BIASHARA | ELIMU YA FEDHA | UWEKEZAJI
Benki ya NMB imewahimiza Watanzania kubadili mtazamo kuhusu matumizi ya fedha kwa kujenga utamaduni wa kuweka akiba kwa malengo maalumu na kufanya maamuzi sahihi ya uwekezaji, ikielezwa kuwa nidhamu ya kifedha ni msingi muhimu wa kuimarisha ustawi wa mtu binafsi, familia na biashara pamoja na kujenga mitaji itakayoweza kuleta maendeleo ya muda mrefu.
Wito huo umetolewa katika warsha ya From Saving to Smart Investing (Akiba Hadi Uwekezaji), iliyoandaliwa na Bridge Consult kwa udhamini wa Benki ya NMB, iliyofanyika katika Ukumbi wa PSSSF jijini Dodoma, ikiwa na lengo la kuongeza uelewa wa wananchi kuhusu namna ya kusimamia mapato, kuweka akiba na kutumia fedha kwa njia zinazoweza kuzalisha thamani ya kiuchumi.
Warsha hiyo imekuja wakati ambapo elimu ya fedha inazidi kuwa nyenzo muhimu kwa wananchi wanaotaka kujikwamua kiuchumi, hasa katika mazingira ambayo gharama za maisha, mahitaji ya kifamilia, changamoto za biashara na mabadiliko ya kiuchumi yanahitaji watu kuwa na mipango madhubuti ya matumizi na uwekezaji.
Kuweka akiba ni hatua ya kwanza kuelekea uhuru wa kifedha
Alisisitiza umuhimu wa kila mtu kuwa na malengo ya kifedha ya muda tofauti, akitaja kipindi cha miaka mitatu, mitano na kumi, ili kuweka mwelekeo wa matumizi ya fedha na kujenga msingi wa maendeleo ya baadaye.
Kwa mujibu wa Hiza, kuweka malengo ya kifedha kunamsaidia mtu kujua kiasi anachopaswa kuweka akiba, muda anaohitaji kufikia lengo lake na aina ya uwekezaji unaoweza kumfaa kulingana na uwezo wake.
Ushauri huo una umuhimu mkubwa kwa sababu watu wengi hupata kipato lakini hushindwa kutofautisha kati ya fedha za matumizi ya kila siku, fedha za dharura, akiba na mitaji ya uwekezaji.
Hali hiyo inaweza kusababisha mtu kutumia mapato yote bila kubakiza fedha kwa ajili ya mipango ya baadaye, na hivyo kuendelea kutegemea kipato cha kila mwezi bila kujenga mali au vyanzo vingine vya mapato.
Kwa mfano, mfanyakazi anayepata mshahara anaweza kupanga kuweka sehemu ya mapato yake kila mwezi kwa ajili ya ada za watoto, kujenga nyumba, kununua kiwanja, kuanzisha biashara au kujiandaa kwa maisha baada ya kustaafu.
Vivyo hivyo, mkulima anayepata mapato baada ya kuuza mazao anaweza kutenga sehemu ya fedha hizo kwa ajili ya msimu unaofuata, kununua pembejeo, kuboresha miundombinu ya shamba au kuanzisha shughuli nyingine ya uzalishaji.
Hii inaonesha kuwa akiba haipaswi kuonekana kama jambo linalowahusu watu wenye mishahara mikubwa pekee, bali ni utaratibu unaoweza kutumiwa na kila mtu kulingana na kiwango cha kipato chake.
Kutoka kuweka akiba hadi kufanya uwekezaji wenye tija
Akiba ni fedha zinazotengwa na kuhifadhiwa kwa ajili ya matumizi ya baadaye, mahitaji maalumu au dharura. Uwekezaji, kwa upande mwingine, ni matumizi ya fedha au rasilimali kwa lengo la kupata faida au kuongeza thamani ya mtaji katika kipindi fulani.
Kwa maana hiyo, mtu anapoweka akiba anajenga msingi wa kifedha, lakini anapofanya uwekezaji anatafuta namna ya kuifanya fedha yake izalishe thamani zaidi.
Hata hivyo, si kila uwekezaji una uhakika wa kupata faida. Baadhi ya uwekezaji una hatari ya kupoteza sehemu ya mtaji, hivyo ni muhimu kufanya tathmini kabla ya kutoa fedha.
Miongoni mwa mambo ambayo mwekezaji anapaswa kuyazingatia ni kuelewa biashara au mradi anaotaka kuwekeza, kujua gharama zake, kutathmini soko, kufahamu muda wa kurejesha mtaji na kutambua changamoto zinazoweza kujitokeza.
Kwa mfano, mtu anayetaka kuanzisha biashara ya kuku anapaswa kufahamu gharama za vifaranga, chakula, chanjo, dawa, miundombinu na upatikanaji wa soko kabla ya kutumia akiba yake kuanza shughuli hiyo.
Vilevile, mfanyabiashara anayetaka kupanua biashara yake anapaswa kujua kama ongezeko la mtaji litaongeza uzalishaji na mauzo au litamwongezea gharama zisizo na tija.
Hivyo, ujumbe wa kuhamasisha wananchi kuhama kutoka kwenye utamaduni wa kuweka akiba pekee na kuelekea kwenye uwekezaji wenye maarifa una umuhimu katika kujenga uchumi wa kaya na jamii.
Teknolojia ya benki kurahisisha usimamizi wa fedha
Alieleza pia kuwa vikundi vya kuweka na kukopa fedha, maarufu kama VICOBA, vinawezeshwa kufungua na kusimamia akaunti kidijitali, hatua inayolenga kuongeza usalama na uwazi katika usimamizi wa fedha za wanachama.
Huduma za kidijitali zimekuwa na nafasi muhimu katika kubadilisha namna watu wanavyohifadhi na kuhamisha fedha, kwa kuwa zinawapa uwezo wa kufanya miamala bila kulazimika kufika mara kwa mara katika matawi ya benki.
Kwa vikundi vya VICOBA, matumizi ya mifumo rasmi ya kibenki yanaweza kusaidia kupunguza changamoto zinazoweza kujitokeza katika utunzaji wa fedha taslimu, hasa pale ambapo fedha za wanachama zinapokuwa nyingi.
Aidha, akaunti za vikundi zinaweza kusaidia kuweka utaratibu wa kufuatilia michango, akiba na miamala, kutegemeana na huduma zinazotolewa na benki na namna kikundi kinavyoisimamia.
Hata hivyo, matumizi ya teknolojia yanahitaji kuambatana na uelewa wa usalama wa fedha. Wananchi wanapaswa kutunza siri za nywila zao, kutotoa namba za siri za miamala kwa watu wengine na kuwa makini na ujumbe au simu zinazoweza kutumiwa na matapeli kujipatia fedha.
Teknolojia inapaswa kuwa nyenzo ya kuongeza ufanisi wa kifedha, si chanzo cha kujiingiza katika hatari zinazoweza kuepukika.
Elimu ya fedha kwa vijana ni msingi wa maendeleo ya baadaye
Bani alitaja akaunti za NMB Kikundi na mpango wa Go na NMB kuwa miongoni mwa njia zinazotumiwa na benki hiyo kuwafikia wananchi, kuwajengea nidhamu ya kifedha na kuwasaidia kujiendeleza kiuchumi.
Elimu ya fedha kwa vijana ni muhimu kwa sababu kipindi cha ujana ni wakati ambao watu wengi huanza kupata kipato, kuingia katika ajira, kujiajiri au kuanzisha biashara.
Bila kuwa na maarifa ya kusimamia fedha, kijana anaweza kupata kipato lakini akashindwa kujenga msingi wa maisha yake ya baadaye kutokana na matumizi yasiyopangwa, madeni yasiyo na tija au maamuzi ya uwekezaji yasiyofanyiwa utafiti.
Kwa upande mwingine, kijana anayejifunza kuweka akiba mapema ana nafasi ya kujenga mtaji hatua kwa hatua na kutumia fursa za kiuchumi zinazojitokeza.
Kwa mfano, kijana anayefanya biashara ndogo anaweza kuanza kwa kutenga sehemu ya faida kwa ajili ya kuongeza bidhaa, kuboresha eneo la biashara, kununua vifaa vya uzalishaji au kuanzisha huduma nyingine.
Jambo muhimu ni kutambua kuwa mafanikio ya kifedha hayategemei kipato kikubwa pekee, bali pia namna mtu anavyotumia na kusimamia fedha anazopata.
VICOBA vina nafasi gani katika kujenga mitaji ya wananchi?
Kupitia mfumo huo, watu wenye malengo yanayofanana huungana, kuweka michango kwa utaratibu waliokubaliana na kutoa mikopo kwa wanachama kwa ajili ya shughuli mbalimbali za kiuchumi.
Mfumo huu umekuwa na nafasi katika kuwasaidia wananchi ambao wakati mwingine wanakabiliwa na changamoto ya kupata huduma za kifedha kupitia mifumo mingine.
Hata hivyo, ili vikundi hivyo viweze kuwa na manufaa ya muda mrefu, vinahitaji kuwa na kanuni zinazoeleweka, kumbukumbu sahihi za fedha, uwazi katika maamuzi na tathmini ya uwezo wa wanachama kurejesha mikopo.
Kuweka fedha za kikundi katika akaunti rasmi ya benki kunaweza kuongeza utaratibu wa usimamizi na kupunguza changamoto zinazohusiana na utunzaji wa fedha taslimu.
Pia, vikundi vinapaswa kuhamasishwa kuangalia zaidi ya kukopeshana fedha kwa matumizi ya kawaida na kuanza kutengeneza miradi ya pamoja inayoweza kuzalisha mapato.
Kwa mfano, kikundi cha wakulima kinaweza kuwekeza katika mashine za kusaga nafaka, ghala la kuhifadhia mazao, pampu za umwagiliaji au vifaa vya kuongeza thamani ya mazao.
Kikundi cha wafugaji kinaweza kuwekeza katika mashine za kusindika maziwa, uzalishaji wa chakula cha mifugo au huduma za usafirishaji wa mifugo na mazao yake.
Hatua hizo zinaweza kusaidia vikundi kuhama kutoka kwenye mfumo wa kuweka na kukopa pekee na kuelekea katika shughuli za uzalishaji zinazoweza kuongeza kipato cha wanachama.
Akiba na uwekezaji katika kilimo na ufugaji
Kwa Tanzania, sekta za kilimo na ufugaji zina nafasi kubwa katika kuunganisha elimu ya fedha na shughuli za uzalishaji, kwa kuwa wakulima na wafugaji wengi hutegemea mapato yanayopatikana kwa misimu au baada ya kuuza bidhaa zao.
Changamoto mojawapo inayowakabili baadhi ya wazalishaji ni kushindwa kutenganisha fedha za matumizi ya nyumbani na fedha zinazopaswa kurudishwa katika shughuli za uzalishaji.
Kwa mfano, mkulima anapouza mahindi, kahawa, maharage, alizeti au mazao mengine, ni muhimu kutambua kuwa fedha zote alizopokea si faida.
Anapaswa kwanza kuzingatia gharama alizotumia katika uzalishaji, ikiwemo mbegu, mbolea, viuatilifu, vibarua, usafiri na gharama nyingine.
Baada ya kufanya hesabu hizo, anaweza kutambua faida halisi na kupanga kiasi cha fedha kitakachotengwa kwa ajili ya matumizi ya familia, akiba na uwekezaji katika msimu unaofuata.
Mfugaji naye anaweza kutumia utaratibu huo kwa kutenganisha fedha za mauzo ya mifugo, maziwa, mayai au bidhaa nyingine na gharama za ulishaji, chanjo, matibabu na uboreshaji wa mabanda.
Kwa kufanya hivyo, shughuli za kilimo na ufugaji zinaweza kuendeshwa kama biashara badala ya kutegemea mapato yanayopatikana bila mipango maalumu.
Pia, kuweka akiba kunaweza kumsaidia mkulima au mfugaji kukabiliana na dharura kama magonjwa ya mifugo, ukame, mabadiliko ya bei za mazao au kuchelewa kwa soko.
Hatua muhimu za kujenga nidhamu ya kifedha
Ili ujumbe wa akiba hadi uwekezaji uweze kuleta matokeo katika maisha ya wananchi, kuna hatua kadhaa ambazo mtu anaweza kuanza kuzitekeleza kulingana na kipato chake.
1. Jua mapato na matumizi yako
Ni muhimu kujua kiasi cha fedha kinachoingia na kinachotoka kila mwezi. Kuandika matumizi husaidia kubaini maeneo ambayo fedha nyingi zinatumika bila kuwa na umuhimu wa msingi.
2. Weka malengo yanayopimika
Badala ya kusema unataka kuweka akiba, amua kiasi cha fedha unachotaka kukusanya na muda wa kufikia lengo hilo. Malengo yanaweza kuwa ya mwaka mmoja, mitatu, mitano au kumi.
3. Jenga akiba ya dharura
Kabla ya kuwekeza fedha zote, ni muhimu kutenga akiba inayoweza kusaidia kukabiliana na matatizo yasiyotarajiwa kama ugonjwa, kupoteza kipato au changamoto za biashara.
4. Tenganisha fedha za matumizi na mtaji
Kwa wafanyabiashara, wakulima na wafugaji, kutenganisha fedha za biashara na matumizi ya familia ni hatua muhimu katika kulinda mtaji na kutambua faida halisi.
5. Jifunze kabla ya kuwekeza
Usiweke fedha katika biashara au mradi kwa sababu tu umeambiwa unalipa. Fanya utafiti, elewa gharama, soko, faida inayotarajiwa na hatari zinazoweza kujitokeza.
6. Tumia huduma rasmi za kifedha
Huduma za benki zinaweza kusaidia kuhifadhi fedha, kufuatilia miamala na kupanga matumizi. Ni muhimu kuchagua huduma inayokidhi mahitaji yako na kuelewa masharti yake.
7. Kagua maendeleo ya malengo yako
Kila baada ya muda fulani, tathmini kama unafikia malengo uliyoweka. Ikiwa mapato au mazingira yamebadilika, rekebisha mpango wako bila kuacha utamaduni wa kuweka akiba.
Changamoto ya elimu ya fedha inahitaji ushirikiano
Pamoja na umuhimu wa kuweka akiba na kuwekeza, bado kuna haja ya kuendelea kupanua elimu ya fedha ili kuwafikia wananchi wa makundi mbalimbali, wakiwemo vijana, wanawake, wakulima, wafugaji, wafanyabiashara wadogo na watu wanaojiajiri katika sekta zisizo rasmi.
Elimu hiyo haipaswi kuishia katika kuwahamasisha watu kufungua akaunti za benki pekee, bali inapaswa kuwajengea uwezo wa kuelewa huduma za kifedha, gharama zake, haki zao kama wateja na namna ya kufanya maamuzi yenye tija.
Vilevile, ni muhimu wananchi kuelewa tofauti kati ya uwekezaji halali na miradi ya kitapeli inayotumia ahadi za kupata faida kubwa kwa muda mfupi.
Uwekezaji wenye tija unahitaji maarifa, uvumilivu, utafiti na tathmini ya hatari. Hakuna uwekezaji unaopaswa kuchukuliwa kuwa na faida ya uhakika bila kuzingatia mazingira yake.
Kwa upande wa taasisi za kifedha, kuendelea kubuni huduma zinazokidhi mahitaji ya wananchi wenye viwango tofauti vya kipato kunaweza kuongeza ushiriki wa watu katika mifumo rasmi ya kifedha.
NMB na juhudi za kukuza ujumuishaji wa kifedha nchini
Ushiriki wa Benki ya NMB katika warsha ya From Saving to Smart Investing ni sehemu ya juhudi zake za kukuza elimu na ujumuishaji wa kifedha nchini, kwa kuwahamasisha Watanzania kutumia huduma rasmi za kibenki, kuweka akiba kwa malengo na kujenga msingi wa uwekezaji wa muda mrefu.
Kupitia ujumbe uliotolewa na viongozi wa benki hiyo, imeelezwa umuhimu wa wananchi kuwa na mipango ya kifedha, kutumia teknolojia katika kusimamia fedha na kujenga nidhamu ya uwekezaji.
Warsha hiyo pia inaibua mjadala mpana kuhusu umuhimu wa kuunganisha taasisi za kifedha, wadau wa maendeleo, vikundi vya kijamii na wananchi katika kukuza uelewa wa matumizi bora ya fedha.
Kwa kuwa maendeleo ya uchumi wa mtu binafsi na familia yanategemea kwa kiasi kikubwa namna rasilimali zinavyosimamiwa, elimu ya fedha inaweza kuwa nyenzo muhimu katika kuongeza uwezo wa wananchi kujitegemea na kushiriki katika shughuli za uzalishaji.
Hitimisho: Utajiri hujengwa kwa mipango, nidhamu na maamuzi sahihi
Ujumbe mkuu unaotokana na warsha hiyo ni kwamba kujenga ustawi wa kifedha hakupaswi kuanza pale mtu anapopata fedha nyingi, bali kunapaswa kuanza na namna anavyosimamia fedha kidogo alizonazo.
Kuweka akiba kwa malengo, kujenga akiba ya dharura, kutumia huduma rasmi za kifedha na kufanya uwekezaji baada ya kupata taarifa sahihi ni hatua zinazoweza kumsaidia mwananchi kujenga msingi imara wa maisha yake ya baadaye.
Kwa mkulima, mfugaji, mfanyabiashara, kijana au mfanyakazi, nidhamu ya kifedha inaweza kuwa daraja la kuunganisha kipato cha leo na maendeleo ya kesho.
Hatua muhimu si kusubiri mpaka uwe na fedha nyingi ndipo uanze kuweka akiba, bali kuanza na kile ulicho nacho, kuwa na mpango na kuendelea kuimarisha uwezo wako wa kifedha hatua kwa hatua.
Akiba ni mwanzo wa kujenga mtaji, maarifa ni msingi wa kufanya uwekezaji sahihi, na nidhamu ya fedha ni nguzo ya ustawi wa muda mrefu.
MKULIMA JEMBE BLOG | BIASHARA NA MAENDELEO






































