ni miongoni mwa mazao ya mboga za majani yanayolimwa na kutumiwa kwa wingi katika kaya nyingi za Tanzania. Zao hili lina umuhimu mkubwa katika kuboresha lishe ya familia, kuongeza kipato cha wakulima na kuchochea biashara ndogo na za kati zinazohusiana na uzalishaji, usindikaji na uuzaji wa bidhaa za chakula.

Pamoja na mchicha kuchukuliwa na baadhi ya watu kama mboga ya kawaida inayolimwa kwa ajili ya matumizi ya nyumbani, zao hili lina uwezo mkubwa wa kuwa biashara yenye tija endapo mkulima atalitazama kwa mtazamo wa kibiashara na kuunganisha uzalishaji wake na mahitaji ya soko.

Mchicha una faida ya kukua kwa muda mfupi, kuvunwa mara kadhaa kutegemea aina na mfumo wa uzalishaji, pamoja na kuhitaji eneo dogo la kilimo ikilinganishwa na baadhi ya mazao mengine. Hali hii huifanya kuwa fursa kwa wakulima wadogo, vijana, wanawake na watu wanaotaka kuanzisha biashara ya kilimo katika maeneo ya mijini na vijijini.

Hata hivyo, mafanikio ya kilimo cha mchicha hayategemei kupanda na kuvuna pekee. Yanahitaji maarifa kuhusu uchaguzi wa mbegu, maandalizi ya shamba, umwagiliaji, udhibiti wa wadudu na magonjwa, uvunaji sahihi, uhifadhi na namna ya kuongeza thamani ya mazao baada ya kuvuna.

Katika makala hii, MKULIMA JEMBE BLOG inaangazia kwa kina kilimo cha mchicha, umuhimu wake katika lishe na uchumi, pamoja na fursa za utengenezaji wa bidhaa zinazoweza kuongeza thamani ya zao hili.

1. MCHICHA NI ZAO GANI?

Mchicha ni jina linalotumika kwa aina mbalimbali za mboga za majani zinazoliwa kama chakula. Aina zinazolimwa hutofautiana kulingana na eneo, hali ya hewa, ladha, rangi ya majani na matumizi ya chakula.

Baadhi ya aina zinazojulikana ni mchicha wa majani ya kijani, mchicha wenye rangi nyekundu au zambarau, pamoja na aina za amaranth zinazolimwa kwa ajili ya majani na wakati mwingine mbegu.

Mchicha hustawi katika maeneo mengi ya Tanzania, hasa pale ambapo kuna maji ya kutosha, udongo wenye rutuba na usimamizi mzuri wa shamba.

Zao hili linaweza kulimwa katika:

• Mashamba ya kawaida ya vijijini.

• Bustani za nyumbani.

• Mashamba ya umwagiliaji.

• Maeneo ya pembezoni mwa miji.

• Vitalu vya mboga kwa ajili ya biashara.

• Vyombo na mifumo ya kilimo katika maeneo yenye nafasi ndogo.

Kwa wakulima wanaolenga soko, ni muhimu kuchagua aina inayopendwa na walaji wa eneo husika na inayoweza kustahimili mazingira ya uzalishaji.

2. UMUHIMU WA MCHICHA KATIKA LISHE

Mchicha ni mboga yenye virutubisho mbalimbali vinavyosaidia mwili kufanya kazi vizuri. Majani yake yana vitamini, madini, nyuzinyuzi na misombo ya asili inayochangia afya ya mwili.

Vitamini na madini

Mchicha unaweza kuchangia upatikanaji wa:

• Vitamini A: Husaidia afya ya macho na utendaji wa mfumo wa kinga.

• Vitamini C: Huchangia kinga ya mwili na ufyonzwaji wa madini ya chuma.

• Folate (vitamini B9): Muhimu katika ukuaji wa seli na hasa katika kipindi cha ujauzito.

• Madini ya chuma: Huchangia utengenezaji wa hemoglobini, ingawa chuma cha kwenye mimea hufyonzwa kwa kiwango tofauti na chuma cha kwenye nyama.

• Calcium: Huchangia afya ya mifupa na meno.

• Nyuzinyuzi: Husaidia mfumo wa mmeng'enyo wa chakula.

Mchicha pia una misombo ya asili yenye uwezo wa kufanya kazi kama antioxidants, ambayo husaidia kulinda seli dhidi ya uharibifu unaosababishwa na michakato ya kawaida ya mwili.

Ni muhimu kuelewa kuwa mchicha si chakula kinachoweza kuchukua nafasi ya mlo kamili. Unapaswa kuunganishwa na vyakula vingine kama nafaka, kunde, mayai, samaki au vyakula vingine vya protini ili kuboresha ubora wa lishe.

Mchicha na afya ya jamii

Matumizi ya mchicha yanaweza kusaidia kuboresha mlo wa familia, hasa katika maeneo ambayo upatikanaji wa mboga safi ni mdogo au gharama za vyakula zinaongezeka.

Kwa watoto, wajawazito na watu wazima, mchicha unaweza kuwa sehemu ya mlo wenye virutubisho mbalimbali. Hata hivyo, kwa watu wenye mahitaji maalumu ya kiafya, ushauri wa mtaalamu wa afya unaweza kuhitajika kuhusu kiasi na aina ya vyakula vinavyofaa.

3. MAANDALIZI YA SHAMBA NA UCHAGUZI WA ENEO

Uzalishaji bora wa mchicha huanza na uchaguzi wa eneo linalofaa.

Mchicha hupendelea udongo wenye rutuba, unaopitisha maji vizuri na wenye uwezo wa kuhifadhi unyevunyevu bila kutuamisha maji kwa muda mrefu.

Sifa za eneo linalofaa

• Eneo lenye mwanga wa kutosha wa jua.

• Udongo tifutifu au tifutifu-mfinyanzi unaopitisha maji vizuri.

• Upatikanaji wa maji safi kwa ajili ya umwagiliaji.

• Eneo lisiloathiriwa na mafuriko.

• Eneo lililo mbali na vyanzo vya uchafuzi wa maji na taka hatarishi.

Mkulima anashauriwa kuandaa matuta ili kurahisisha umwagiliaji, kupunguza kutuama kwa maji na kurahisisha shughuli za kupanda na kuvuna.

Matuta yanaweza kuwa na upana unaomwezesha mkulima kufikia mimea bila kukanyaga sehemu ya mizizi. Vipimo vitategemea aina ya udongo, mfumo wa umwagiliaji na ukubwa wa shamba.

4. UCHAGUZI WA MBEGU NA UPANDAJI

Mbegu bora ni msingi wa uzalishaji wenye tija. Mkulima anapaswa kuchagua mbegu zenye uwezo mzuri wa kuota, zinazofaa kwa mazingira ya eneo lake na zinazokidhi mahitaji ya soko.

Ni vyema kupata mbegu kutoka kwa wauzaji wanaoaminika na kufuata maelekezo ya upandaji yaliyotolewa kwa aina husika.

Njia za kupanda mchicha

Mchicha unaweza kupandwa kwa kutawanya mbegu kwenye kitalu au kwa kupanda katika mistari.

Kupanda kwa mistari kuna faida ya kurahisisha palizi, umwagiliaji, udhibiti wa wadudu na uvunaji.

Mbegu za mchicha ni ndogo, hivyo zinapaswa kupandwa kwa kina kifupi. Baada ya kuota, mkulima anaweza kupunguza msongamano wa mimea ili kuipa nafasi ya kukua vizuri.

Kwa baadhi ya aina, miche inaweza kuhamishwa kutoka kitaluni kwenda shambani, lakini aina nyingi za mchicha hupandwa moja kwa moja katika eneo la uzalishaji.

Mkulima anapaswa kuepuka kupanda mbegu nyingi kupita kiasi kwa sababu msongamano mkubwa unaweza kusababisha mimea kuwa dhaifu, kushindania mwanga na virutubisho, na kuongeza uwezekano wa magonjwa.

5. UMWAGILIAJI NA MATUMIZI YA MBOLEA

Mchicha ni zao linalohitaji unyevunyevu wa kutosha, hasa katika hatua za kuota na ukuaji wa majani.

Upungufu wa maji unaweza kusababisha majani kuwa madogo, kukauka na kupungua kwa ubora wa bidhaa. Kwa upande mwingine, maji mengi kupita kiasi yanaweza kusababisha mizizi kuoza na kuongezeka kwa magonjwa.

Mkulima anapaswa kutumia mfumo wa umwagiliaji unaofaa, kama vile umwagiliaji wa kutumia bomba, mifereji midogo au mfumo wa matone.

Matumizi ya mbolea

Mchicha hunufaika na udongo wenye rutuba na virutubisho vya kutosha, hasa nitrojeni inayochangia ukuaji wa majani.

Mambo ya kuzingatia ni:

• Kutumia samadi iliyooza vizuri au mboji iliyoandaliwa kwa usalama.

• Kufanya uchunguzi wa udongo inapowezekana.

• Kutumia mbolea za viwandani kwa kufuata ushauri wa kitaalamu.

• Kuepuka kuweka mbolea nyingi kupita kiasi.

• Kutumia maji safi na salama kwa umwagiliaji.

Matumizi ya samadi mbichi yanaweza kuongeza hatari ya uchafuzi wa mboga kwa vijidudu vinavyosababisha magonjwa. Kwa hiyo, usalama wa chakula unapaswa kupewa kipaumbele kuanzia shambani.

6. WADUDU NA MAGONJWA YANAYOATHIRI MCHICHA

Mchicha unaweza kushambuliwa na wadudu na magonjwa mbalimbali yanayopunguza ubora na kiasi cha mavuno.

Baadhi ya changamoto ni:

• Vidukari vinavyonyonya utomvu wa majani.

• Viwavi wanaokula majani.

• Minyoo fundo inayoweza kuathiri mizizi.

• Magonjwa ya ukungu yanayochochewa na unyevunyevu mwingi.

• Kuoza kwa mizizi katika udongo unaotuamisha maji.

Njia za kudhibiti changamoto

Mkulima anashauriwa kutumia usimamizi jumuishi wa wadudu na magonjwa (IPM), unaojumuisha:

1. Kukagua shamba mara kwa mara.

2. Kuondoa mimea iliyoathirika sana.

3. Kuepuka msongamano wa mimea.

4. Kubadilisha mazao katika eneo moja.

5. Kutumia mbegu bora na safi.

6. Kuhakikisha shamba lina mifereji ya maji.

7. Kutumia viuatilifu vilivyosajiliwa pale inapohitajika, kwa kufuata maelekezo ya lebo na muda wa kusubiri kabla ya kuvuna.

Kwa kuwa mchicha huvunwa kwa ajili ya majani, matumizi yasiyo sahihi ya viuatilifu yanaweza kuhatarisha afya ya walaji. Mkulima anapaswa kupata ushauri wa afisa ugani kabla ya kutumia kemikali.

7. UVUNAJI NA UHIFADHI WA MCHICHA

Mchicha unaweza kuanza kuvunwa baada ya kufikia ukubwa unaofaa kwa matumizi ya soko, kutegemea aina na mazingira ya uzalishaji. Kwa aina nyingi, uvunaji huanza ndani ya wiki chache baada ya kupanda.

Uvunaji unaweza kufanyika kwa kukata majani au sehemu za juu za mmea, huku ukiacha sehemu zinazoweza kuendelea kutoa majani mapya.

Mambo muhimu wakati wa kuvuna

• Kuvuna wakati wa asubuhi au kipindi chenye ubaridi.

• Kutumia vifaa safi na vyenye makali yanayofaa.

• Kuepuka kuweka mboga moja kwa moja kwenye udongo.

• Kuondoa majani yaliyoharibika.

• Kuweka mchicha katika kivuli mara baada ya kuvuna.

• Kutumia vyombo safi na vinavyoruhusu hewa kupita.

Mchicha ni mboga inayonyauka haraka baada ya kuvunwa. Kwa hiyo, mkulima anapaswa kupanga uvunaji kulingana na mahitaji ya soko na kuhakikisha usafirishaji unafanyika kwa muda mfupi.

Upo uwezekano wa kuongeza muda wa kuhifadhi kwa kutumia ubaridi unaofaa na vifungashio vinavyosaidia kupunguza upotevu wa unyevunyevu, lakini mboga inapaswa kuhifadhiwa kwa usafi na bila kugandishwa.

8. FURSA ZA UZALISHAJI WA BIDHAA KUTOKANA NA MCHICHA

Kwa kawaida, mchicha huuzwa kama mboga mbichi. Hata hivyo, wakulima na wajasiriamali wanaweza kuongeza thamani kwa kuandaa bidhaa mbalimbali zinazolenga walaji wa nyumbani, migahawa, maduka na masoko ya vyakula vilivyosindikwa.

Mchicha unaweza kutumika katika bidhaa zifuatazo:

A. Mchicha uliosafishwa na kufungashwa

Hii ni fursa rahisi kwa wakulima na vikundi vya wanawake au vijana.

Mchicha huvunwa, kuchambuliwa, kuondolewa majani yaliyoharibika, kuoshwa kwa maji salama na kufungashwa katika vifungashio vinavyofaa.

Bidhaa inaweza kuuzwa kwa:

• Maduka ya mboga.

• Supermarket.

• Migahawa na hoteli.

• Wateja wa majumbani.

• Wauzaji wa vyakula vilivyo tayari kupikwa.

Faida ya biashara: Mteja hupata mboga iliyoandaliwa kwa urahisi, huku mkulima akiongeza thamani ya mazao yake.

Usafishaji na ufungashaji lazima ufanyike kwa kuzingatia usalama wa chakula. Ikiwa bidhaa inauzwa ikiwa tayari kuoshwa na kuliwa bila kupikwa, masharti ya usafi yanakuwa makubwa zaidi.

B. Mchicha uliokaushwa

Kukausha ni njia mojawapo ya kuongeza muda wa matumizi ya mchicha na kupunguza upotevu wa mazao wakati wa mavuno mengi.

Mchicha unaweza kukaushwa kwa kutumia:

• Kikaushio cha jua chenye kinga dhidi ya vumbi na wadudu.

• Kikaushio cha umeme.

• Kikaushio cha hewa moto kinachodhibiti joto.

Mchakato unahusisha kuchagua majani bora, kuyaosha, kuyakata na kuyakausha kwa joto linalofaa ili kupunguza unyevunyevu bila kuharibu ubora kupita kiasi.

Baada ya kukauka, mchicha unaweza kufungashwa katika vifungashio visivyopitisha unyevunyevu kwa urahisi.

Bidhaa hii inaweza kutumiwa katika supu, mchuzi na vyakula vingine.

Ni muhimu kuhakikisha mchicha umekauka vya kutosha, haujaathiriwa na ukungu na umefungashwa katika mazingira safi. Kukausha hakuhakikishi kuondoa kila aina ya vijidudu, hivyo usafi wa hatua zote ni muhimu.

C. Unga wa mchicha

Mchicha uliokaushwa unaweza kusagwa na kutengeneza unga unaoweza kuchanganywa na vyakula mbalimbali.

Hatua za uzalishaji ni:

1. Kuchagua mchicha safi na wenye ubora.

2. Kuosha kwa maji salama.

3. Kukausha kwa kiwango kinachofaa.

4. Kusaga kwa mashine safi.

5. Kuchuja ili kupata unga wenye ukubwa unaofanana.

6. Kufungasha katika vifungashio vinavyokinga unyevunyevu.

7. Kuweka lebo yenye taarifa za bidhaa.

Unga wa mchicha unaweza kutumika kama kiungo katika supu, uji wa lishe au vyakula vingine vinavyofaa.

Hata hivyo, unga wa mchicha haupaswi kutangazwa kama tiba ya magonjwa. Thamani yake ni kuwa kiungo cha chakula kinachoweza kuchangia lishe bora.

D. Mchanganyiko wa unga wa mboga za majani

Wajasiriamali wanaweza kutengeneza unga wa mchanganyiko wa mboga za majani kwa kutumia mchicha pamoja na mboga nyingine zinazofaa, kama vile majani ya maboga au kisamvu, kulingana na usalama na ubora wa malighafi.

Mchanganyiko huu unaweza kutengenezwa kwa uwiano unaodhibitiwa, kusagwa na kufungashwa kwa matumizi ya nyumbani au taasisi.

Ni muhimu kuthibitisha usalama wa kila aina ya jani linalotumika, pamoja na ubora na muda wa matumizi wa bidhaa ya mwisho.

E. Mchicha uliokatwa na kugandishwa

Kwa biashara yenye uwezo wa kutumia vifaa vya ubaridi, mchicha unaweza kusafishwa, kukatwa, kufanyiwa maandalizi ya joto yanayofaa (blanching), kupozwa na kugandishwa.

Bidhaa hii inaweza kuwafaa:

• Migahawa.

• Hoteli.

• Watoa huduma za chakula.

• Wateja wanaotaka kupunguza muda wa maandalizi ya chakula.

Uzalishaji wa bidhaa hii unahitaji vifaa vya kugandisha, udhibiti wa joto na usafirishaji unaohifadhi mnyororo wa ubaridi.

F. Mchicha kama kiungo katika bidhaa nyingine za chakula

Mchicha unaweza kuongezwa katika bidhaa mbalimbali kama:

• Supu za mboga.

• Mchanganyiko wa mboga zilizokatwa kwa ajili ya kupika.

• Tambi au pasta zenye mchicha.

• Vitafunwa vya unga vilivyoongezwa mchicha.

• Bidhaa za chakula zilizotengenezwa kwa mchanganyiko wa mboga.

Kwa bidhaa hizi, mchicha hutumika kama kiungo kinachoongeza rangi, ladha na baadhi ya virutubisho. Uzalishaji wa kibiashara unahitaji majaribio ya mapishi, uthibitishaji wa usalama na tathmini ya muda wa matumizi.

9. MCHICHA NA UZALISHAJI WA BIDHAA KWA MTIRIRIKO WA KIWANDA

Ili mchicha uwe zao la kibiashara lenye thamani kubwa, ni muhimu kuunganisha uzalishaji wa shambani na usindikaji.

Mfumo unaweza kuwa na hatua zifuatazo:

Shamba → Uvunaji → Uchambuzi na usafishaji → Kukausha au maandalizi → Kusaga au kukata → Ufungashaji → Uhifadhi → Usambazaji → Soko

Mfumo huu unaweza kuanzishwa kwa kiwango kidogo na kukua kadiri biashara inavyopata wateja.

Kwa mfano, kikundi cha wakulima kinaweza kuanza kwa kuuza mchicha mbichi, kisha kuanzisha huduma ya kusafisha na kufungasha, na baadaye kuwekeza katika kikaushio na mashine ya kusaga.

Hatua hii inapunguza hatari ya kuwekeza fedha nyingi kabla ya kuthibitisha mahitaji ya soko.

10. FURSA ZA MASOKO NA BIASHARA YA MCHICHA

Mahitaji ya mchicha hutokana na matumizi ya kila siku ya kaya, migahawa, hoteli, shule na taasisi zinazotoa huduma za chakula.

Mkulima anaweza kutumia njia mbalimbali za kutafuta soko:

• Kuuza moja kwa moja kwa walaji.

• Kufanya mikataba na migahawa.

• Kusambaza kwa wauzaji wa mboga.

• Kuuza katika masoko ya jumla.

• Kuanzisha huduma ya kupeleka mboga majumbani.

• Kushirikiana na vikundi vya wakulima kwa uzalishaji wa pamoja.

Kwa bidhaa zilizosindikwa, masoko yanaweza kuwa maduka ya vyakula, supermarket, wauzaji wa bidhaa za lishe na wateja wanaotafuta bidhaa zinazoweza kuhifadhiwa kwa muda mrefu.

Mkulima anapaswa kufanya utafiti wa soko kabla ya kuongeza uzalishaji. Ni muhimu kujua kiasi kinachohitajika, bei zinazotumika, ubora unaotakiwa na gharama za usafirishaji.

11. CHANGAMOTO ZA KILIMO CHA MCHICHA

Pamoja na kuwa zao lenye fursa, mchicha una changamoto zinazoweza kupunguza faida ya mkulima.

Changamoto kuu

Kuharibika haraka: Mchicha hupoteza ubora kwa muda mfupi baada ya kuvunwa.

Mabadiliko ya bei: Wakati wakulima wengi wanavuna kwa wakati mmoja, bei inaweza kushuka.

Gharama za maji: Uzalishaji wa mwaka mzima unaweza kuhitaji umwagiliaji wenye gharama.

Wadudu na magonjwa: Huathiri ubora wa majani na kuongeza gharama za uzalishaji.

Ukosefu wa vifaa vya usindikaji: Wakulima wengi hawana vifaa vya kukausha, kusaga au kufungasha.

Uelewa mdogo wa viwango vya usalama wa chakula: Huweza kuathiri ubora na uwezo wa kupata masoko yenye mahitaji makubwa.

Njia za kukabiliana na changamoto

Wakulima wanapaswa kupanga uzalishaji kwa awamu, kuimarisha ushirikiano wa vikundi, kutumia umwagiliaji unaotumia maji kwa ufanisi na kutafuta masoko kabla ya kuvuna.

Pia, uwekezaji katika vifaa vya usindikaji unaweza kufanyika kwa mfumo wa vikundi au ushirika ili kupunguza gharama kwa mkulima mmoja mmoja.

12. MCHICHA KAMA FURSA KWA VIJANA NA WANAWAKE

Kilimo cha mchicha kinaweza kuwa chanzo cha ajira kwa vijana na wanawake kwa sababu kinaweza kuanzishwa katika eneo dogo na kuhitaji mtaji unaoweza kuongezwa hatua kwa hatua.

Fursa zilizopo ni pamoja na:

• Uzalishaji wa mchicha.

• Uuzaji wa mbegu na pembejeo zinazofaa.

• Huduma za umwagiliaji.

• Uvunaji na ukusanyaji.

• Usafirishaji wa mboga.

• Usafishaji na ufungashaji.

• Ukaushaji na usagaji.

• Uuzaji wa bidhaa zilizoongezwa thamani.

Vikundi vya wakulima vinaweza kuanzisha biashara ya pamoja, kupanga ratiba za uzalishaji na kujenga uhusiano wa moja kwa moja na wanunuzi.

13. USALAMA WA CHAKULA NA VIWANGO VYA BIDHAA

Bidhaa za mchicha zinazouzwa kwa walaji zinapaswa kuzingatia usafi na usalama katika hatua zote za uzalishaji.

Kwa bidhaa zilizofungashwa, wajasiriamali wanapaswa kutafuta ushauri kuhusu mahitaji ya usajili, viwango, lebo na vibali kutoka mamlaka husika za Tanzania, ikiwemo TBS na mamlaka zinazohusika na biashara ya chakula.

Lebo ya bidhaa inaweza kuhitaji taarifa kama:

• Jina la bidhaa.

• Uzito halisi.

• Orodha ya viungo.

• Tarehe ya uzalishaji.

• Tarehe ya mwisho wa matumizi.

• Maelekezo ya kuhifadhi.

• Jina na anwani ya mtengenezaji.

• Namba ya usajili au taarifa nyingine zinazotakiwa kisheria.

Muda wa matumizi wa bidhaa haupaswi kubuniwa. Unapaswa kuthibitishwa kwa kuzingatia aina ya bidhaa, njia ya usindikaji, vifungashio na vipimo vinavyofaa.

14. MCHICHA SI MBOGA TU, NI FURSA YA UCHUMI

Mchicha ni zao lenye nafasi kubwa katika kuboresha lishe ya jamii na kuongeza kipato cha wakulima. Uwezo wake wa kukua kwa muda mfupi, kuvunwa kwa awamu na kulimwa katika maeneo mbalimbali unalifanya kuwa zao linalofaa kwa wakulima wadogo na wajasiriamali.

Hata hivyo, mafanikio ya kilimo hiki yanahitaji mabadiliko ya mtazamo kutoka kuuza mboga mbichi pekee hadi kuangalia fursa za kuongeza thamani kupitia usafishaji, ufungashaji, ukaushaji, usagaji na utengenezaji wa bidhaa nyingine za chakula.

Kwa wakulima wa Tanzania, mchicha unaweza kuwa sehemu ya mfumo wa kilimo unaounganisha shamba, usindikaji, biashara na lishe bora.

Ujumbe kwa mkulima ni kwamba faida ya kilimo haipo katika kuzalisha mazao mengi pekee, bali pia katika kuyatunza, kuyaongezea thamani na kuyafikisha sokoni kwa ubora unaotakiwa.

MKULIMA JEMBE BLOG inaendelea kuhimiza wakulima, vijana na vikundi vya uzalishaji kutumia maarifa, teknolojia na ubunifu katika kujenga kilimo chenye tija na biashara endelevu.

MKULIMA JEMBE BLOG – NI JUHUDI ZETU VIJIJI KUWA MIJI.

NGOGWE: ZAO LA ASILI LENYE FURSA KUBWA ZA KILIMO, BIASHARA NA UZALISHAJI WA BIDHAA

     

              Ngogwe ni zao la mbogamboga lenye fursa za lishe na biashara.

Katika sekta ya kilimo nchini Tanzania, kuna mazao mengi ya asili ambayo yamekuwa yakitumika kwa muda mrefu katika lishe ya jamii, lakini bado hayajapewa nafasi kubwa katika uwekezaji wa kibiashara na viwanda vya usindikaji. Miongoni mwa mazao hayo ni ngogwe, inayojulikana pia kama nyanya chungu au bilinganya ya Kiafrika.

Ngogwe ni zao la mbogamboga lenye umuhimu katika chakula, biashara na uhifadhi wa urithi wa kilimo cha Kiafrika. Linalimwa na wakulima wadogo katika maeneo mbalimbali nchini, likiwemo Arusha, Kilimanjaro, Tanga, Pwani, Iringa na maeneo mengine yenye mazingira yanayofaa.

Pamoja na matumizi yake ya kawaida kama mboga, ngogwe ina fursa kubwa ya kuendelezwa kuwa bidhaa mbalimbali zinazoweza kuhifadhiwa kwa muda mrefu, kusafirishwa katika masoko mapana na kuongeza thamani ya mazao ya mkulima.

Kwa mtazamo wa Mkulima Jembe, ngogwe si zao la kupikia pekee. Ni zao linaloweza kuunganisha mkulima, mfanyabiashara, msindikaji, mjasiriamali na mlaji katika mnyororo wa thamani unaoweza kuchochea ajira na maendeleo ya vijijini.

You've hit the Free plan limit for image generations requests. You can create more images when the limit resets in 24 hours.

Nimeandaa mwanzo wa makala. Kwa sasa siwezi kutengeneza picha mpya, lakini makala inaweza kuendelea ikiwa na maelekezo ya picha za kuweka katika kila sehemu.

Muendelezo wa makala

1. Ngogwe ni zao gani?

                                Aina mbalimbali za ngogwe

Ngogwe ni zao la mbogamboga linalojulikana kitaalamu kama Solanum aethiopicum, ambalo ni sehemu ya familia ya mimea ya nyanya, pilipili na biringani.

Katika Tanzania, majina yanayotumika ni pamoja na ngogwe, nyanya chungu na bilinganya ya Kiafrika. Hata hivyo, aina za ngogwe hutofautiana kwa umbo, ukubwa, rangi na ladha.

Baadhi ya aina huzaa matunda ya mviringo, mengine ya mviringo-mrefu au yenye umbo linalofanana na yai. Rangi zake zinaweza kuwa nyeupe, kijani, njano-kijani au rangi nyingine kulingana na aina na hatua ya ukomavu.

Aina zinazojulikana nchini ni pamoja na:

• DB3: Aina iliyoboreshwa yenye matunda ya mviringo-mrefu na inayopendwa katika masoko mbalimbali.

• Tengeru Nyeupe: Aina yenye matunda makubwa ya mviringo, inayolimwa hasa katika maeneo ya kaskazini.

• Manyire Green: Aina yenye matunda ya kijani inayolimwa katika baadhi ya maeneo, ikiwemo Kilimanjaro.

• Ngogwe Mshumaa: Aina ya asili inayojulikana kwa umbo lake na uwezo wa kuendelea kutoa mavuno kwa muda mrefu.

Aina hizi zina tofauti za ladha, uzalishaji na mahitaji ya soko. Hivyo, mkulima anapaswa kuchagua mbegu kulingana na eneo lake, upatikanaji wa maji na aina ya bidhaa anayolenga kuzalisha.

[PICHA 1: Aina mbalimbali za ngogwe — DB3, Tengeru Nyeupe na Manyire Green. Weka picha hapa chini ya maelezo ya aina za ngogwe.]

2. Umuhimu wa ngogwe katika lishe

                                           Ngogwe kama chakula.

Ngogwe ni mboga inayoweza kuandaliwa kwa kuchemshwa, kukaangwa, kupikwa kwa nazi au kuchanganywa na mboga nyingine.

Zao hili huchangia upatikanaji wa virutubisho katika mlo wa kila siku. Kama mbogamboga nyingine, linaweza kutoa nyuzinyuzi, vitamini na madini kwa kiwango kinachotegemea aina na namna lilivyolimwa na kuandaliwa.

Ngogwe pia hutumika kuongeza ladha katika vyakula. Baadhi ya aina zina uchungu, huku nyingine zikiwa na ladha isiyo kali. Hali hii huathiri uchaguzi wa walaji na namna ya kuandaa bidhaa zake.

Ni muhimu kutambua kuwa ngogwe si dawa ya kutibu magonjwa. Umuhimu wake mkubwa ni kuwa sehemu ya lishe bora na yenye mchanganyiko wa vyakula mbalimbali.

[PICHA 2: Ngogwe zilizopikwa kama mboga, pamoja na wali au ugali. Weka picha baada ya sehemu ya lishe.]

3. Mazingira yanayofaa kwa kilimo cha ngogwe

                                                                      Shamba la ngogwe

Ngogwe hustawi katika maeneo yenye joto la wastani hadi la juu na udongo wenye rutuba unaopitisha maji vizuri.

Udongo

Udongo tifutifu wenye mboji na uwezo wa kuhifadhi unyevu bila kutuamisha maji unafaa kwa uzalishaji wa ngogwe.

Mkulima anashauriwa:

• Kuandaa shamba lenye mifereji ya kutoa maji.

• Kutumia samadi iliyooza vizuri au mboji.

• Kuepuka kupanda katika udongo unaotuamisha maji.

• Kufanya mzunguko wa mazao ili kupunguza changamoto za wadudu na magonjwa.

Maji

Ngogwe huhitaji unyevu wa kutosha hasa wakati wa ukuaji, maua na kutengeneza matunda. Katika maeneo yenye mvua zisizotabirika, umwagiliaji unaweza kusaidia kuendeleza uzalishaji.

Hata hivyo, maji mengi kupita kiasi yanaweza kusababisha matatizo ya mizizi na kuongeza uwezekano wa magonjwa.

Joto na mwanga

Zao hili hupendelea mazingira yenye mwanga wa kutosha. Kivuli kikubwa kinaweza kupunguza ukuaji na uzalishaji wa matunda.

4. Uzalishaji wa ngogwe hatua kwa hatua

Kuandaa kitalu

Uzalishaji huanza kwa kuchagua mbegu bora na kuandaa kitalu chenye udongo wenye rutuba na unaopitisha maji.

Mbegu hupandwa katika mistari mifupi na kufunikwa kwa udongo mwembamba. Kitalu kinapaswa kumwagiliwa kwa kiasi kinachofaa ili kuzuia mbegu kukauka au kuoza.

Miche huendelea kutunzwa hadi ifikie hatua inayofaa kuhamishiwa shambani. Muda wa miche kukomaa hutegemea aina, hali ya hewa na utunzaji.

Kupandikiza miche

Miche yenye afya, mizizi imara na majani yaliyokua vizuri ndiyo inayofaa kupandikizwa.

Upandikizaji ufanyike wakati wa jioni au katika hali ya hewa isiyo na jua kali ili kupunguza mshtuko wa miche.

Nafasi ya kupanda hutegemea aina ya ngogwe, ukubwa wa mmea na mfumo wa uzalishaji. Mkulima anapaswa kufuata maelekezo ya mbegu husika au ushauri wa mtaalamu wa kilimo.

Matunzo ya shamba

Matunzo yanajumuisha:

• Palizi kwa wakati.

• Kumwagilia kulingana na mahitaji ya zao.

• Kuongeza mboji au mbolea kwa ushauri wa kitaalamu.

• Kufuatilia wadudu na magonjwa.

• Kuondoa mimea iliyoathirika sana.

• Kuweka shamba katika hali ya usafi.

Wadudu na magonjwa

Changamoto zinazoweza kuathiri ngogwe ni pamoja na wadudu wanaoshambulia majani, maua na matunda, pamoja na magonjwa ya fangasi, bakteria au virusi.

Udhibiti bora huanza kwa kutumia mbegu bora, kufanya mzunguko wa mazao, kuondoa sehemu zilizoathirika na kufuatilia shamba mara kwa mara.

Dawa za kilimo zitumike kwa ushauri wa mtaalamu, kwa kuzingatia maelekezo ya lebo, muda wa kusubiri kabla ya kuvuna na usalama wa mkulima na mlaji.

[PICHA 4: Mkulima akipandikiza miche ya ngogwe na kufanya matunzo shambani. Weka picha katika sehemu ya uzalishaji.]

5. Uvunaji na utunzaji baada ya kuvuna

Ngogwe inaweza kuanza kuvunwa baada ya mimea kufikia hatua ya kuzaa, lakini muda halisi hutegemea aina na mazingira ya uzalishaji.

Matunda yanayokusudiwa kuuzwa kama mboga freshi huvunwa yakiwa katika hatua inayofaa kwa matumizi ya walaji.

Uvunaji ufanyike kwa kutumia vifaa safi na kwa uangalifu ili kuepuka kujeruhi matunda au mmea.

Baada ya kuvuna, ngogwe hupangwa kwa kuzingatia:

• Ukubwa wa matunda.

• Rangi na ubora.

• Ukomavu.

• Kutokuwepo kwa michubuko au dalili za magonjwa.

Matunda yaliyoharibika yatenganishwe na yale yenye ubora. Ngogwe ni zao linaloweza kuharibika haraka, hivyo ni muhimu kuuzwa au kusindikwa mapema.

6. Utengenezaji wa bidhaa kutokana na ngogwe

Hii ndiyo fursa muhimu ya kuongeza thamani ya zao hili. Badala ya kuuza ngogwe ikiwa mbichi pekee, wakulima na vikundi vya wajasiriamali wanaweza kuanzisha shughuli za usindikaji.

A. Ngogwe iliyokaushwa

Kukausha ni mojawapo ya njia rahisi za kuongeza muda wa kuhifadhi ngogwe.

Hatua za uzalishaji:

1. Chagua ngogwe safi na zisizo na uharibifu.

2. Zioshe kwa maji safi.

3. Zikate katika vipande vinavyolingana.

4. Zikaushe kwa kutumia kikaushio cha jua chenye kinga dhidi ya vumbi na wadudu, au kikaushio cha umeme.

5. Hakikisha zimekauka vya kutosha kabla ya kufungasha.

6. Hifadhi katika vifungashio vinavyokinga unyevu.

Ngogwe iliyokaushwa inaweza kutumika katika mapishi baada ya kulowekwa au kupikwa kulingana na aina ya bidhaa.

B. Unga wa ngogwe

Ngogwe iliyokaushwa vizuri inaweza kusagwa na kutengeneza unga unaoweza kutumika kama kiungo katika mapishi.

Mchakato:

• Kusafisha na kuchagua matunda.

• Kukata na kukausha.

• Kusaga kwa mashine safi.

• Kuchuja ili kupata unga wenye ukubwa unaofanana.

• Kufungasha katika vifungashio vinavyokinga unyevu.

• Kuweka lebo yenye jina la bidhaa, uzito na maelekezo ya matumizi.

Unga huu unaweza kuuzwa kwa watumiaji wanaotaka kiungo cha mboga kilichorahisishwa kuhifadhi na kutumia.

Hata hivyo, kabla ya kuanzisha biashara, ni muhimu kufanya majaribio ya ubora, ladha, usalama na muda wa kuhifadhi.

C. Ngogwe iliyokatwa na kufungashwa tayari kwa kupikwa

Wajasiriamali wanaweza kuandaa ngogwe safi, kuisafisha, kuipanga na kuifungasha kwa ajili ya hoteli, migahawa na kaya.

Bidhaa hii inaweza kupunguza muda wa maandalizi ya chakula kwa walaji.

Ufungashaji lazima uzingatie usafi, hali ya baridi inapohitajika na muda mfupi wa matumizi. Ngogwe iliyokatwa freshi haipaswi kuchukuliwa kuwa bidhaa inayoweza kuhifadhiwa muda mrefu bila mfumo sahihi wa usalama wa chakula.

  D. Mchanganyiko wa mboga zilizokaushwa

Ngogwe inaweza kuunganishwa na mboga nyingine zinazofaa, kama vile majani ya maboga au mchicha, katika bidhaa ya mboga zilizokaushwa.

Bidhaa hiyo inaweza kulengwa kwa kaya, maduka ya vyakula na wateja wanaohitaji mboga zinazoweza kuhifadhiwa kwa urahisi.

Mchanganyiko lazima uzalishwe kwa kufuata viwango vya usafi na maelekezo ya usalama wa chakula.

7. Fursa za biashara na masoko

Ngogwe ina masoko katika:

• Masoko ya mbogamboga.

• Hoteli na migahawa.

• Maduka ya vyakula.

• Wauzaji wa bidhaa zilizokaushwa.

• Vikundi vya wakulima na wasindikaji.

• Masoko ya mtandaoni.

Wakulima wanaweza kuanzisha vikundi vya uzalishaji ili kukusanya kiasi kikubwa cha ngogwe, kupanga ubora na kufanya mikataba na wanunuzi.

Kwa upande wa usindikaji, vikundi vinaweza kuwekeza katika vifaa vya kuosha, kukatia, kukausha, kusaga na kufungasha.

Ni muhimu kufanya utafiti wa soko kabla ya kuwekeza katika mashine. Bidhaa inayotengenezwa lazima iwe na wanunuzi, ubora unaokubalika na gharama zinazoweza kufidiwa na mapato.

8. Changamoto na namna ya kuzitatua

Changamoto kuu ni pamoja na:

Kuharibika kwa haraka: Kutatua kwa kuvuna kwa wakati, kupanga ubora na kusafirisha kwa uangalifu.

Kukosekana kwa soko la uhakika: Kutafuta wanunuzi kabla ya kuvuna na kuanzisha mikataba ya mauzo.

Wadudu na magonjwa: Kutumia mbegu bora, mzunguko wa mazao na usimamizi jumuishi wa wadudu.

Gharama za usindikaji: Kuanzisha uzalishaji kwa kiwango kidogo na kuongeza uwezo kadiri soko linavyokua.

Ukosefu wa viwango vya bidhaa: Kushirikiana na wataalamu wa usalama wa chakula na taasisi husika ili bidhaa zikidhi mahitaji ya kisheria.

Ngogwe ni zao lenye nafasi muhimu katika kilimo cha mbogamboga nchini Tanzania. Linaweza kuchangia lishe, kipato cha wakulima na maendeleo ya biashara ndogo na za kati.

Fursa kubwa zaidi ipo katika kuunganisha uzalishaji na usindikaji. Ngogwe iliyokaushwa, unga wa ngogwe na bidhaa zilizofungashwa kwa matumizi ya haraka ni mifano ya njia zinazoweza kuongeza thamani ya zao hili.

Kwa wakulima, ujumbe ni kwamba mafanikio hayategemei kuzalisha kwa wingi pekee, bali pia ubora, soko, utunzaji baada ya kuvuna na uwezo wa kutengeneza bidhaa zinazokidhi mahitaji ya walaji.

MKULIMA JEMBE BLOG — NI JUHUDI ZETU VIJIJI KUWA MIJI.

MCHELE: Kutoka Shambani Hadi Kiwandani – Fursa za Uzalishaji, Usindikaji na Utengenezaji wa Bidhaa Zenye Thamani ya Ziada

 

Mchele ni miongoni mwa vyakula muhimu vinavyotumika katika maisha ya kila siku ya Watanzania. Zao la mpunga, ambalo husindikwa na kutoa mchele, lina nafasi kubwa katika usalama wa chakula, ajira, biashara na maendeleo ya uchumi wa wakulima.

Katika maeneo mbalimbali nchini Tanzania, hususan mabonde na maeneo yenye vyanzo vya maji, kilimo cha mpunga kimekuwa shughuli muhimu ya kiuchumi. Wakulima huzalisha mpunga kwa ajili ya chakula na biashara, huku wafanyabiashara na wasindikaji wakihusika katika kukausha, kuhifadhi, kukoboa, kufungasha na kusambaza mchele sokoni.

Hata hivyo, fursa za zao hili hazipaswi kuishia katika uzalishaji wa mpunga na kuuza mchele pekee. Kupitia teknolojia ya usindikaji, ubunifu na uwekezaji katika viwanda vidogo na vikubwa, mpunga unaweza kuwa chanzo cha bidhaa nyingi zenye thamani ya ziada.

Makala hii inaangazia uzalishaji wa mpunga, hatua za kupata mchele bora, bidhaa zinazoweza kutengenezwa kutokana na mchele na mabaki yake, pamoja na fursa za biashara zinazoweza kuwainua wakulima, vikundi na wajasiriamali.

1. UZALISHAJI WA MPUNGA: MSINGI WA MNYORORO WA THAMANI

                   Wakulima akifanya shughuli za uzalishaji wa mpunga shambani.

Mpunga ni zao la nafaka linalohitaji maandalizi sahihi ya shamba, mbegu bora, maji, udhibiti wa magugu na wadudu, pamoja na usimamizi mzuri wa virutubisho vya udongo.

Maandalizi ya shamba

Mkulima anapaswa kuchagua eneo linalofaa kwa kilimo cha mpunga, lenye uwezo wa kuhifadhi au kupitisha maji kulingana na mfumo wa kilimo unaotumika.

Katika mashamba ya umwagiliaji, ni muhimu kuhakikisha kuwa miundombinu ya kuingiza na kutoa maji inafanya kazi vizuri. Mashamba yanapaswa kusawazishwa ili maji yasikusanyike sehemu moja na kuacha sehemu nyingine kavu.

Uchaguzi wa mbegu

Matumizi ya mbegu bora na zinazofaa eneo husika husaidia kuongeza uwezekano wa kupata mavuno mazuri na mchele wenye ubora unaokubalika sokoni.

Mkulima anashauriwa kupata mbegu kutoka kwa wazalishaji au wauzaji wanaotambulika na kuchagua aina inayolingana na mazingira, muda wa kukomaa, mahitaji ya soko na uwezo wa kumudu gharama za uzalishaji.

Upandaji na utunzaji

Mpunga unaweza kupandwa kwa kupandikiza miche au kupanda moja kwa moja shambani. Njia inayofaa hutegemea mazingira, upatikanaji wa maji, nguvu kazi na teknolojia iliyopo.

Katika kipindi cha ukuaji, mkulima anapaswa:

• Kudhibiti magugu mapema.

• Kusimamia maji kulingana na hatua za ukuaji wa mpunga.

• Kutumia mbolea kwa kuzingatia mahitaji ya udongo na ushauri wa kitaalamu.

• Kufuatilia wadudu na magonjwa.

• Kuvuna kwa wakati ili kupunguza upotevu na kudumisha ubora wa nafaka.

Picha ya kuweka hapa: Shamba la mpunga lenye mimea iliyokomaa, mkulima akifanya shughuli za shambani.

2. UVUNAJI NA UANDAAJI WA MPUNGA KWA AJILI YA USINDIKAJI

    Mpunga ukikaushwa kwa ajili ya kupunguza unyevu na kuandaliwa kwa uhifadhi na usindikaji.

Ubora wa mchele unaanza shambani, lakini unaweza kuharibika baada ya kuvuna iwapo mpunga hautashughulikiwa vizuri.

Mpunga huvunwa pale nafaka zinapokuwa zimekomaa kwa kiwango kinachofaa. Baada ya kuvuna, hufanyiwa shughuli mbalimbali ikiwemo kupura, kuondoa uchafu na kukausha.

Umuhimu wa ukaushaji

Ukaushaji ni hatua muhimu katika kuzuia kuharibika kwa mpunga wakati wa kuhifadhi na kusindika. Mpunga wenye unyevu mwingi unaweza kupata ukungu, kupoteza ubora na kushambuliwa na wadudu wa ghalani.

Kwa kawaida, mpunga unaokusudiwa kuhifadhiwa au kukobolewa hukauushwa hadi kiwango salama cha unyevu, mara nyingi karibu asilimia 13–14, kutegemea muda na mazingira ya uhifadhi.

Ukaushaji unapaswa kufanyika kwa usafi, kuepuka uchafu, mawe, udongo na kuchanganyika na nafaka nyingine.

Uhifadhi bora

Mpunga mkavu unapaswa kuhifadhiwa katika maghala safi, yenye uingizaji hewa unaofaa na yasiyovuja maji. Maghala yanapaswa kulindwa dhidi ya panya, wadudu na unyevu.

Uhifadhi mzuri humwezesha mkulima kuuza mpunga wakati soko lina bei nzuri badala ya kulazimika kuuza mara moja baada ya kuvuna.

Picha ya kuweka hapa: Mpunga ukikaushwa kwenye eneo safi au kwenye mashine ya kukaushia nafaka.

3. KUKOBOA MPUNGA NA KUPATA MCHELE

              Mashine ya kukoboa mpunga na kutenganisha maganda ili kupata mchele.

Kukoboa ni hatua ya kuondoa maganda ya nje ya mpunga ili kupata mchele. Katika viwanda vya kisasa, mchakato unaweza kuhusisha mashine kadhaa zinazofanya kazi kwa mpangilio.

Hatua za usindikaji

1. Kusafisha mpunga: Kuondoa mawe, vumbi, majani na uchafu mwingine.

2. Kuondoa maganda: Mashine ya kukoboa huondoa ganda la nje la mpunga.

3. Kutenganisha: Mchele hutenganishwa na maganda pamoja na nafaka ambazo hazijakobolewa.

4. Kung'arisha: Kwa mchele unaohitaji kung'arishwa, tabaka la nje huondolewa kwa kiwango kinachotakiwa.

5. Kupanga kwa ukubwa: Mchele mzima hutenganishwa na vipande vidogo vya mchele.

6. Kupima na kufungasha: Mchele hupimwa kwa uzito na kufungwa katika vifungashio vinavyofaa.

Aina za mchele unaopatikana

• Mchele wa kawaida usiokobolewa sana.

• Mchele mweupe uliokobolewa na kung'arishwa.

• Mchele wa vipande vidogo, unaotumika katika bidhaa za unga na vyakula vilivyosindikwa.

• Mchele wa kuchemshwa kabla ya kukobolewa (parboiled rice), unaopatikana kupitia mchakato maalumu wa kuloweka, kuanika kwa mvuke na kukausha mpunga kabla ya kukoboa.

Mchele wa parboiled unaweza kuwa na sifa tofauti za lishe na uimara wa nafaka, kutegemea namna ulivyochakatwa.

Picha ya kuweka hapa: Mashine ya kukoboa mpunga na mchele uliopangwa tayari kwa kufungashwa.

4. BIDHAA ZINAZOWEZA KUTENGENEZWA KUTOKANA NA MCHELE

   Unga wa mchele unaotumika kutengeneza uji, vitafunwa na bidhaa mbalimbali za chakula.

Mchele unaweza kutumika kama malighafi ya bidhaa mbalimbali za chakula. Hii ni fursa ya kuongeza thamani ya zao na kupanua masoko zaidi ya mchele wa kupikia.

A. Unga wa mchele

Unga wa mchele hutengenezwa kwa kusaga mchele mkavu, hasa mchele wa vipande vidogo ambao unaweza kuwa na thamani ndogo ukilinganishwa na mchele mzima.

Matumizi ya unga wa mchele:

• Kutengeneza uji.

• Kuandaa maandazi na vitafunwa.

• Kutengeneza biskuti na keki kwa kutumia mapishi yanayofaa.

• Kutengeneza tambi na bidhaa nyingine za nafaka.

• Kutumika katika vyakula vya watoto kwa kuzingatia usalama wa chakula na mahitaji ya lishe.

Unga wa mchele unaweza kuwa bidhaa yenye soko kwa kaya, migahawa, waokaji na wazalishaji wa vyakula vilivyosindikwa.

B. Biskuti na vitafunwa vya mchele

            Biskuti na vitafunwa vinavyoweza kutengenezwa kwa kutumia unga wa mchele.

Unga wa mchele unaweza kuchanganywa na viungo vingine ili kutengeneza biskuti, crackers na vitafunwa mbalimbali.

Wajasiriamali wanaweza kuanzisha uzalishaji mdogo kwa kutumia oveni, mashine za kuchanganya unga na vifaa vya kufungashia.

Bidhaa hizi zinahitaji mapishi yaliyopimwa, udhibiti wa ubora, taarifa sahihi za viambato na muda wa matumizi.

C. Tambi na noodles za mchele

    Tambi zinazotengenezwa kwa unga wa mchele kama bidhaa ya kuongeza thamani ya zao

Katika masoko ya ndani na nje, tambi zinazotengenezwa kwa unga wa mchele ni bidhaa inayoweza kuongezwa kwenye mnyororo wa thamani wa zao hili.

Uzalishaji wake unahitaji mashine maalumu za kuchanganya, kukandia, kutengeneza umbo na kukausha tambi.

D. Uji wa mchele na mchanganyiko wa nafaka

Mchele unaweza kusagwa na kutengenezwa kuwa unga wa uji. Pia unaweza kuchanganywa na nafaka nyingine kama mtama au mahindi, kulingana na mahitaji ya soko na viwango vya lishe.

Bidhaa hii inaweza kulenga kaya, maduka ya vyakula na taasisi zinazohitaji bidhaa za nafaka zilizorahisishwa kuandaliwa.

E. Mchele uliopikwa na kukaushwa

Kwa kutumia teknolojia inayofaa, mchele unaweza kupikwa, kukaushwa na kutengenezwa kuwa bidhaa inayohitaji muda mfupi wa maandalizi kabla ya kuliwa.

Uzalishaji wa bidhaa hizi unahitaji udhibiti madhubuti wa usalama wa chakula, hasa katika kupika, kupoza, kukausha na kufungasha.

F. Vinywaji vinavyotokana na mchele

                      Kinywaji cha mimea kinachotengenezwa kwa kutumia mchele.

Mchele unaweza kutumika kutengeneza vinywaji vya mimea vinavyofanana na maziwa ya mchele. Mchakato unaweza kuhusisha kuloweka, kusaga, kuchuja na kupika mchanganyiko.

Bidhaa hii inaweza kuwa na fursa katika masoko ya vyakula vya mimea, lakini inahitaji teknolojia sahihi ya usindikaji na uhifadhi ili kuzuia kuharibika.

Picha ya kuweka hapa: Unga wa mchele, biskuti, tambi na kinywaji cha mchele katika vifungashio vya bidhaa.

5. BIDHAA ZINAZOTOKANA NA MABAKI YA MPUNGA

Maganda ya mpunga yanayoweza kutumika katika uzalishaji wa nishati na bidhaa nyingine za viwandani.

Moja ya fursa kubwa katika zao la mpunga ni matumizi ya mabaki ambayo mara nyingi huonekana kama taka.

A. Maganda ya mpunga

Maganda yanayotolewa wakati wa kukoboa yanaweza kutumika katika shughuli mbalimbali.

Matumizi yake ni pamoja na:

• Kuzalisha nishati ya joto katika mifumo maalumu ya viwanda.

• Kutengeneza majivu ya maganda ya mpunga.

• Kutumika katika baadhi ya mifumo ya kutengeneza vitalu au vifaa vya ujenzi.

• Kutumika kama malighafi ya bidhaa za kaboni kupitia teknolojia maalumu.

• Kutumika katika matumizi ya kilimo yanayohitaji maandalizi na usimamizi sahihi.

Majivu ya maganda yanaweza kuwa na silika kwa kiwango kikubwa, jambo linaloweza kuyafanya kuwa malighafi ya viwanda vinavyotumia silika. Hata hivyo, ubora wake hutegemea aina ya mpunga na namna ya kuchoma.

B. Pumba za mchele

Pumba za mchele zinazoweza kutumika kama malighafi katika utengenezaji wa chakula cha mifugo.

Pumba hupatikana wakati wa kung'arisha mchele. Zinaweza kutumika katika utengenezaji wa chakula cha mifugo, hasa zikichanganywa na malighafi nyingine kwa uwiano unaofaa.

Pumba za mchele zina mafuta na virutubisho, lakini ubora wake hutegemea uchakataji na uhifadhi. Zikihifadhiwa vibaya zinaweza kuharibika kutokana na mafuta yake kuanza kuvunda.

C. Mafuta ya pumba za mchele

Mafuta yanayoweza kuzalishwa kutokana na pumba za mchele kupitia teknolojia ya uchimbaji na usafishaji.

Pumba za mchele zinaweza kusindikwa ili kupata mafuta ya rice bran oil. Mafuta haya hutumika katika chakula na yana soko katika baadhi ya nchi.

Uzalishaji wake unahitaji teknolojia ya uchimbaji wa mafuta, usafishaji na udhibiti wa ubora. Hii ni fursa inayofaa zaidi kwa viwanda vyenye uwezo wa kuwekeza katika mashine na mifumo ya usalama wa chakula.

D. Mabaki ya majani ya mpunga

Majani ya mpunga yanaweza kutumika kama malisho ya mifugo, matandazo au malighafi ya kutengeneza mboji.

Matumizi yake yanapaswa kuzingatia ubora wa malisho na usimamizi wa mabaki ya shamba ili kuepuka uchafuzi wa mazingira.

Picha ya kuweka hapa: Maganda ya mpunga, pumba, majani ya mpunga na bidhaa zinazotokana na mabaki hayo.

6. FURSA ZA BIASHARA KWA WAKULIMA NA VIKUNDI

Usindikaji wa mpunga unaweza kuwa njia ya kuongeza kipato kwa wakulima na vikundi vya uzalishaji.

Fursa zinazoweza kuanzishwa

1. Kituo cha kukausha mpunga: Kutoa huduma kwa wakulima wanaokosa vifaa vya kukaushia.

2. Kiwanda kidogo cha kukoboa: Kununua mpunga kutoka kwa wakulima, kukoboa na kuuza mchele wenye ubora.

3. Ufungashaji wa mchele: Kuanzisha chapa ya mchele katika vifungashio vya kilo 1, 2, 5, 10 na 25 kulingana na mahitaji ya soko.

4. Uzalishaji wa unga wa mchele: Kutumia mchele wa vipande vidogo kutengeneza bidhaa yenye thamani zaidi.

5. Utengenezaji wa chakula cha mifugo: Kutumia pumba za mchele kama sehemu ya malighafi ya chakula cha mifugo.

6. Uzalishaji wa nishati: Kutumia maganda ya mpunga katika mifumo inayofaa ya kuzalisha joto au nishati.

7. Biashara ya pembejeo na huduma: Kutoa huduma za mashine za kuvuna, kupura, kusafirisha na kukoboa mpunga.

Vikundi vya wakulima vinaweza kuunganisha nguvu katika kununua mashine, kujenga ghala, kutafuta masoko na kujadiliana na wanunuzi wakubwa.

7. UBORA, USALAMA WA CHAKULA NA VIWANGO

Ili bidhaa za mchele ziweze kushindana sokoni, wazalishaji wanapaswa kuzingatia ubora katika kila hatua.

Mambo muhimu ni:

• Kutumia malighafi safi na salama.

• Kudhibiti unyevu wakati wa kuhifadhi.

• Kuzuia uchafu na wadudu.

• Kutumia vifungashio vinavyofaa kwa chakula.

• Kuweka taarifa za bidhaa, uzito, viambato na tarehe muhimu.

• Kuzingatia masharti ya usajili na viwango vya bidhaa kulingana na aina ya biashara.

Wajasiriamali wanapaswa kupata ushauri kutoka kwa mamlaka husika, ikiwemo TBS na taasisi za udhibiti zinazohusika, kuhusu mahitaji ya bidhaa zao kabla ya kuanza uzalishaji wa kibiashara.

8. CHANGAMOTO NA NJIA ZA KUZIKABILI

Pamoja na fursa nyingi, mnyororo wa thamani wa mpunga unakabiliwa na changamoto kadhaa.

Gharama za uzalishaji: Mbegu, mbolea, maji, mafuta na huduma za mashine zinaweza kuongeza gharama. Matumizi ya teknolojia bora na ushirikiano wa wakulima yanaweza kusaidia kupunguza gharama.

Upotevu baada ya kuvuna: Kukausha na kuhifadhi kwa njia duni husababisha upotevu wa ubora. Uwekezaji katika vihenge, mashine za kukaushia na elimu ya uhifadhi ni muhimu.

Ukosefu wa mitaji: Vikundi vinaweza kutumia mifumo ya kuweka akiba, mikopo inayofaa na ubia na wawekezaji.

Masoko yasiyotabirika: Wakulima wanapaswa kuimarisha taarifa za bei, mikataba ya mauzo na ushirikiano na wasindikaji.

Teknolojia ya usindikaji: Bidhaa kama mafuta ya pumba, tambi na vinywaji vya mchele zinahitaji vifaa na utaalamu maalumu. Ni muhimu kuanza na bidhaa zinazolingana na uwezo wa mtaji na soko.

9. MWELEKEO WA BAADAYE: MCHELE KAMA MALIGHAFI YA VIWANDA

Mwelekeo wa kilimo cha kisasa ni kuunganisha uzalishaji wa shambani na viwanda vya usindikaji. Kwa zao la mpunga, hatua hii inaweza kuongeza ajira na kupanua fursa za biashara katika maeneo ya uzalishaji.

Badala ya kuuza mpunga pekee, wakulima wanaweza kushiriki katika umiliki wa mashine za kukoboa, maghala, vituo vya kukaushia na biashara ya bidhaa zilizofungashwa.

Viwanda vinaweza kutumia mchele mzima kwa chakula, mchele wa vipande vidogo kwa unga na bidhaa nyingine, pumba kwa chakula cha mifugo au mafuta, na maganda kwa nishati au matumizi ya viwandani.

Huu ni mfano wa uchumi unaotumia malighafi kwa ufanisi na kupunguza taka.

Zao la mpunga lina uwezo mkubwa wa kuchangia maendeleo ya wakulima na uchumi wa Tanzania. Thamani yake haipo katika mchele wa kupikia pekee, bali pia katika bidhaa zinazoweza kutengenezwa kutokana na mchele na mabaki yake.

Kupitia uzalishaji bora, usindikaji wa kisasa, ufungashaji, ubunifu na upatikanaji wa masoko, mpunga unaweza kuwa msingi wa biashara nyingi kuanzia vikundi vya wakulima hadi viwanda vikubwa.

Ujumbe kwa mkulima: Usione mpunga kama zao la kuuza baada ya kuvuna pekee. Uone kama malighafi inayoweza kuzalisha mchele, unga, vitafunwa, bidhaa za mifugo, mafuta na nishati. Hapo ndipo fursa ya kuongeza thamani na kipato ilipo.

MKULIMA JEMBE BLOG – Kilimo, Mifugo, Mazingira na Biashara.

TBL NA VETA WAZINDUA MPANGO WA UJUZI-KWANZA: VIJANA 300 KUPATIWA MAFUNZO YA KILIMO NA UFUNDI, FURSA MPYA ZA AJIRA NA UJASIRIAMALI TANZANIA

 

Mkurugenzi Mkuu wa TBL (wa pili kulia), na CPA Anthony Kasore, Mkurugenzi Mkuu wa VETA (wa pili kushoto), wakionyesha Hati ya Makubaliano (MoU) ya mpango wa ufadhili wa masomo wa TBL Ujuzi Kwanza, unaolenga kuwawezesha vijana kupata ujuzi kupitia mafunzo ya vitendo katika mnyororo wa thamani wa kilimo. Wengine katika picha ni Neema Temba, Mkurugenzi wa Masuala ya Kampuni na Udhibiti wa TBL (kulia), na Dkt. Abdallah Ngodu, Mkurugenzi wa Elimu na Mafunzo ya Ufundi Stadi wa VETA.
Na Mkulima Jembe

Sekta ya kilimo nchini Tanzania inaendelea kufungua milango ya fursa za kiuchumi, ajira na biashara, huku hitaji la kuwa na vijana wenye ujuzi wa kisasa wa uzalishaji, matumizi ya teknolojia na uchakataji wa mazao likizidi kuwa muhimu. Katika kipindi ambacho kilimo kinahitaji mabadiliko kutoka uzalishaji wa mazoea kwenda kwenye kilimo cha kibiashara kinachozingatia tija, ubora na soko, uwekezaji katika elimu ya ufundi stadi unaonekana kuwa sehemu muhimu ya kujenga mustakabali wa sekta hiyo.

Katika hatua inayoweza kuwa na mchango mkubwa katika mabadiliko hayo, Tanzania Breweries Plc (TBL) na Mamlaka ya Elimu na Mafunzo ya Ufundi Stadi (VETA) zimesaini Hati ya Makubaliano (MoU) kwa ajili ya kuanzisha Mpango wa Ufadhili wa Masomo wa Ujuzi-Kwanza, unaolenga kuwapatia vijana wa Kitanzania ujuzi wa vitendo katika sekta ya kilimo na maeneo mengine ya kitaalamu yanayohusiana na uzalishaji.

Mpango huo wa miaka mitatu unatarajiwa kuwafikia vijana 300 kutoka familia zenye kipato cha chini, kwa kuwapatia mafunzo yatakayowawezesha kushiriki kikamilifu katika shughuli za kilimo, kujiajiri, kuajiriwa na kuanzisha biashara zinazohusiana na mnyororo mzima wa thamani wa mazao ya kilimo.

Huu si mpango wa kutoa elimu ya darasani pekee, bali ni uwekezaji unaolenga kuunganisha maarifa ya kitaaluma na mahitaji halisi ya sekta ya uzalishaji, ambapo kijana anapaswa kutoka kwenye mafunzo akiwa na uwezo wa kutumia ujuzi wake katika mazingira halisi ya kazi.

VIJANA 300 KUPATA FURSA YA MAFUNZO YA UFUNDI NA KILIMO

Kwa mujibu wa makubaliano yaliyofikiwa kati ya TBL na VETA, vijana 300 watanufaika na ufadhili huo katika kipindi cha miaka mitatu.

Mafunzo yatagusa maeneo mbalimbali yanayohusiana na maendeleo ya kilimo, yakiwemo:

1. Uzalishaji wa mazao: Vijana watajengewa uwezo wa kuelewa mbinu bora za uzalishaji, maandalizi ya mashamba, matumizi sahihi ya mbegu, usimamizi wa udongo na maji, pamoja na utunzaji wa mazao.

2. Matengenezo ya vifaa vya kilimo: Mafunzo yatasaidia kuandaa wataalamu wenye uwezo wa kutunza na kukarabati vifaa vinavyotumika katika shughuli za kilimo.

3. Ufundi wa mitambo ya kilimo: Eneo hili linahusisha uelewa wa matumizi, uendeshaji na matengenezo ya mitambo inayosaidia kuongeza ufanisi wa uzalishaji.

4. Stadi nyingine za kiufundi: Vijana watapata maarifa yatakayowawezesha kutoa huduma mbalimbali zinazohitajika katika shughuli za kilimo.

Umuhimu wa mafunzo haya ni kwamba kilimo cha kisasa hakiishii kwenye kuwa na shamba na kupanda mbegu. Kinahitaji watu wenye uwezo wa kutumia teknolojia, kusimamia uzalishaji, kutatua changamoto za kiufundi na kuhakikisha mazao yanazalishwa kwa ubora unaokubalika sokoni.

Kwa mfano, mkulima anapotumia trekta au mashine ya kupanda, anahitaji huduma ya wataalamu wanaoweza kuhakikisha vifaa hivyo vinafanya kazi vizuri. Mashine inapoharibika wakati wa msimu wa kupanda au kuvuna, kuchelewa kupata fundi kunaweza kusababisha hasara kubwa.

Hivyo, mafunzo ya ufundi stadi yanaweza kutengeneza kundi jipya la vijana watakaokuwa watoa huduma muhimu kwa wakulima.

TBL ITAGARAMIA MAFUNZO, VETA KUTOA ELIMU NA UTAALAMU UNAOTAMBULIKA

Katika mgawanyo wa majukumu, TBL itagharamia mafunzo ya vijana watakaonufaika na mpango huo, huku VETA ikisimamia utoaji wa mafunzo yaliyoidhinishwa na kutoa utaalamu wa kiufundi unaotambulika kitaifa.

Ushirikiano huu unaonesha umuhimu wa taasisi za elimu kushirikiana na sekta binafsi ili kuhakikisha elimu inayotolewa inaendana na mahitaji ya soko la ajira.

Changamoto mojawapo inayowakabili vijana wengi ni kukosa fedha za kugharamia mafunzo ya kitaalamu, licha ya kuwa na uwezo na ari ya kujifunza. Kupitia mpango wa Ujuzi-Kwanza, changamoto hiyo inalengwa kupunguzwa kwa kuwapatia vijana wenye vipaji kutoka familia zenye kipato cha chini nafasi ya kupata mafunzo.

Mbali na mafunzo ya kitaaluma, washiriki pia watapata uzoefu wa vitendo katika shughuli za kilimo, ikiwemo fursa za kujifunza katika jamii za wakulima wa shayiri na mtama wanaoshirikiana na TBL.

Hili ni eneo muhimu kwa sababu mwanafunzi anapopata nafasi ya kujifunza katika mazingira halisi ya uzalishaji, anaweza kuelewa changamoto ambazo haziwezi kufahamika kwa kusoma vitabu pekee.

VIONGOZI WALIOSAINI MAKUBALIANO YA UJUZI-KWANZA

Makubaliano hayo yalisainiwa na Michelle Kilpin, Mkurugenzi Mtendaji wa Tanzania Breweries Plc (TBL), pamoja na CPA Anthony Kasore, Mkurugenzi Mkuu wa Mamlaka ya Elimu na Mafunzo ya Ufundi Stadi (VETA).

Akizungumza katika hafla ya utiaji saini, CPA Anthony Kasore alisisitiza umuhimu wa kukuza ujuzi unaoendana na mahitaji yanayobadilika ya sekta ya kilimo.

Alisema VETA ilianzishwa kwa lengo la kuwapatia Watanzania ujuzi wa vitendo unaoendana na mahitaji ya sekta mbalimbali za uzalishaji.

Alieleza kuwa kadiri sekta ya kilimo inavyoendelea kuwa ya kisasa, kuna umuhimu wa kuwa na vijana wenye uwezo wa kusaidia uzalishaji, kuboresha mbinu za kilimo, kutunza na kukarabati vifaa pamoja na kutoa huduma muhimu za kiufundi.

Kwa mujibu wa Kasore, ushirikiano huo unafungua fursa kwa vijana wenye vipaji ambao huenda wasiwe na uwezo wa kugharamia mafunzo, huku ukihakikisha ujuzi wanaoupata unakidhi mahitaji halisi ya sekta.

Kauli hiyo inaonesha kuwa maendeleo ya kilimo yanahitaji uwekezaji katika rasilimali watu kama ilivyo muhimu kuwekeza katika mbegu bora, mbolea, umwagiliaji na teknolojia.

KILIMO NI NGUZO YA UCHUMI NA AJIRA TANZANI

Kilimo kinaendelea kuwa miongoni mwa sekta muhimu zaidi katika uchumi wa Tanzania, kutokana na mchango wake katika uzalishaji wa chakula, ajira, biashara, upatikanaji wa malighafi viwandani na mapato ya wananchi.

Kwa mujibu wa taarifa iliyotolewa katika maelezo ya mpango huo, Ripoti ya Hali ya Uchumi ya mwaka 2024 inaonesha kuwa sekta ya kilimo ilichangia asilimia 26.3 ya Pato la Taifa, huku takwimu za Ofisi ya Taifa ya Takwimu zikionesha kuwa sekta hiyo inaajiri zaidi ya nusu ya watu wote wanaofanya kazi nchini.

Hata hivyo, pamoja na umuhimu wake, sekta ya kilimo bado inahitaji mabadiliko makubwa katika matumizi ya teknolojia na ujuzi wa kitaalamu.

Kwa mfano, maeneo yafuatayo yanaonesha mahitaji ya wataalamu wenye ujuzi:

• Umwagiliaji: Wataalamu wanaoweza kufunga, kuendesha na kutengeneza mifumo ya umwagiliaji.

• Mitambo ya kilimo: Mafundi wa matrekta, mashine za kuvunia, kupanda na kuchakata mazao.

• Usimamizi wa mazao: Wataalamu wa udongo, lishe ya mimea, wadudu na magonjwa ya mimea.

• Baada ya mavuno: Wataalamu wa ukaushaji, uhifadhi, upangaji madaraja na ufungashaji wa mazao.

• Uchakataji: Vijana wenye ujuzi wa kubadilisha mazao ghafi kuwa bidhaa zenye thamani kubwa.

• Biashara ya kilimo: Wataalamu wa masoko, usimamizi wa biashara na uunganishaji wa wakulima na wanunuzi.

Kwa maana hiyo, kuwekeza katika elimu ya ufundi stadi ni kuwekeza katika uwezo wa Tanzania kuongeza uzalishaji na thamani ya mazao yake.

TBL NA WAKULIMA: USHIRIKIANO ULIOJENGWA KATIKA MINYORORO YA THAMANI YA SHAYIRI NA MTAMA

Ushirikiano wa TBL na VETA unaendeleza pia uhusiano wa muda mrefu wa TBL na wakulima wa Tanzania, ambao kwa mujibu wa taarifa ya kampuni hiyo ulianza mwaka 1933.

TBL hununua shayiri na mtama kutoka kwa wakulima wadogo zaidi ya 2,500 katika mikoa ya:

1. Arusha.

2. Kilimanjaro.

3. Manyara.

4. Dodoma.

Katika ushirikiano huo, kampuni huwapatia wakulima mbegu, mafunzo ya kilimo na masoko ya uhakika kwa mazao yanayokidhi mahitaji yake.

Huu ni mfano wa mfumo wa kilimo unaounganisha mkulima na kampuni inayohitaji malighafi kwa ajili ya uzalishaji wa viwandani.

Kwa mtazamo wa kiuchumi, mfumo huu una manufaa kwa pande zote mbili. Mkulima anapata soko la mazao yake, wakati kampuni inapata malighafi inayohitajika katika shughuli zake za uzalishaji.

Hata hivyo, ili mfumo huo uwe endelevu, ni muhimu kuwepo kwa uwazi katika bei za ununuzi, viwango vya ubora, masharti ya mikataba na muda wa malipo.

Mkulima anapaswa kuelewa aina ya zao linalohitajika, mbegu zinazokubalika, kiwango cha unyevunyevu kinachotakiwa wakati wa kuuza, pamoja na gharama za uzalishaji ili aweze kufanya maamuzi sahihi ya kibiashara.

SHAYIRI: ZAO LENYE FURSA KATIKA KILIMO NA VIWANDA

Shayiri ni zao la nafaka linalotumika katika shughuli mbalimbali za viwandani na chakula. Katika mfumo wa uzalishaji wa TBL, shayiri ni miongoni mwa malighafi muhimu zinazotumika katika uzalishaji wa bidhaa za kampuni.

Kwa mkulima, zao hili linaweza kuwa fursa ya biashara pale anapoweza kukidhi mahitaji ya mnunuzi kuhusu aina ya mbegu, ubora, uzalishaji na viwango vya unyevunyevu.

Hata hivyo, mkulima hapaswi kuingia katika uzalishaji bila kupata taarifa za kitaalamu kuhusu mazingira yanayofaa kwa zao hilo.

Ni muhimu kuzingatia:

• Uchaguzi wa mbegu zinazofaa eneo husika.

• Maandalizi bora ya shamba.

• Wakati sahihi wa kupanda.

• Udhibiti wa magonjwa na wadudu.

• Uvunaji kwa wakati.

• Ukaushaji na uhifadhi unaozingatia ubora.

• Utafutaji wa soko kabla ya kuanza uzalishaji.

MTAMA: ZAO LA CHAKULA NA MALIGHAFI YA VIWANDA

Mtama ni zao lenye umuhimu mkubwa katika maeneo yanayokabiliwa na changamoto za upatikanaji wa maji, kutokana na uwezo wa aina zake mbalimbali kustahimili mazingira yenye ukame.

Zao hili linaweza kutumika katika uzalishaji wa unga, vyakula mbalimbali na bidhaa nyingine za viwandani kulingana na aina ya mtama na teknolojia ya uchakataji.

Kwa kuunganishwa na masoko ya viwanda, wakulima wanaweza kupata fursa ya kuzalisha kwa kuzingatia mahitaji ya wanunuzi badala ya kutegemea kuuza mazao ghafi katika masoko ya kawaida pekee.

Hii inaonesha umuhimu wa kuimarisha uhusiano kati ya wakulima, wataalamu wa kilimo, wasindikaji na kampuni zinazohitaji malighafi.

KIWANDA CHA KILIMANJARO MALTING MOSHI NA UMUHIMU WA UCHAKATAJI WA NDANI

Hatua nyingine muhimu katika uwekezaji wa TBL kwenye mnyororo wa thamani wa kilimo ni uwepo wa kiwanda chake cha Kilimanjaro Malting, kilichopo Moshi, mkoani Kilimanjaro.

Kwa mujibu wa taarifa iliyotolewa, kiwanda hicho kilikamilisha mwaka wake wa kwanza wa uzalishaji kamili mwaka 2025, kikitumia shayiri iliyolimwa nchini Tanzania.

Uwekezaji huu una umuhimu mkubwa katika kujenga uwezo wa ndani wa kuchakata malighafi zinazozalishwa na wakulima wa Tanzania.

Kwa kawaida, nchi inapoweza kuzalisha malighafi, kuichakata na kuitumia katika viwanda vyake, inakuwa na nafasi ya kuongeza thamani ya bidhaa kabla hazijaingia katika hatua ya mwisho ya matumizi.

Kwa mfano, badala ya kutegemea kuuza mazao ghafi pekee, uwepo wa viwanda vya ndani unaweza kuchochea mahitaji ya malighafi, kuongeza fursa za ajira na kukuza huduma za usafirishaji, uhifadhi, ufundi na biashara.

Kwa wakulima wa Kilimanjaro, Arusha na Manyara, maendeleo ya shughuli za uchakataji wa ndani yanaonesha umuhimu wa kujenga mfumo wa uzalishaji unaozingatia mahitaji ya viwanda.

Hata hivyo, manufaa ya uwekezaji huo kwa wakulima yanategemea namna wanavyoweza kushiriki katika mnyororo huo, kupata taarifa za masoko na kuzalisha mazao yanayokidhi viwango vinavyohitajika.

VETA YAONGEZA IDADI YA WANAFUNZI, VYUO VIPYA 65 KUFUNGULIWA JANUARI 2027

Akieleza kuhusu ongezeko la nafasi za mafunzo ya ufundi stadi nchini, CPA Anthony Kasore alisema idadi ya wanafunzi waliojiunga na VETA imeongezeka kwa kiwango kikubwa katika miaka ya hivi karibuni.

Kwa mujibu wa takwimu alizotoa:

• Mwaka 2022/23, wanafunzi waliojiunga walikuwa 69,347.

• Mwaka 2025/26, idadi ilifikia wanafunzi 116,468.

• Vyuo vipya 65 vinatarajiwa kufunguliwa Januari 2027.

Ongezeko hili linaonesha jitihada za kupanua upatikanaji wa elimu ya ufundi stadi kwa Watanzania, hususan vijana wanaohitaji ujuzi utakaowawezesha kushiriki katika shughuli za uzalishaji na biashara.

Kasore alisema kadiri VETA inavyopanua upatikanaji wa elimu ya ufundi stadi, ushirikiano na sekta ya uzalishaji ni muhimu katika kuziba pengo kati ya taasisi za mafunzo na mahitaji ya soko la ajira.

Alieleza kuwa kupitia Ujuzi-Kwanza, vijana watapata ujuzi wa vitendo unaoweza kuwawezesha kupata ajira, kufanya ujasiriamali na kujenga maisha endelevu.

Aidha, alisema TBL na VETA zitafuatilia maendeleo ya wahitimu ili kupima matokeo ya mpango huo.

ZAIDI YA VIJANA 800,000 HUINGIA SOKO LA AJIRA KILA MWAKA

Changamoto ya ajira kwa vijana ni mojawapo ya masuala yanayohitaji mikakati ya muda mrefu nchini Tanzania.

Kwa mujibu wa taarifa ya Kamati ya Bajeti ya Bunge iliyonukuliwa katika maelezo ya mpango huo, zaidi ya vijana 800,000 wa Kitanzania huingia katika soko la ajira kila mwaka.

Idadi hiyo inaonesha umuhimu wa kuandaa mifumo ya kuwawezesha vijana kupata ujuzi unaohitajika katika sekta mbalimbali za uchumi.

Katika mazingira hayo, kilimo kinaweza kuwa sehemu muhimu ya kupanua fursa za ajira, hasa ikiwa vijana wataandaliwa kuwa wazalishaji, mafundi, wasindikaji, wasambazaji wa pembejeo na watoa huduma za kitaalamu.

Kwa mfano, kijana aliyepata mafunzo ya ufundi wa matrekta anaweza kuanzisha biashara ya matengenezo ya mitambo ya kilimo.

Vivyo hivyo, kijana aliyepata ujuzi wa umwagiliaji anaweza kuanzisha kampuni inayotoa huduma za kufunga na kutengeneza mifumo ya umwagiliaji kwa wakulima.

Mwingine anaweza kuanzisha biashara ya kukausha, kusaga, kufungasha na kusambaza mazao ya kilimo.

Kwa hiyo, ajira katika kilimo hazipaswi kutazamwa kwa mtazamo wa kuwa mkulima anayelima shamba pekee. Kuna shughuli nyingi zinazoweza kuwa biashara na chanzo cha kipato katika mnyororo mzima wa thamani.

ASILIMIA 75 YA WAHITIMU WA VETA WALIOFUATILIWA WAMEAJIRIWA AU KUJIAJIRI

Katika kuonesha umuhimu wa mafunzo ya ufundi stadi, utafiti wa hivi karibuni wa VETA uliofuatilia hali ya wahitimu ulibaini kuwa asilimia 75 ya wahitimu waliokuwa wamefuatiliwa walikuwa wameajiriwa au kujiajiri.

Taarifa hiyo pia inaonesha kuwa kujiajiri kulikuwa na sehemu kubwa zaidi ikilinganishwa na ajira rasmi za kuajiriwa.

Takwimu hizi zinaweka wazi umuhimu wa elimu inayomjengea kijana uwezo wa kufanya kazi na pia kutambua fursa za kuanzisha shughuli zake mwenyewe.

Hata hivyo, ili vijana waweze kufanikiwa katika kujiajiri, ni muhimu elimu ya ufundi iambatane na maarifa ya ujasiriamali, usimamizi wa fedha, upatikanaji wa mitaji, masoko na uongozi wa biashara.

UJUZI-KWANZA NA DIRA YA MAENDELEO YA TANZANIA 2050

Mpango wa Ujuzi-Kwanza unaendana na malengo ya Dira ya Maendeleo ya Tanzania 2050, ambayo yanaweka msisitizo katika kujenga nguvu kazi yenye ujuzi, kuleta mageuzi katika kilimo na kukuza uchumi jumuishi.

Pia unaunga mkono Ajenda ya 10/30 inayolenga kukuza sekta ya kilimo kwa wastani wa asilimia 10 kwa mwaka ifikapo 2030.

Aidha, mpango huo unaendana na programu ya Jenga Kesho Iliyo Bora (Building a Better Tomorrow – BBT), inayolenga kuhamasisha ushiriki wa vijana katika shughuli za kilimo na biashara zinazohusiana na sekta hiyo.

Uhusiano wa mipango hii unaonesha kuwa maendeleo ya kilimo yanahitaji ushirikiano wa serikali, sekta binafsi, taasisi za mafunzo, wakulima na wadau wengine wa maendeleo.

Hata hivyo, kufikia malengo makubwa ya sekta ya kilimo kunahitaji zaidi ya kutoa mafunzo. Kunahitaji mifumo inayowezesha vijana kutumia ujuzi walioupata katika mazingira halisi ya uzalishaji na biashara.

UCHAMBUZI WA MKULIMA JEMBE: JE, MAFUNZO YA UFUNDI STADI YANAWEZA KUBADILI MUSTAKABALI WA KILIMO TANZANIA?

Ushirikiano kati ya TBL na VETA unatoa nafasi ya kutafakari suala kubwa linalohusu mustakabali wa kilimo nchini Tanzania: Je, tunahitaji wakulima wengi zaidi au tunahitaji pia wataalamu wengi zaidi wa kusaidia kilimo?

Kwa uhalisia, tunahitaji vyote viwili.

Tanzania ina ardhi inayofaa kwa shughuli mbalimbali za kilimo, rasilimali watu na fursa za masoko ya ndani na nje ya nchi. Hata hivyo, rasilimali hizo haziwezi kutumika kikamilifu bila kuwa na watu wenye ujuzi wa kuzisimamia.

Kilimo kinapokuwa cha kisasa, kinahitaji wataalamu wa mitambo, wahandisi wa mifumo ya umwagiliaji, wataalamu wa uhifadhi wa mazao, mafundi wa mashine za viwandani na wataalamu wa teknolojia za uzalishaji.

Hii ina maana kuwa kijana anaweza kujenga maisha yake kupitia kilimo hata kama hana shamba lake mwenyewe.

1. KUTOKA KILIMO CHA NGUVU ZA BINADAMU KWENDA KILIMO CHA TEKNOLOJIA

Changamoto mojawapo katika kilimo cha wakulima wadogo ni utegemezi mkubwa wa nguvu za binadamu.

Matumizi ya mitambo yanaweza kusaidia kupunguza muda na gharama za uzalishaji, hasa katika maandalizi ya mashamba, upandaji na uvunaji.

Lakini teknolojia hiyo inahitaji wataalamu wanaoweza kuendesha, kutunza na kutengeneza mitambo.

Hivyo, vijana watakaopata mafunzo kupitia Ujuzi-Kwanza wanaweza kuwa sehemu ya suluhisho la changamoto hiyo.

2. KUJENGA BIASHARA ZA HUDUMA KWA WAKULIMA

Moja ya fursa ambazo zinaweza kufunguliwa na elimu ya ufundi ni kuanzisha biashara za kutoa huduma kwa wakulima.

Baadhi ya biashara hizo ni:

• Huduma za kukodisha matrekta.

• Matengenezo ya mashine za kilimo.

• Ufungaji wa mifumo ya umwagiliaji.

• Uuzaji na matengenezo ya pampu za maji.

• Huduma za kunyunyizia na kutunza mazao.

• Huduma za ukaushaji na uhifadhi wa mazao.

Biashara hizi zinaweza kuwapatia vijana kipato na wakati huohuo kusaidia wakulima kuongeza ufanisi wa uzalishaji.

3. KUONGEZA THAMANI YA MAZAO KUPITIA
Tanzania inahitaji kuimarisha zaidi uchakataji wa mazao ya kilimo.

Mazao kama mahindi, mtama, alizeti, shayiri, karanga, mihogo na maharage yanaweza kutumika kutengeneza bidhaa mbalimbali zenye thamani kubwa.

Hii inahitaji vijana wenye ujuzi wa kuendesha mashine za viwandani, kusimamia ubora, kufungasha bidhaa na kutunza vifaa vya uzalishaji.

Uwepo wa wataalamu hao unaweza kusaidia kuanzisha viwanda vidogo na vya kati katika maeneo ya uzalishaji, badala ya kutegemea kusafirisha mazao ghafi kwenda mbali kwa ajili ya uchakataji.

4. KUUNGANISHA ELIMU, MITAJI NA MASOKO

Mafunzo pekee hayawezi kuhakikisha kijana anafanikiwa katika biashara.

Kijana anaweza kuhitimu akiwa na ujuzi mzuri wa kutengeneza mashine lakini akakosa mtaji wa kuanzisha karakana.

Anaweza kuwa na ujuzi wa kusindika mazao lakini akakosa mashine, eneo la uzalishaji na soko.

Kwa hiyo, ni muhimu kuweka utaratibu wa kuwaunganisha wahitimu na taasisi za fedha, kampuni za kilimo, vikundi vya wakulima na masoko.

Hapa ndipo matokeo ya mpango wa Ujuzi-Kwanza yatakapoweza kuonekana kwa vitendo.

MAMBO MUHIMU YANAYOPASWA KUZINGATIWA ILI MPANGO ULETE MATOKEO

Kwa mtazamo wa Mkulima Jembe, mafanikio ya mpango huu yanapaswa kupimwa kwa kuangalia mambo yafuatayo:

Kwanza, uwazi wa uchaguzi wa wanufaika. Vijana 300 wanapaswa kupatikana kupitia utaratibu ulio wazi na unaozingatia vigezo vya ufadhili, hususan hali ya kiuchumi na uwezo wa kujifunza.

Pili, mafunzo yanayozingatia mahitaji ya soko. Kozi zinazotolewa zinapaswa kuendana na mahitaji ya wakulima, viwanda na kampuni zinazofanya kazi katika sekta ya kilimo.

Tatu, mafunzo kwa vitendo. Kila kijana anapaswa kupata nafasi ya kufanya kazi katika mazingira halisi ya uzalishaji na kutumia vifaa vinavyopatikana katika sekta husika.

Nne, fursa za ajira baada ya kuhitimu. Ni muhimu kuimarisha uhusiano kati ya VETA, TBL, wakulima na kampuni nyingine ili wahitimu waweze kupata nafasi za ajira au kuanzisha biashara.

Tano, ufuatiliaji wa wahitimu. Mafanikio yasipimwe kwa idadi ya wanafunzi walioanza masomo pekee, bali pia idadi ya waliohitimu, walioajiriwa, waliojiajiri na biashara walizofanikiwa kuanzisha.

Sita, ushiriki wa wakulima. Wakulima wanapaswa kuwa sehemu ya mfumo wa mafunzo kwa sababu wao ndio wanaokabiliana moja kwa moja na changamoto za uzalishaji.

MICHELLE KILPIN: MAFANIKIO YATAPIMWA KWA MATOKEO YA VIJANA BAADA YA MAFUNZO

Michelle Kilpin, Mkurugenzi Mtendaji wa Tanzania Breweries Plc (TBL), (kulia), na CPA Anthony Kasore, Mkurugenzi Mkuu wa Mamlaka ya Elimu na Mafunzo ya Ufundi Stadi (VETA), (kushoto)

Akisisitiza matarajio ya muda mrefu ya mpango huo, Michelle Kilpin, Mkurugenzi Mtendaji wa TBL, alisema kampuni haitapima mafanikio kwa kuangalia idadi ya vijana waliopata mafunzo pekee, bali pia yale watakayofanikiwa kuyatimiza baada ya mafunzo.

Alieleza kuwa lengo ni kuona vijana wa Kitanzania wakitumia ujuzi wa vitendo kujenga taaluma zenye manufaa, biashara zenye mafanikio na maisha endelevu, huku wakichangia kuimarisha sekta ya kilimo na kuongeza tija yake.

Kauli hiyo inaweka msisitizo katika matokeo ya uwekezaji wa kijamii na kiuchumi, badala ya kuishia katika shughuli za kutoa ufadhili wa masomo.

 UJUZI NI MOJA YA NGUZO ZA KILIMO CHA KISASA

Ushirikiano kati ya Tanzania Breweries Plc na VETA kupitia mpango wa Ujuzi-Kwanza ni hatua inayoweza kuongeza nafasi ya vijana kushiriki katika mageuzi ya kilimo nchini.

Ufadhili wa vijana 300 katika kipindi cha miaka mitatu unaweza kuwa mwanzo wa kujenga kundi la wataalamu watakaosaidia kuongeza uzalishaji, kuboresha huduma za kiufundi na kuimarisha uhusiano kati ya wakulima na viwanda.

Kwa wakulima, maendeleo haya yanaonesha kuwa mustakabali wa kilimo hautategemea ardhi na mvua pekee, bali pia maarifa, teknolojia, wataalamu na masoko.

Kwa vijana, ujumbe ni kwamba kilimo kinaweza kuwa taaluma, biashara na ajira yenye manufaa, hata kwa wale ambao hawamiliki mashamba.

Na kwa Tanzania kwa ujumla, kuunganisha elimu ya ufundi stadi na sekta binafsi kunaweza kusaidia kujenga uchumi unaotegemea uzalishaji, ubunifu na kuongeza thamani ya rasilimali zinazopatikana nchini.