KATANI: JINSI MKULIMA ANAVYOWEZA KUGEUKA KUTOKA KUUZA MALI GHAFI HADI KUTENGENEZA BIDHAA ZENYE THAMANI

 

Kwa ajili ya MKULIMA JEMBE — NI JUHUDI ZETU VIJIJI KUWA MIJI

Kilimo cha kisasa hakipaswi kuishia kwenye kuzalisha mazao na kuyauza shambani. Mkulima anayelenga kuongeza kipato anapaswa kuangalia hatua inayofuata baada ya kuvuna: uchakataji na utengenezaji wa bidhaa.

Miongoni mwa mazao yenye fursa kubwa katika eneo hili ni katani. Katani inaweza kuwa zao la biashara lenye matumizi mbalimbali endapo litasimamiwa kwa ubora kuanzia uzalishaji, uvunaji, uchakataji hadi masoko.

Kwa muda mrefu, wakulima wengi wamezoea kuuza mazao yao yakiwa ghafi. Tatizo la mfumo huu ni kwamba mkulima mara nyingi hupata sehemu ndogo ya thamani inayotengenezwa na zao lake. Zao linapofikishwa kwenye kiwanda, ndipo linaweza kubadilishwa kuwa bidhaa zenye thamani kubwa zaidi.

Hivyo, swali muhimu si tu “katani inauzwaje?” bali pia:

“Katani inaweza kubadilishwa kuwa bidhaa gani, na mkulima anawezaje kunufaika zaidi katika mnyororo huo wa thamani?”

 

Katani ni zao lenye fursa gani?

Katani ni zao linaloweza kutoa malighafi kwa matumizi mbalimbali ya viwandani, hasa kupitia nyuzi zake. Nyuzi hizo zinaweza kutumika katika utengenezaji wa bidhaa zinazohitaji malighafi yenye uimara na muundo wa nyuzi.

Kwa mtazamo wa biashara, hii inaifanya katani kuwa zaidi ya zao la kuuza kama malighafi. Inaweza kuwa mwanzo wa mnyororo wa thamani unaohusisha mkulima, wakusanyaji, wasindikaji, viwanda, mafundi, wafungaji, wafanyabiashara na wauzaji wa bidhaa za mwisho.

Mfano wa mnyororo unaweza kuwa:

Shamba → uvunaji → uchambuzi → uchakataji → nyuzi → bidhaa → ufungashaji → soko → mtumiaji.

Kadiri bidhaa inavyosogea kutoka hatua moja kwenda nyingine, thamani yake inaweza kuongezeka.

 

Kutoka shambani hadi kiwandani

Mkulima anayataka katani iwe chanzo cha biashara endelevu anapaswa kuelewa kwamba ubora wa bidhaa ya mwisho unaanzia shambani.

1. Uchaguzi wa mbegu na aina bora

Hatua ya kwanza ni kutumia aina inayofaa kwa mazingira ya eneo husika na yenye sifa zinazohitajika na wanunuzi au wasindikaji.

Mkulima hapaswi kuchagua aina kwa kuangalia mavuno pekee. Ni muhimu pia kuangalia:

• ubora wa nyuzi;
• urefu na uimara wa nyuzi;
• uwezo wa kustahimili mazingira ya eneo;
• mahitaji ya soko;
• muda wa kukomaa;
• upatikanaji wa mbegu bora;
• mahitaji ya kiwanda kinachonunua malighafi.

Hapa ndipo ushirikiano kati ya mkulima, wataalamu wa kilimo na wasindikaji unapokuwa muhimu.

 

2. Usimamizi wa shamba

Zao linalolengwa kwa matumizi ya viwandani linahitaji uzalishaji unaozingatia ubora.

Mkulima anapaswa kufuata kanuni bora za kilimo, ikiwemo:

• maandalizi sahihi ya shamba;
• nafasi sahihi za mimea;
• udhibiti wa magugu;
• matumizi sahihi ya mbolea kulingana na mahitaji ya udongo;
• ufuatiliaji wa magonjwa na wadudu;
• uvunaji kwa wakati unaofaa.

Lengo si kuzalisha kiasi kikubwa pekee, bali kuzalisha malighafi inayokubalika na kiwanda.

 

3. Uvunaji ni sehemu ya kuongeza thamani

Makosa yanayofanyika wakati wa kuvuna yanaweza kupunguza thamani ya zao.

Mkulima anapaswa kujua wakati unaofaa wa kuvuna kulingana na aina ya katani anayolima na matumizi yaliyokusudiwa.

Baada ya kuvuna, malighafi inapaswa kushughulikiwa kwa uangalifu ili kupunguza:

• uchafu;
• unyevunyevu usiohitajika;
• kuoza;
• kuchanganyika kwa malighafi yenye viwango tofauti;
• uharibifu wa nyuzi.

Hii inaonyesha kwamba kuongeza thamani huanza kabla zao halijafika kiwandani.

 

4. Uchakatishaji wa katani

Hatua muhimu katika kuongeza thamani ya katani ni kutenganisha na kusafisha nyuzi kutoka kwenye sehemu nyingine za mmea.

Kwa kiwango cha viwanda, mchakato unaweza kujumuisha hatua kama:

Kukusanya → kusafisha → kuchakata → kutenganisha nyuzi → kusafisha nyuzi → kukausha/kudhibiti unyevunyevu → kupanga madaraja → kufungasha.

Teknolojia inayotumika hutegemea aina ya katani, kiwango cha uzalishaji na bidhaa inayolengwa.

Kwa mkulima mdogo, si lazima kuanza na kiwanda kikubwa. Anaweza kuanza kwa kujiunga na kikundi au ushirika unaowezesha upatikanaji wa mashine na soko.

 

Bidhaa zinazoweza kutengenezwa kutokana na katani

Hapa ndipo fursa kubwa ya biashara ilipo.

1. Nyuzi za katani

Nyuzi ndiyo moja ya bidhaa muhimu zinazoweza kupatikana kutokana na uchakataji wa katani.

Badala ya kuuza malighafi ambayo haijachakatwa, mkulima au kikundi kinaweza kuingia kwenye hatua ya awali ya uchakataji na kuuza nyuzi zenye ubora unaotakiwa na viwanda.

Hii inaweza kuongeza thamani kwa sababu bidhaa imepita hatua moja zaidi ya uchakataji.

 

2. Kamba

Nyuzi zinaweza kutumika kutengeneza kamba kwa matumizi mbalimbali.

Kamba zinaweza kutumika katika:

• kilimo;
• ufungashaji;
• ujenzi katika matumizi yanayofaa;
• mapambo;
• shughuli za nyumbani;
• kazi za mikono.

Hii ni fursa ambayo inaweza kuhusisha hata vikundi vya vijana na wanawake.

Badala ya kuuza malighafi, kikundi kinaweza kutengeneza bidhaa iliyokamilika na kuifungasha kwa jina la biashara.

 

3. Mikeka na bidhaa za mapambo

Nyuzi za mimea zinaweza kutumika katika bidhaa za mikono na mapambo kulingana na sifa za malighafi na teknolojia inayotumika.

Bidhaa kama mikeka, vikapu na mapambo zinaweza kulenga soko la ndani, hoteli, nyumba za kulala wageni, ofisi na watalii.

Hapa kuna somo muhimu:

Thamani haipo kwenye malighafi pekee; wakati mwingine thamani kubwa ipo kwenye ubunifu.

Kikapu cha kawaida kinaweza kuwa bidhaa ya bei tofauti kabisa kikibuniwa vizuri, kikiwa na ubora mzuri na kufungashwa kwa kuvutia.

 

4. Bidhaa za ufumaji

Nyuzi zinaweza kuingia katika shughuli za ufumaji na utengenezaji wa bidhaa mbalimbali kulingana na ubora na aina ya nyuzi.

Hii inaweza kuunda nafasi za ajira kwa:

• wafumaji;
• wabunifu;
• washonaji;
• wafungaji;
• wauzaji;
• wasafirishaji.

Kwa hiyo, katani inaweza kuwa chanzo cha biashara zaidi ya moja.

 

5. Karatasi na bidhaa za nyuzi

Katika mazingira yenye teknolojia inayofaa, nyuzi za mimea zinaweza kuwa malighafi katika utengenezaji wa karatasi na bidhaa nyingine za nyuzi.

Hii ni eneo linalohitaji utafiti wa kiteknolojia na uwekezaji, lakini linaonyesha namna zao linavyoweza kuingia kwenye uchumi wa viwanda.

Mkulima anapaswa kuanza kufikiria si tu kuhusu soko la leo, bali pia soko la kesho.

 

6. Vifungashio rafiki kwa mazingira

Dunia inaendelea kutafuta njia za kupunguza matumizi ya baadhi ya vifungashio vinavyoongeza uchafuzi wa mazingira.

Hali hii inafungua nafasi kwa malighafi zinazoweza kutumika katika bidhaa mbadala za vifungashio, pale ambapo teknolojia, gharama na viwango vinavyohitajika vinawezekana.

Kwa mjasiriamali, hili linaweza kuwa eneo la ubunifu.

Badala ya kujiuliza:

“Niuze katani kwa nani?”

anaweza kujiuliza:

“Ni bidhaa gani inayohitajika sokoni ambayo naweza kutengeneza kwa kutumia katani?”

Huo ni mabadiliko kutoka biashara ya malighafi kwenda biashara ya bidhaa.

 

7. Samani na bidhaa za ndani

Kwa kutumia teknolojia na ubunifu unaofaa, nyuzi na malighafi nyingine za mimea zinaweza kuingia kwenye bidhaa za ndani kama mapambo, mikeka, vikapu na baadhi ya bidhaa zinazohusiana na samani.

Soko la bidhaa za asili linaweza kuvutia wateja wanaotafuta bidhaa zenye mwonekano wa asili na utambulisho wa kiutamaduni.

 

Mabaki ya katani yasitupwe

Hili ni eneo ambalo mkulima wengi hulipuuzia.

Katika uchakataji wa zao, si kila sehemu itakuwa nyuzi zinazouzwa. Kutakuwa na mabaki.

Lakini mabaki hayo yanaweza kuwa na matumizi mengine kulingana na aina ya zao, usalama wa malighafi na teknolojia inayopatikana.

Mabaki yanaweza kuchunguzwa kwa matumizi katika:

• bidhaa za nyuzi;
• malighafi za viwandani;
• nishati ya mimea pale inapofaa;
• mboji au matumizi mengine ya kilimo pale yanapokidhi vigezo.

Kanuni muhimu ni:

Usichukulie mabaki kama taka kabla hujajua yanaweza kuwa bidhaa gani.

 

Kwa nini mkulima aongeze thamani ya katani?

Kwanza: kuongeza kipato

Mkulima anayehusika katika hatua zaidi za mnyororo wa thamani ana nafasi ya kupata sehemu kubwa zaidi ya thamani ya bidhaa.

Hata hivyo, hii haimaanishi kila bidhaa iliyochakatwa itakuwa na faida moja kwa moja. Gharama za mashine, wafanyakazi, usafirishaji, umeme, ufungashaji na masoko lazima zihesabiwe.

Ndiyo maana uchambuzi wa biashara ni muhimu kabla ya kuwekeza.

 

Pili: kuongeza ajira vijijini

Kiwanda kidogo cha uchakataji kinaweza kuunda ajira ambazo hazikuwepo wakati zao lilipokuwa likiuziwa kama malighafi.

Ajira zinaweza kupatikana katika:

• ukusanyaji;
• uchakataji;
• usafirishaji;
• utengenezaji;
• ufungashaji;
• masoko;
• mauzo;
• matengenezo ya mashine.

Kwa hiyo, kuongeza thamani ya mazao kunaweza kusaidia kubadilisha kijiji kutoka eneo la uzalishaji pekee kuwa eneo la uzalishaji na biashara.

 

Vikundi vina nafasi kubwa

Mkulima mmoja anaweza kushindwa kununua mashine ya kuchakata katani.

Lakini wakulima 20, 50 au 100 wanaweza kuunda nguvu ya pamoja.

Kikundi kinaweza:

1. kukusanya malighafi;
2. kuweka viwango vya ubora;
3. kununua mashine kwa pamoja;
4. kujenga sehemu ya uchakataji;
5. kutafuta soko;
6. kuweka chapa ya bidhaa;
7. kujadiliana bei na wanunuzi;
8. kuweka kumbukumbu za uzalishaji na mauzo.

Hii ndiyo sababu ushirika na vikundi vya wakulima ni muhimu katika kuongeza thamani ya mazao.

 

Kuanzisha kiwanda kidogo cha katani

Mkulima anayefikiria kuanzisha biashara anaweza kuanza kwa hatua ndogo.

Hatua ya kwanza: tafuta soko

Usinunue mashine kwanza halafu uanze kutafuta mnunuzi.

Anza kwa kuuliza:

• Nani anahitaji nyuzi?
• Anahitaji kiasi gani?
• Anahitaji ubora gani?
• Ananunua kwa bei gani?
• Anataka bidhaa ikiwa katika hali gani?
• Anaweza kununua kwa mkataba?

Hatua ya pili: tambua malighafi

Jua kama kuna uzalishaji wa kutosha wa katani katika eneo lako.

Kiwanda kisipokuwa na malighafi ya kutosha, kinaweza kufanya kazi chini ya uwezo wake na kuongeza gharama.

Hatua ya tatu: fanya hesabu

Hesabu:

Gharama ya malighafi + usafiri + mashine + wafanyakazi + umeme + maji + ufungashaji + kodi + matengenezo + masoko = gharama halisi.

Kisha linganisha na bei ambayo soko liko tayari kulipa.

 

Ubora ndiyo ufunguo wa soko

Mkulima asifikirie kwamba bidhaa ya asili inaweza kuuzwa bila viwango.

Wanunuzi wa viwanda wanataka malighafi yenye ubora unaotabirika.

Kwa hiyo, bidhaa inapaswa kuwa na:

• usafi;
• unyevunyevu unaodhibitiwa;
• ukubwa au urefu unaofaa;
• uimara unaohitajika;
• kutokuwa na uchafu usiohitajika;
• ufungashaji mzuri;
• taarifa za bidhaa.

Kadiri biashara inavyolenga soko kubwa, ndivyo umuhimu wa viwango na ufuatiliaji unavyoongezeka.

 

Ufungashaji nao ni biashara

Bidhaa nzuri inaweza kupoteza thamani kwa sababu ya ufungashaji mbaya.

Fikiria bidhaa mbili zinazofanana:

Bidhaa A: imefungwa bila taarifa yoyote.

Bidhaa B: imefungwa vizuri, ina jina la bidhaa, jina la mtengenezaji, mawasiliano, uzito, matumizi na taarifa nyingine zinazohitajika.

Bidhaa B inaweza kuwa na nafasi kubwa zaidi ya kujenga uaminifu wa mteja.

Kwa mjasiriamali wa kijijini, kujenga chapa ni muhimu.

Mfano wa dhana ya chapa unaweza kuwa:

“KATANI TANZANIA – Kutoka Shambani Hadi Bidhaa.”

Jina, nembo, rangi, ufungashaji na hadithi ya bidhaa vinaweza kusaidia kuitofautisha na bidhaa nyingine.

 

Masoko ya katani hayapaswi kuishia kijijini

Mkulima anaweza kulenga masoko mbalimbali kulingana na bidhaa:

Soko la ndani

• maduka;
• hoteli;
• taasisi;
• viwanda;
• mafundi;
• wafanyabiashara;
• masoko ya bidhaa za mikono.

Soko la mtandaoni

Bidhaa zinaweza kutangazwa kupitia:

• Facebook;
• Instagram;
• TikTok;
• WhatsApp Business;
• tovuti;
• majukwaa ya biashara mtandaoni.

Hapa MKULIMA JEMBE inaweza pia kuwa sehemu ya elimu kwa wakulima kuhusu namna ya kutengeneza chapa na kufikia wanunuzi.

 

Changamoto ambazo mkulima anatakiwa kuzijua

Pamoja na fursa, katani ina changamoto.

1. Teknolojia

Mashine bora zinaweza kuhitaji mtaji mkubwa.

2. Soko

Si kila bidhaa itapata mnunuzi bila utafiti wa soko.

3. Ubora

Malighafi isiyo na viwango inaweza kukataliwa.

4. Mtaji

Uchakataji unahitaji uwekezaji.

5. Ujuzi

Wakulima na vijana wanahitaji mafunzo ya uchakataji, usimamizi na biashara.

6. Gharama za usafirishaji

Malighafi ikiwa nyingi na yenye thamani ndogo kwa kilo, usafirishaji unaweza kuwa changamoto.

7. Viwango na sheria

Bidhaa zinazouzwa kibiashara zinapaswa kuzingatia mahitaji husika ya usalama, ubora, usajili, viwango na mazingira kulingana na aina ya bidhaa na soko linalolengwa.

 

Fursa kwa vijana

Katani inaweza kuwa sehemu ya ajira kwa vijana vijijini.

Badala ya vijana kusubiri ajira serikalini, wanaweza kushiriki katika mnyororo mzima:

Kilimo → uchakataji → ubunifu → utengenezaji → ufungashaji → digital marketing → usafirishaji → mauzo.

Kijana mmoja anaweza kuwa mkulima.

Mwingine akawa fundi wa mashine.

Mwingine akawa mbunifu wa bidhaa.

Mwingine akasimamia mitandao ya kijamii.

Mwingine akawa muuzaji.

Hivyo, zao moja linaweza kuunda mfumo mzima wa biashara.

 

Nafasi kwa wanawake

Wanawake wanaweza kushiriki katika:

• usindikaji;
• ufumaji;
• utengenezaji wa bidhaa za mikono;
• ufungashaji;
• biashara;
• uuzaji mtandaoni;
• usimamizi wa vikundi.

Hii inaweza kusaidia kuongeza kipato cha kaya na kuimarisha biashara za vijijini.

 

Ushauri muhimu kwa mkulima

Usikimbilie kusema:

“Nataka kiwanda.”

Anza kwa kusema:

“Nataka kutengeneza bidhaa ambayo mtu yuko tayari kulipia.”

Kisha fuata mchakato:

Soko → bidhaa → malighafi → teknolojia → gharama → uzalishaji → ubora → ufungashaji → mauzo.

Hii ni bora kuliko kununua mashine bila kujua bidhaa itauzwa wapi.

 

Katani inaweza kuwa zaidi ya zao la shambani. Kwa uwekezaji katika maarifa, teknolojia, ubora, ushirika na masoko, linaweza kuwa sehemu ya mnyororo wa thamani unaozalisha bidhaa mbalimbali.

Mkulima anapaswa kubadilisha mtazamo kutoka:

“Nimevuna, niuze.”

kwenda:

“Nimevuna, niichakate, niiboreshe, niifungashe na niiuze kwa thamani zaidi.”

Huo ndio msingi wa kuongeza thamani katika kilimo.

Kwa Tanzania, safari ya kujenga uchumi wa viwanda inaanzia pia kwa mkulima. Kila zao linapochakatwa karibu na eneo la uzalishaji, linaweza kuleta fursa za ajira, biashara, ubunifu na mapato katika jamii.

Katani si zao pekee; linaweza kuwa mwanzo wa biashara ya bidhaa.

Na kwa mkulima mwenye maono, swali halipaswi kuwa “nitauza zao langu kwa nani?” pekee, bali:

“NITATENGENEZA BIDHAA GANI KUTOKANA NA ZAO LANGU ILI NIONGEZE THAMANI NA KIPATO?”

MKULIMA JEMBE — NI JUHUDI ZETU VIJIJI KUWA MIJI.