ARUSHA: Waziri wa Nchi, Ofisi ya Makamu wa Rais (Muungano na Mazingira), Mhandisi Hamad Yussuf Masauni, amezitaka nchi za Afrika kutumia changamoto zinazotokana na mabadiliko ya tabianchi kama kichocheo cha kuibua ubunifu, utafiti na maendeleo, badala ya kujiona kuwa waathirika pekee wa athari za mabadiliko hayo.
Masauni ametoa wito huo jijini Arusha wakati akifunga Kongamano la Vyuo Vikuu Vitano lililofanyika katika Taasisi ya Afrika ya Nelson Mandela ya Sayansi na Teknolojia (NM-AIST), akisisitiza kuwa Afrika ina nafasi ya kutumia maarifa, teknolojia na tafiti zinazozalishwa na taasisi zake za elimu ya juu kutafuta majibu ya changamoto zinazotokana na mabadiliko ya tabianchi.
TABIANCHI SI TISHIO PEKEE, BALI PIA FURSA YA UBUNIFU
Masauni amesema athari za mabadiliko ya tabianchi tayari zinaonekana katika sekta mbalimbali, ikiwemo kilimo, maji, afya, miundombinu, nishati na mifumo ya ikolojia, hivyo ni muhimu ustahimilivu dhidi ya athari hizo kupewa kipaumbele katika mipango ya maendeleo, tafiti na sera.
“Afrika haipaswi kuangalia changamoto ya tabianchi kwa mtazamo wa kuwa waathirika pekee. Tunapaswa pia kuangalia fursa, ubunifu na uongozi,” alisema Masauni.
Kauli hiyo inaweka msisitizo katika namna Afrika inavyopaswa kuitazama changamoto ya mabadiliko ya tabianchi. Badala ya kuishia katika kueleza ukubwa wa tatizo, kuna umuhimu wa kujiuliza ni kwa namna gani changamoto hiyo inaweza kuchochea kizazi kipya cha watafiti, wavumbuzi, wajasiriamali na wataalamu kutengeneza suluhisho zinazolingana na mazingira ya Afrika.
Kwa mfano, changamoto ya upatikanaji wa maji inaweza kuchochea utafiti wa teknolojia za kuvuna maji ya mvua, umwagiliaji unaotumia maji kwa ufanisi zaidi na mifumo ya kuhifadhi maji kwa matumizi ya kilimo na jamii.
Vilevile, mabadiliko ya misimu ya mvua yanaweza kuongeza umuhimu wa tafiti kuhusu mbegu zinazostahimili ukame, mazao yanayokomaa kwa muda mfupi na mbinu bora za kuhifadhi unyevu katika udongo.
KILIMO KIKO KATIKA MSTARI WA MBELE
Miongoni mwa sekta zinazohitaji utafiti mkubwa zaidi ni kilimo.
Mabadiliko ya mvua, vipindi virefu vya ukame, mafuriko, ongezeko la joto na mabadiliko ya mazingira vinaweza kuathiri uzalishaji wa mazao na mifugo.
Kwa mkulima, mabadiliko ya tabianchi hayabaki kuwa suala la mijadala ya kimataifa pekee. Yanaweza kuonekana moja kwa moja shambani kupitia mabadiliko ya muda wa kuanza kwa mvua, muda wa msimu wa kilimo, upatikanaji wa maji na kuongezeka kwa baadhi ya visumbufu na magonjwa ya mimea.
Hivyo, tafiti zinazofanywa na vyuo vikuu na taasisi za utafiti zinapaswa kusaidia mkulima kupata majibu ya maswali ya msingi kama:
Ni zao gani linafaa kwa mazingira fulani yanayobadilika?
Ni wakati gani unaofaa zaidi kupanda?
Ni aina gani za mbegu zinaweza kustahimili ukame au unyevu mwingi?
Mkulima anawezaje kutumia maji kidogo kupata mavuno bora?
Ni teknolojia gani inaweza kupunguza gharama za uzalishaji?
Ni kwa namna gani taarifa za hali ya hewa zinaweza kumfikia mkulima kwa wakati?
Hapa ndipo dhana ya kilimo kinachozingatia mabadiliko ya tabianchi inapopata umuhimu.
Lengo si kuongeza uzalishaji pekee, bali pia kujenga mfumo wa kilimo unaoweza kuendelea kufanya kazi hata mazingira yanapobadilika.
MAJI: CHANGAMOTO INAYOHITAJI TEKNOLOJIA NA UTAFITI
Mabadiliko ya tabianchi yanafanya suala la maji kuwa sehemu muhimu ya mijadala ya maendeleo.
Katika maeneo yenye ukame, upatikanaji wa maji kwa ajili ya matumizi ya nyumbani, mifugo na kilimo unaweza kuwa changamoto. Kwa upande mwingine, mvua kubwa kwa muda mfupi inaweza kusababisha mafuriko, mmomonyoko wa udongo na uharibifu wa miundombinu.
Hivyo, utafiti unaweza kusaidia katika kubuni mifumo ya kuhifadhi maji, kuvuna maji ya mvua, kuongeza ufanisi wa umwagiliaji na kutafuta njia za kulinda vyanzo vya maji.
Kwa Tanzania na Afrika kwa ujumla, matumizi ya teknolojia kama umwagiliaji wa matone, mabwawa madogo, matenki ya kuhifadhi maji na mifumo ya kidijitali ya kufuatilia matumizi ya maji yanaweza kuwa sehemu ya suluhisho kulingana na mazingira ya eneo husika.
Hata hivyo, teknolojia hizo zinahitaji kuambatana na elimu kwa watumiaji, tafiti za mazingira na mifumo ya fedha inayomwezesha mkulima au jamii kuzifikia.
AFYA NA MABADILIKO YA TABIANCHI
Mabadiliko ya tabianchi pia yana uhusiano na afya ya jamii.
Mabadiliko ya joto, maji, mazingira na mifumo ya ikolojia yanaweza kubadilisha mazingira ambayo baadhi ya wadudu na visababishi vya magonjwa huishi na kuenea.
Kwa sababu hiyo, watafiti wa afya, mazingira, kilimo na sayansi nyingine wanahitaji kufanya kazi kwa pamoja badala ya kila taaluma kufanya utafiti wake kwa kujitegemea.
Hii ndiyo sababu ushirikiano wa vyuo vikuu unaweza kuwa muhimu katika kujenga majibu yanayohusisha taaluma mbalimbali.
Kwa mfano, mtafiti wa kilimo anaweza kuchunguza athari za mabadiliko ya hali ya hewa kwenye mazao, mtafiti wa mazingira akachunguza mifumo ya ikolojia, huku wataalamu wa afya wakitathmini athari zinazoweza kuwapata wananchi.
MIUNDOMBINU INAHITAJI KUJENGWA KWA KUZINGATIA TABIANCHI
Barabara, madaraja, mifereji ya maji, majengo, masoko na miundombinu mingine nayo haiwezi kutenganishwa na mabadiliko ya tabianchi.
Mvua kubwa inaweza kuharibu barabara na madaraja, wakati mafuriko yanaweza kuathiri biashara na huduma muhimu.
Kwa hiyo, mipango ya ujenzi inahitaji kuzingatia taarifa za mazingira na hali ya hewa ili miundombinu iweze kustahimili changamoto zinazoweza kujitokeza.
Hapa ndipo utafiti wa vyuo vikuu unaweza kutoa mchango katika kubaini maeneo hatarishi, kuboresha usanifu wa miundombinu na kupendekeza teknolojia zinazofaa kwa mazingira husika.
NISHATI NA FURSA MPYA
Sekta ya nishati nayo inahusishwa na mjadala wa mabadiliko ya tabianchi.
Afrika ina maeneo yenye fursa kubwa za nishati ya jua, upepo, maji na vyanzo vingine vya nishati.
Kwa upande wa kilimo, nishati ya jua inaweza kutumika katika shughuli kama umwagiliaji, uhifadhi wa mazao, usindikaji na uhifadhi wa maziwa au bidhaa nyingine zinazohitaji umeme.
Hii inaweza kusaidia kuongeza thamani ya mazao badala ya wakulima kuuza mazao ghafi pekee.
MIFUMO YA IKOLOGIA INAHITAJI ULINZI
Masauni pia ametaja mifumo ya ikolojia kuwa miongoni mwa maeneo yanayoathiriwa na mabadiliko ya tabianchi.
Misitu, ardhi oevu, mito, maziwa, maeneo ya nyanda za malisho na mazingira mengine yana nafasi kubwa katika maisha ya jamii na uchumi.
Misitu, kwa mfano, ina mchango katika uhifadhi wa maji, bioanuai na mifumo ya ikolojia.
Uharibifu wa mazingira unapounganishwa na mabadiliko ya tabianchi unaweza kuongeza changamoto kwa jamii zinazotegemea moja kwa moja rasilimali za asili.
Kwa hiyo, tafiti zinapaswa kusaidia kutafuta namna ya kutumia rasilimali hizo bila kuzimaliza.
PROFESA KIPANYULA: UTAFITI USIBAKI KWENYE MACHAPISHO
Kwa upande wake, Makamu Mkuu wa NM-AIST, Profesa Maulilio Kipanyula, amesema tafiti zinazofanywa na vyuo vikuu hazipaswi kubaki katika machapisho ya kitaaluma, bali zinapaswa kuwafikia wadau na kutumika kutatua changamoto zinazozikabili jamii.
“Utafiti pekee hautoshi. Utafiti lazima uwasilishwe, ueleweke na utumike na wadau,” alisema Profesa Kipanyula.
Kauli hiyo inaibua mjadala muhimu kuhusu safari ya maarifa kutoka maabara hadi kwa mwananchi.
Utafiti unaweza kuwa na matokeo muhimu kisayansi, lakini kama matokeo hayo hayafikishwi kwa wakulima, wafugaji, wajasiriamali, watunga sera, mamlaka za serikali na wadau wengine, uwezekano wa utafiti huo kubadilisha maisha ya jamii unaweza kuwa mdogo.
KUTOKA MAABARA HADI SHAMBANI
Kwa mtazamo wa maendeleo, kuna hatua kadhaa zinazoweza kufanya utafiti uwe na manufaa zaidi kwa jamii.
Hatua ya kwanza ni kubaini tatizo.
Watafiti wanahitaji kuelewa changamoto halisi zinazowakabili wananchi.
Hatua ya pili ni kufanya utafiti.
Data na ushahidi hukusanywa ili kuelewa tatizo na kutafuta suluhisho.
Hatua ya tatu ni kutengeneza suluhisho.
Matokeo ya utafiti yanaweza kuzaa teknolojia, mbinu, bidhaa au ushauri.
Hatua ya nne ni majaribio katika mazingira halisi.
Suluhisho linapaswa kujaribiwa na kuboreshwa kulingana na mazingira ya watumiaji.
Hatua ya tano ni kuifikisha kwa jamii.
Hapa ndipo mafunzo, maonesho, vituo vya maarifa, vyombo vya habari na ushirikiano na taasisi nyingine vinapokuwa muhimu.
Hatua ya sita ni kuongeza matumizi.
Suluhisho linalofanya kazi linaweza kuendelezwa na kufikishwa kwa idadi kubwa zaidi ya watumiaji.
VYUO VIKUU NA SERIKALI VIFANYE KAZI PAMOJA
Profesa Kipanyula amesisitiza umuhimu wa kuimarisha ushirikiano kati ya vyuo vikuu, watafiti na wadau mbalimbali ili kuhakikisha matokeo ya tafiti yanageuzwa kuwa suluhisho la vitendo kwa changamoto za maendeleo na mabadiliko ya tabianchi.
Ushirikiano huo unaweza kuhusisha serikali, vyuo vikuu, taasisi za utafiti, sekta binafsi, wakulima, wafugaji, mashirika ya mazingira, mamlaka za maeneo na jamii.
Kwa mfano, chuo kikuu kinaweza kufanya utafiti wa teknolojia mpya ya umwagiliaji, lakini sekta binafsi inaweza kusaidia katika uzalishaji wa teknolojia hiyo, serikali ikaweka mazingira ya sera na miongozo, huku wakulima wakiwa watumiaji na watoa mrejesho kuhusu ufanisi wake.
Mfumo huo unaweza kusaidia kupunguza pengo kati ya maarifa, sera, biashara na matumizi ya jamii.
AFRIKA INAWEZA KUTUMIA CHANGAMOTO KUJENGA UCHUMI WA MAARIFA
Wito wa Masauni pia unaangazia suala pana zaidi la nafasi ya Afrika katika uchumi wa maarifa.
Badala ya bara kutegemea teknolojia na suluhisho zinazotengenezwa nje pekee, changamoto zinazolikabili linaweza kuwa sababu ya kuwekeza zaidi katika elimu ya juu, tafiti na ubunifu unaozingatia mazingira ya Afrika.
Kwa mfano, changamoto ya kilimo katika eneo moja inaweza kuwa chanzo cha utafiti unaozalisha teknolojia ambayo baadaye inaweza kutumika katika maeneo mengine yenye mazingira yanayofanana.
Hivyo, utafiti wa tabianchi haupaswi kuangaliwa kama shughuli ya kitaaluma pekee. Unaweza kuwa sehemu ya kujenga biashara mpya, ajira, teknolojia na huduma zinazolenga kutatua matatizo ya jamii.
KIJANA WA AFRIKA ANA NAFASI GANI?
Changamoto ya mabadiliko ya tabianchi pia inatoa nafasi kwa vijana kuingia katika maeneo mapya ya ubunifu.
Vijana wenye ujuzi wa sayansi, teknolojia, kilimo, mazingira, programu za kompyuta, data na uhandisi wanaweza kushiriki katika kutengeneza suluhisho.
Baadhi ya maeneo yanayoweza kuhitaji ubunifu ni pamoja na:
Teknolojia za umwagiliaji.
Utabiri na taarifa za hali ya hewa.
Kilimo cha kisasa.
Nishati safi.
Usindikaji wa mazao.
Uhifadhi wa chakula.
Usimamizi wa taka.
Urejelezaji wa taka.
Uhifadhi wa maji.
Ulinzi wa misitu.
Ufuatiliaji wa mazingira kwa kutumia teknolojia.
Teknolojia za kupunguza matumizi ya nishati.
Huduma za kidijitali kwa wakulima.
ELIMU KWA MKULIMA: TAARIFA NI SEHEMU YA USTAHIMILIVU
Kwa upande wa mkulima, ustahimilivu dhidi ya mabadiliko ya tabianchi hauishii kwenye kununua teknolojia.
Maarifa ni sehemu muhimu ya maandalizi.
Mkulima anahitaji taarifa kuhusu hali ya hewa, aina ya udongo, mbegu, muda wa kupanda, matumizi sahihi ya maji, udhibiti wa visumbufu, uhifadhi wa mazao na masoko.
Hii inaonyesha kwa nini matokeo ya tafiti yanapaswa kuwasilishwa kwa lugha inayoeleweka na kwa njia inayoweza kufikiwa na wananchi.
Utafiti unaweza kuwa umeandikwa kwa lugha ya kitaaluma, lakini taarifa inayomfikia mkulima inahitaji kueleza kwa uwazi:
Tatizo ni nini?
Nifanye nini?
Nianze lini?
Nitahitaji gharama gani?
Faida yake ni ipi?
Ni hatari gani ninazopaswa kuzingatia?
Maswali hayo yanaweza kusaidia kugeuza maarifa ya kitaaluma kuwa hatua za vitendo.
AFRIKA INAHITAJI KUJENGA UWEZO WAKE
Kauli ya Waziri wa Nchi, Ofisi ya Makamu wa Rais (Muungano na Mazingira), Mhandisi Hamad Yussuf Masauni, na msisitizo wa Makamu Mkuu wa NM-AIST, Profesa Maulilio Kipanyula, vinaweka mkazo katika jambo moja muhimu: mabadiliko ya tabianchi yanahitaji zaidi ya kutambua tatizo; yanahitaji maarifa, utafiti, ubunifu, ushirikiano na matumizi ya matokeo ya tafiti katika maisha halisi.
Afrika inaendelea kukabili changamoto zinazogusa kilimo, maji, afya, miundombinu, nishati na mifumo ya ikolojia. Lakini ndani ya changamoto hizo kuna mahitaji makubwa ya suluhisho yanayoweza kuchochea utafiti na ubunifu.
Kwa hiyo, jukumu la vyuo vikuu halipaswi kuishia kuzalisha machapisho ya kitaaluma. Tafiti zinahitaji kufika kwa watunga sera, sekta binafsi, wakulima, wafugaji, vijana na jamii kwa ujumla.
Na kwa upande wa jamii, elimu hiyo inahitaji kutafsiriwa katika vitendo vinavyosaidia kujenga kilimo kinachostahimili mabadiliko ya tabianchi, matumizi endelevu ya rasilimali, ulinzi wa mazingira na maendeleo yenye kuzingatia kizazi cha sasa na kijacho.
Kwa mtazamo huo, changamoto ya tabianchi inaweza kuwa pia kichocheo cha kujenga Afrika yenye uwezo mkubwa zaidi wa kuzalisha maarifa, teknolojia na suluhisho kutoka ndani ya bara lenyewe.
Hakuna maoni:
Chapisha Maoni