KITUNGUU SAUMU: ZAO LENYE THAMANI KWA MKULIMA NA FURSA KUBWA YA UCHAKATAJI VIWANDANI

 

Kitunguu saumu ni miongoni mwa mazao yenye nafasi kubwa katika kilimo cha biashara kutokana na matumizi yake katika chakula, viwanda vya vyakula, vipodozi, bidhaa za afya na viungo mbalimbali. Kwa mkulima, zao hili si suala la kulima na kuuza vitunguu vibichi pekee; linaweza kuwa chanzo cha malighafi kwa biashara ya uchakataji na uzalishaji wa bidhaa zenye thamani kubwa.

Kwa lugha rahisi, mkulima anaweza kuanza na kuuza kitunguu saumu shambani, lakini akiongeza teknolojia na maarifa anaweza kufikia hatua ya kuuza unga wa kitunguu saumu, vipande vilivyokaushwa, kitunguu saumu kilichosindikwa, paste, bidhaa za viungo na bidhaa nyingine zinazotumia kitunguu saumu kama malighafi.

Hii ndiyo dhana ya value addition—kuongeza thamani ya mazao badala ya kutegemea soko la mazao ghafi pekee.

1. KITUNGUU SAUMU NI ZAO GANI?

Kitunguu saumu kinajulikana kitaalamu kama Allium sativum. Ni zao la jamii ya vitunguu ambalo hutengeneza kichwa chenye punje kadhaa.

Punje hizo ndizo hutumika kwa ajili ya:

• Kupikia;
• Kutengeneza viungo;
• Kutengeneza unga;
• Kutengeneza paste;
• Kukausha;
• Kutengeneza bidhaa mbalimbali za chakula;
• Utafiti na matumizi mengine ya kibiashara.

Harufu na ladha yake kali ndiyo moja ya sifa zinazolifanya kuwa kiungo muhimu katika vyakula mbalimbali.

2. KWA NINI MKULIMA AJIKITE KWENYE KITUNGUU SAUMU?

Moja ya sababu kuu ni kwamba kitunguu saumu kina matumizi mengi.

Mkulima anayezalisha kwa ubora anaweza kulenga masoko tofauti badala ya kutegemea mnunuzi mmoja.

Masoko yanaweza kuwa:

Soko la kawaida

• Masoko ya mitaani;
• Maduka;
• Migahawa;
• Hoteli;
• Wauzaji wa mboga.

Soko la jumla

• Wafanyabiashara wakubwa;
• Wasambazaji wa vyakula;
• Wafanyabiashara wa masoko makubwa.

Soko la viwanda

• Viwanda vya viungo;
• Viwanda vya vyakula;
• Watengenezaji wa bidhaa zilizoongezwa thamani.

Soko la bidhaa zilizochakatwa

• Unga wa kitunguu saumu;
• Garlic flakes;
• Paste;
• Bidhaa nyingine za viungo.

Hivyo, mkulima anapaswa kuanza kuiona karafuu ya kitunguu saumu si kama bidhaa ya mwisho, bali kama malighafi inayoweza kuzalisha bidhaa nyingi.

3. HALI INAYOFAA KWA UZALISHAJI

Kitunguu saumu huhitaji maandalizi mazuri ya shamba ili kupata vichwa vyenye ukubwa na ubora unaokubalika sokoni.

Kwa ujumla, mkulima anapaswa kuzingatia:

Udongo

Udongo wenye rutuba, unaopitisha maji vizuri na usiotuamisha maji ni muhimu.

Maji yakituama kwa muda mrefu yanaweza kuongeza matatizo ya magonjwa ya mizizi na kupunguza ubora wa zao.

Maji

Umwagiliaji unatakiwa kusimamiwa kulingana na hali ya udongo, mvua na hatua ya ukuaji wa mmea.

Mkulima hapaswi kumwagilia kwa mazoea bila kuangalia mahitaji ya mimea.

Joto

Kitunguu saumu hufanya vizuri katika mazingira yenye hali inayofaa kwa aina inayolimwa. Kwa Tanzania, uchaguzi wa aina na eneo ni muhimu sana, kwa hiyo mkulima anapaswa kupata ushauri kutoka kwa maafisa ugani au wataalamu wa kilimo katika eneo lake.

4. UCHAGUZI WA MBEGU NI MWANZO WA BIASHARA

Mkulima anayelenga soko la viwanda anatakiwa kufikiria zaidi ya kupata mazao mengi.

Anapaswa kujiuliza:

Je, bidhaa ninayozalisha ina ubora gani?

Mbegu za kupandia zinapaswa kuwa bora, zenye afya na zinazofaa mazingira husika.

Punje zinazotumika kupanda zinapaswa kuchaguliwa kwa umakini.

Usichague mbegu kwa kuangalia bei pekee.

Mkulima anatakiwa kuangalia:

• Afya ya mbegu;
• Ukubwa;
• Uwezo wa kuchipua;
• Usafi;
• Aina;
• Ustahimilivu wa magonjwa;
• Uwezo wa kutoa mavuno bora.

5. MAANDALIZI YA SHAMBA

Shamba linapaswa kutayarishwa vizuri kabla ya kupanda.

Hatua muhimu ni pamoja na:

1. Kuandaa udongo;
2. Kuboresha rutuba kulingana na mahitaji ya udongo;
3. Kuhakikisha maji hayatuami;
4. Kutengeneza matuta au mistari pale inapofaa;
5. Kupanga nafasi za mimea;
6. Kutumia mbegu bora.

Upimaji wa udongo ni hatua muhimu sana ambayo wakulima wengi huipuuzia.

Badala ya kukisia kiasi cha mbolea kinachohitajika, mkulima anaweza kutumia majibu ya uchunguzi wa udongo kufanya maamuzi sahihi zaidi.

6. MATUNZO YA SHAMBA

Baada ya kupanda, mkulima anatakiwa kufuatilia shamba mara kwa mara.

Udhibiti wa magugu

Magugu hushindana na kitunguu saumu kwa:

• Maji;
• Virutubisho;
• Mwanga;
• Nafasi.

Kwa hiyo shamba linapaswa kuwa safi.

Udhibiti wa wadudu na magonjwa

Mkulima anatakiwa kukagua mimea mara kwa mara ili kubaini dalili mapema.

Usisubiri ugonjwa uenee shambani ndipo uchukue hatua.

Matumizi ya viuatilifu yanapaswa kufanyika kwa kufuata ushauri wa wataalamu na maelekezo ya bidhaa husika.

7. UVUNAJI WA KITUNGUU SAUMU

Mavuno ni hatua muhimu kwa sababu yanaweza kuamua kama mkulima atapata bidhaa yenye thamani au mazao yatakayoharibika haraka.

Mkulima anatakiwa kutambua dalili za ukomavu wa zao kulingana na aina inayolimwa na ushauri wa kitaalamu.

Baada ya kuvuna, vitunguu vinapaswa kushughulikiwa kwa uangalifu ili kuepuka:

• Majeraha;
• Kukatwa;
• Kuoza;
• Uchafu;
• Unyevu kupita kiasi.

8. UKAUSHAJI NI MUHIMU SANA

Baada ya kuvuna, kitunguu saumu kinaweza kuhitaji kuponywa/kukaushwa (curing) kabla ya kuhifadhiwa.

Lengo ni kupunguza unyevu na kusaidia kuongeza muda wa kuhifadhi.

Mkulima anapaswa kuhakikisha eneo la kukaushia:

• Lina hewa ya kutosha;
• Ni safi;
• Halina unyevu mwingi;
• Halina uchafu unaoweza kuchafua bidhaa.

Hii ni hatua ambayo inaweza kuamua kama kitunguu kitauzwa kwa bei nzuri au kitapoteza ubora.

9. KUTOKA SHAMBANI HADI KIWANDANI

Safari ya kitunguu saumu kutoka shambani hadi bidhaa ya viwandani inaweza kufuata mlolongo huu:

UZALISHAJI → UVUNAJI → UKAUSHAJI → USAFI → UPANGAJI → UCHAKATAJI → UFUNGASHAJI → SOKO

Huu ndio mnyororo wa thamani ambao mkulima anapaswa kuuelewa.

10. BIDHAA YA KWANZA: UNGA WA KITUNGUU SAUMU

Hii ni moja ya fursa muhimu ya kuongeza thamani.

Kitunguu saumu kinaweza kusafishwa, kukatwa, kukaushwa na kusagwa ili kupata unga.

Mchakato kwa ujumla:

Hatua ya kwanza: Chagua vitunguu vyenye ubora.

Hatua ya pili: Safisha na kuondoa uchafu.

Hatua ya tatu: Menya.

Hatua ya nne: Kata vipande.

Hatua ya tano: Kausha kwa mazingira na teknolojia inayofaa.

Hatua ya sita: Saga kwa mashine inayofaa.

Hatua ya saba: Chuja ili kupata ukubwa unaotakiwa.

Hatua ya nane: Funga kwenye vifungashio vinavyokinga unyevu.

Bidhaa hii inaweza kuuzwa kama kiungo cha chakula.

11. GARLIC FLAKES – VIPANDE VYA KITUNGUU SAUMU

Badala ya kusaga kitunguu kuwa unga, kinaweza kukatwa katika vipande vidogo na kukaushwa.

Bidhaa hiyo inaweza kutumika katika:

• Supu;
• Michuzi;
• Viungo;
• Vyakula vilivyotayarishwa;
• Uzalishaji wa seasoning.

Faida kubwa ya bidhaa zilizokaushwa ni kwamba zinaweza kuwa na maisha marefu ya rafu kuliko zao bichi ikiwa zimesindikwa na kufungashwa kwa usahihi.

12. PASTE YA KITUNGUU SAUMU

Kitunguu saumu kinaweza pia kuchakatwa kuwa paste.

Bidhaa hii inaweza kulenga:

• Migahawa;
• Hoteli;
• Wapishi;
• Kaya;
• Watengenezaji wa chakula.

Lakini hapa kuna jambo muhimu:

Paste yenye unyevu huhitaji udhibiti mkubwa wa usalama wa chakula na maisha ya rafu.

Mzalishaji hatakiwi kuweka bidhaa kwenye chupa na kuanza kuuza bila kujua:

• pH;
• usalama wa microbiological;
• namna sahihi ya kuhifadhi;
• preservative inayoruhusiwa ikiwa inahitajika;
• muda wa matumizi;
• aina sahihi ya kifungashio.

Kwa uzalishaji wa kibiashara, ni muhimu kushirikisha wataalamu wa teknolojia ya chakula.

13. KITUNGUU SAUMU KATIKA BIDHAA ZA VIUNGO

Hapa kuna fursa nyingine kubwa.

Kitunguu saumu kinaweza kuchanganywa na viungo vingine kutengeneza bidhaa za seasoning.

Kwa mfano, mtengenezaji anaweza kutengeneza mchanganyiko wa viungo unaolenga:

• Nyama;
• Kuku;
• Samaki;
• Mboga;
• Chips;
• Supu;
• BBQ.

Hii inaonyesha kwa nini value addition ni muhimu.

Badala ya kuuza kilo moja ya kitunguu saumu kama zao ghafi, mjasiriamali anaweza kutumia sehemu yake kama kiungo katika bidhaa yenye thamani zaidi.

14. JE, KITUNGUU SAUMU KINAWEZA KUTENGENEZWA MAFUTA?

Ndiyo, kitunguu saumu hutumika katika uzalishaji wa bidhaa mbalimbali za mafuta yenye ladha ya garlic na bidhaa nyingine za chakula.

Lakini hapa mkulima anapaswa kutofautisha kati ya:

Garlic-infused oil
na
Garlic essential oil.

Hizi si bidhaa sawa.

Uzalishaji wa mafuta kwa kiwango cha biashara unahitaji teknolojia, udhibiti wa ubora na usalama wa chakula.

Kwa hiyo si jambo la kuanza kwa kuchanganya tu kitunguu saumu na mafuta nyumbani kisha kuuza kama bidhaa ya viwandani bila kufuata taratibu za usalama.

15. FURSA KWA VIWANDA VIDOGO NA VYA KATI

Si lazima kuanza na kiwanda kikubwa.

Mjasiriamali anaweza kuanza kwa hatua.

Hatua ya kwanza

Kununua au kulima kitunguu saumu.

Hatua ya pili

Kufanya usafi na upangaji.

Hatua ya tatu

Kuanza kukaushia.

Hatua ya nne

Kuwekeza kwenye mashine ndogo ya kusaga.

Hatua ya tano

Kutengeneza kifungashio chenye chapa.

Hatua ya sita

Kuingia kwenye maduka na masoko.

Hatua ya saba

Kuongeza uwezo wa uzalishaji.

Hii ni njia nzuri zaidi kuliko kuanza kwa uwekezaji mkubwa bila kujua soko.

16. MKULIMA ANAWEZA KUWA MWENYE KIUCHAKATAJI

Hapa ndipo dhana ya mkulima mzalishaji inapoingia.

Mkulima anaweza kuwa na mashamba yake, lakini pia akawa na shughuli ndogo ya uchakataji.

Kwa mfano:

Shamba → Kitunguu saumu → Kukausha → Kusaga → Kufunga → Chapa → Soko

Badala ya kuuza kila kitu kwa mfanyabiashara akiwa shambani, sehemu ya mazao inaweza kuchakatwa.

Hii inaweza kuongeza nafasi ya kupata mapato zaidi, ingawa faida halisi itategemea gharama za uzalishaji, upotevu, ubora, ufungashaji, usafirishaji, kodi, vibali na bei ya soko.

17. UMOJA WA WAKULIMA NI MUHIMU

Mkulima mmoja anaweza kuwa na uzalishaji mdogo.

Lakini wakulima 50 au 100 wakiungana wanaweza kuwa na kiasi kikubwa cha malighafi.

Kikundi kinaweza kuwekeza katika:

• Mashine ya kukatia;
• Dryer;
• Grinder;
• Sealer;
• Mizani;
• Ghala;
• Vifungashio;
• Usafirishaji.

Hii inaweza kupunguza gharama kwa mkulima mmoja mmoja.

18. CHANGAMOTO KUBWA: SOKO

Tatizo kubwa si kuzalisha pekee.

Tatizo ni kuzalisha kile ambacho soko linataka.

Kabla ya kupanda kwa kiwango kikubwa, mkulima anapaswa kufanya utafiti.

Ajiulize:

• Nani atanunua?
• Atanunua kiasi gani?
• Bei ni kiasi gani?
• Anataka ukubwa gani?
• Anataka kitunguu kibichi au kilichokaushwa?
• Anataka bidhaa iliyosindikwa?
• Anahitaji vifungashio vya ukubwa gani?

Mkulima anayejua soko kabla ya uzalishaji ana nafasi nzuri zaidi ya kupanga biashara.

19. UBORA NDIYO UFUNGUE MLANGO WA VIWANDA

Viwanda havitaki malighafi kwa jina pekee.

Vinahitaji malighafi yenye viwango vinavyokubalika.

Mkulima anayelenga soko la viwanda anatakiwa kuzingatia:

• Usafi;
• Ukubwa unaofanana;
• Unyevu;
• Mabaki ya viuatilifu;
• Magonjwa;
• Uharibifu;
• Ufuatiliaji wa uzalishaji;
• Ufungashaji;
• Uhifadhi.

Hapa ndipo kilimo cha biashara kinapotofautiana na kilimo cha kujikimu.

20. UWEKEZAJI KWENYE TEKNOLOJIA

Teknolojia inaweza kusaidia kupunguza upotevu na kuongeza ubora.

Kwa mfano:

• Moisture meter;
• Mizani ya kidijitali;
• Dryers;
• Mashine za kusaga;
• Mashine za kufunga;
• Label printers;
• Mfumo wa kuhifadhi taarifa za wakulima;
• Teknolojia za kufuatilia bidhaa.

Kwa mzalishaji anayelenga soko kubwa, teknolojia si anasa—ni sehemu ya ushindani.

21. UFUNGASHAJI NI SEHEMU YA BIDHAA

Bidhaa nzuri inaweza kukosa soko kwa sababu ya kifungashio kibovu.

Unga wa kitunguu saumu, kwa mfano, unahitaji kifungashio kinachosaidia kulinda bidhaa dhidi ya:

• Unyevu;
• Uchafu;
• Harufu za nje;
• Uharibifu;
• Mwanga inapohitajika.

Kifungashio pia kinapaswa kuwa na taarifa muhimu za bidhaa kulingana na matakwa ya mamlaka husika.

22. CHAPA INAWEZA KUMTOFAUTISHA MKULIMA

Fikiria bidhaa mbili:

“Unga wa Kitunguu Saumu – 100g”

na

“JEMBE GARLIC POWDER – 100g”

Bidhaa ya pili inaweza kujenga utambulisho wa biashara ikiwa ina:

• Chapa;
• Nembo;
• Kifungashio kizuri;
• Maelezo ya bidhaa;
• Mawasiliano;
• Taarifa zinazohitajika kisheria.

Hivyo mkulima anapaswa kufikiria brand tangu mapema.

23. USALAMA WA CHAKULA USIPUUZWE

Hili ni jambo muhimu sana katika uchakataji.

Bidhaa inayokwenda kwa mlaji lazima iwe salama.

Wajasiriamali wanapaswa kuzingatia taratibu zinazohusika kuhusu:

• Usafi wa eneo la uzalishaji;
• Usafi wa wafanyakazi;
• Maji salama;
• Vifaa safi;
• Uhifadhi;
• Ufungashaji;
• Uwekaji wa taarifa za bidhaa;
• Usajili na vibali vinavyohitajika.

Kwa Tanzania, mzalishaji anayelenga biashara rasmi anapaswa kujifunza na kufuata mahitaji ya mamlaka husika, kama vile Tanzania Bureau of Standards (TBS) na mamlaka nyingine zinazohusika kulingana na aina ya bidhaa.

24. FURSA YA AJIRA VIJIJINI

Uchakataji wa kitunguu saumu unaweza kuunda ajira katika maeneo mengi.

Ajira zinaweza kupatikana katika:

• Uzalishaji;
• Uvunaji;
• Usafirishaji;
• Upangaji;
• Ukaushaji;
• Usindikaji;
• Ufungashaji;
• Masoko;
• Usambazaji;
• Ubunifu wa bidhaa.

Kwa hiyo, kitunguu saumu kinaweza kuwa sehemu ya mnyororo mpana wa uchumi wa vijijini.

25. KUTUMIA MAZAO YASIYOKUBALIWA SOKO LA FRESH

Hili ni eneo muhimu sana.

Si kila kitunguu saumu kinachozalishwa kitakuwa na mwonekano unaofaa kuuzwa kama fresh produce.

Baadhi vinaweza kuwa:

• Vidogo;
• Vina dosari za mwonekano;
• Vimeharibika kidogo kwa nje lakini bado vinafaa kwa matumizi yanayoruhusiwa;
• Visivyokidhi ukubwa wa soko la fresh.

Badala ya kuvitupa, sehemu inayofaa inaweza kuelekezwa kwenye uchakataji, ikiwa ubora na usalama wake unaruhusu.

Hii inapunguza upotevu na kuongeza thamani.

26. HESABU ZA BIASHARA NI MUHIMU

Mkulima asidanganywe na bei ya juu ya bidhaa iliyochakatwa.

Kwa mfano, kama kilo moja ya kitunguu saumu inauzwa kwa bei fulani, haimaanishi kuwa kusaga kilo hiyo kutampa faida sawa na thamani ya unga.

Anapaswa kuhesabu:

Gharama ya mbegu + maandalizi + mbolea + dawa + umwagiliaji + nguvu kazi + uvunaji + ukaushaji + usafirishaji + mashine + umeme + ufungashaji + vibali + masoko = gharama halisi.

Baada ya hapo ndipo faida inaweza kukadiriwa.

27. MKULIMA AJENGE MNYORORO WA THAMANI

Mkulima wa kisasa hapaswi kuishia kwenye:

“Nimezalisha.”

Anapaswa kujiuliza:

“Nani atanunua?”

Kisha:

“Ninaweza kuongeza nini kwenye zao hili?”

Na baadaye:

“Ninawezaje kupata sehemu kubwa zaidi ya thamani inayotengenezwa kwenye mnyororo?”

Hapo ndipo biashara ya kilimo inaanza kuwa na nguvu.

 KITUNGUU SAUMU SI KICHWA CHA KITUNGUU PEKEE

Kitunguu saumu kinaweza kuonekana kama zao dogo shambani, lakini nyuma yake kuna mnyororo mkubwa wa biashara.

Kuanzia:

MBEGU → SHAMBA → UVUNAJI → UKAUSHAJI → UHIFADHI → UCHAKATAJI → BIDHAA → UFUNGASHAJI → CHAPA → SOKO

kila hatua inaweza kuongeza thamani.

Kwa Mkulima Jembe, ujumbe mkubwa kwa mkulima ni kwamba kilimo cha kisasa hakipaswi kuishia kwenye uzalishaji wa malighafi. Mkulima anapaswa kujifunza namna ya kuongeza thamani, kupunguza upotevu, kujenga chapa, kutafuta masoko na kuunganisha uzalishaji na viwanda.

Kitunguu saumu kinaweza kuwa chakula mezani, lakini pia kinaweza kuwa unga, flakes, paste, seasoning na malighafi ya bidhaa nyingine.

Changamoto iliyopo ni kuhakikisha uzalishaji unakwenda sambamba na ubora, teknolojia, usalama wa chakula, utafiti wa soko na usimamizi mzuri wa biashara.

KILIMO NI BIASHARA. UCHAKATAJI NI THAMANI. UBORA NI SOKO.

@mkulimajembe