NGANO YA TANZANIA: Serikali Yaweka Bei ya Shilingi 1,200 kwa Kilo, Wakulima Wapata Fursa ya Soko la Ndani

 

DODOMA: Serikali kupitia Wizara ya Kilimo, kwa kushirikiana na Mamlaka ya Udhibiti wa Nafaka na Mazao Mchanganyiko (COPRA) pamoja na Chama cha Wachakataji wa Ngano, imefikia makubaliano ya kuhakikisha ngano inayozalishwa nchini inanunuliwa kwa bei ya Shilingi 1,200 kwa kilo kama bei ya mkulima. Hatua hiyo inalenga kuwahakikishia wakulima soko la uhakika, kuongeza uzalishaji wa ndani, kuimarisha viwanda vya chakula na kupunguza utegemezi wa ngano kutoka nje ya nchi.

Makubaliano hayo yanaibua matumaini mapya kwa wakulima wa ngano nchini, lakini pia yanaweka mbele jukumu kubwa la kuhakikisha kuwa bei iliyokubaliwa inatekelezwa kwa vitendo, wakulima wanazalisha kwa tija na viwanda vinapata malighafi yenye ubora unaokidhi mahitaji yao.

Kwa Tanzania, ngano si zao la chakula pekee. Ni zao lenye umuhimu mkubwa katika uchumi, biashara, usalama wa chakula na maendeleo ya viwanda vinavyozalisha unga, mikate, biskuti, tambi na bidhaa nyingine zinazotumiwa na mamilioni ya wananchi.

Kwa mujibu wa takwimu zilizotolewa katika taarifa ya makubaliano hayo, mahitaji ya ngano nchini yanakadiriwa kuzidi tani milioni moja kwa mwaka, wakati uzalishaji wa ndani katika msimu wa 2025/2026 ulifikia takribani tani 152,096. Serikali inalenga kuongeza uzalishaji hadi tani 200,000 katika msimu wa 2026/2027, tani 300,000 katika msimu wa 2027/2028 na tani 450,000 ifikapo mwaka 2030.

Malengo hayo yanaonyesha ukubwa wa fursa iliyopo katika kilimo cha ngano, lakini pia yanaonesha umuhimu wa kuunganisha uzalishaji wa shambani na mahitaji halisi ya soko

1. Bei ya Shilingi 1,200 kwa kilo ina maana gani kwa mkulima?

Bei ya kununulia mazao ni miongoni mwa mambo muhimu yanayoamua kama mkulima ataongeza eneo la uzalishaji, atawekeza katika pembejeo bora au atahamia kwenye mazao mengine.

Wakulima wanapokuwa na taarifa ya bei inayotarajiwa kabla ya kuanza msimu, wanaweza kufanya maamuzi yenye msingi wa kiuchumi. Wanaweza kukokotoa gharama za mbegu, mbolea, maandalizi ya shamba, kupanda, palizi, uvunaji, usafirishaji na uhifadhi kabla ya kuamua ukubwa wa eneo watakalolima.

Kwa mfano, bei ya Shilingi 1,200 kwa kilo inaweza kumsaidia mkulima kukadiria mapato yake kulingana na kiasi cha ngano atakachovuna na kuuza.

Hata hivyo, ni muhimu kutofautisha bei ya mauzo na faida halisi ya mkulima. Bei nzuri peke yake haitoshi kumhakikishia mkulima faida ikiwa gharama za uzalishaji ni kubwa au mavuno kwa ekari ni madogo.

Mfano wa mapato kwa mkulima

Kiasi cha ngano kilichouzwa	Mapato kwa Sh 1,200/kg
Kilo 500	Sh 600,000
Tani 1 (kilo 1,000)	Sh 1,200,000
Tani 2 (kilo 2,000)	Sh 2,400,000
Tani 3 (kilo 3,000)	Sh 3,600,000
Tani 5 (kilo 5,000)	Sh 6,000,000

Haya ni makadirio ya mapato ghafi kabla ya kutoa gharama za uzalishaji, uvunaji, usafirishaji na gharama nyingine. Pia yanadhania kuwa kiasi chote kitanunuliwa kwa bei hiyo.

Kwa mfano, mkulima akiuza tani mbili za ngano kwa bei hiyo, atapata mapato ghafi ya Shilingi milioni 2.4. Ikiwa gharama zake zote za uzalishaji na mauzo ni Shilingi milioni 1.4, faida yake kabla ya kodi na gharama nyingine zisizojumuishwa itakuwa Shilingi milioni moja.

Hii ndiyo sababu Mkulima Jembe inasisitiza kuwa wakulima wanapaswa kuendesha kilimo kama biashara, kwa kutunza kumbukumbu za gharama, mavuno na mapato badala ya kuangalia fedha walizopokea pekee.

2. Serikali na COPRA zinasisitiza utekelezaji wa makubaliano

Akizungumza katika kikao cha wadau wa ngano kilichofanyika Dodoma, Waziri wa Kilimo, Mhe. Daniel Chongolo, ameelekeza COPRA kuimarisha ufuatiliaji wa makubaliano hayo na kuratibu ushirikiano kati ya wadau, taasisi za Wizara ya Kilimo na Serikali.

Maelekezo hayo yanahusisha kuwaunganisha wakulima na wanunuzi, kufuatilia utekelezaji wa makubaliano na kuhakikisha ngano inayozalishwa nchini inakidhi viwango vya ubora vinavyohitajika na viwanda.

Kwa upande wake, Mwenyekiti wa Chama cha Wachakataji wa Ngano, Bw. Hussein Suphian, amesisitiza umuhimu wa upatikanaji wa ngano ya ndani yenye ubora unaokidhi mahitaji ya viwanda. Pia ameeleza utayari wa chama hicho kuendelea kuunga mkono mipango ya Serikali

Mkurugenzi Mkuu wa COPRA, Bi. Irene Madeje Mlola, amesema Mamlaka itaendelea kuratibu na kufuatilia utekelezaji wa maelekezo hayo. Jukumu hilo linahusisha upatikanaji wa mbegu bora, huduma za ugani, ufuatiliaji wa taarifa za uzalishaji na kuwaunganisha wakulima na wachakataji kwa kushirikiana na Halmashauri na taasisi nyingine za Serikali.

Kwa mtazamo wa kiuchumi, ushirikiano huu una nafasi ya kupunguza pengo lililopo kati ya wakulima wanaotafuta soko na viwanda vinavyohitaji malighafi ya uhakika.

Hata hivyo, mafanikio yake yatategemea namna taarifa za bei zitakavyowafikia wakulima, wanunuzi watakavyopatikana katika maeneo ya uzalishaji na malipo yatakavyofanyika kwa wakati.

3. Pengo kati ya uzalishaji wa ndani na mahitaji ya ngano nchini

Takwimu za uzalishaji zilizotolewa katika taarifa ya makubaliano zinaonesha kuwa Tanzania bado ina nafasi kubwa ya kuongeza uzalishaji wa ngano ili kukidhi mahitaji yake ya ndani.

Uzalishaji wa ngano nchini

Tani 152,096

Msimu wa 2025/2026

Malengo ya Serikali

2026/2027

200,000 tani

2027/2028

300,000 tani

2030

450,000 tani

Chanzo: Takwimu na malengo yaliyotajwa katika taarifa ya makubaliano ya wadau wa ngano.

Kwa kutumia tani milioni moja kama kiwango cha chini cha mahitaji ya mwaka, uzalishaji wa tani 152,096 unalingana na takribani asilimia 15.2 ya mahitaji hayo. Hii ina maana kuwa, kwa hesabu hiyo ya makadirio, uzalishaji wa ndani bado uko mbali na mahitaji ya soko.

Pengo hilo linaashiria fursa kwa wakulima, lakini pia linaonesha ukubwa wa changamoto inayopaswa kutatuliwa. Kuongeza uzalishaji pekee hakutatosha bila kuongeza tija kwa kila ekari, kuboresha ubora na kujenga mfumo wa uhakika wa kukusanya na kusambaza mazao.

Lengo la tani 450,000 ifikapo mwaka 2030 litakuwa hatua muhimu ikiwa litafikiwa, lakini bado litakuwa chini ya mahitaji yanayokadiriwa kuzidi tani milioni moja kwa mwaka. Hivyo, Tanzania italazimika kuendelea kuimarisha uzalishaji hata baada ya kufikia lengo hilo.

Kwa nini Tanzania inaagiza ngano kutoka nje?

Uagizaji wa ngano unaweza kuhusishwa na mambo kadhaa:

• Mahitaji makubwa ya bidhaa za ngano: Matumizi ya unga wa ngano katika mikate, chapati, tambi, biskuti na bidhaa nyingine yanaongeza mahitaji ya malighafi.

• Uwezo mdogo wa uzalishaji wa ndani: Eneo linalolimwa, mavuno kwa ekari, upatikanaji wa pembejeo na gharama za uzalishaji vinaathiri kiasi kinachozalishwa.

• Mahitaji maalumu ya viwanda: Viwanda huhitaji ngano yenye sifa zinazofaa kwa bidhaa zao, ikiwemo kiwango cha protini na ubora wa unga unaotakiwa.

• Uhakika wa upatikanaji wa malighafi: Viwanda vinahitaji ugavi wa kutosha kwa mwaka mzima, jambo linalohitaji uzalishaji, uhifadhi na usambazaji uliopangwa vizuri.

Kwa hiyo, mkakati wa kupunguza uagizaji unahitaji sera zinazounganisha uzalishaji wa shambani, viwanda vya uchakataji, uhifadhi na masoko.

4. Ngano ni fursa ya biashara kwa wakulima na vijana

Ngano inaweza kuwa chanzo cha mapato kwa makundi mbalimbali katika mnyororo wa thamani, si kwa wakulima pekee.

Vijana wanaweza kushiriki katika huduma za kulima kwa kutumia matrekta, kupanda kwa mashine, kuvuna, kukusanya mazao, kusafirisha, kuhifadhi na kusambaza ngano kwa viwanda.

Wajasiriamali wanaweza kuwekeza katika maghala, vifaa vya kupima unyevu na ubora wa nafaka, mashine za kusafisha nafaka na huduma za uunganishaji wa wakulima na wanunuzi.

Kwa upande wa viwanda, ongezeko la ngano ya ndani linaweza kusaidia kujenga uhusiano wa kibiashara wa muda mrefu na wakulima, kupunguza kutegemea chanzo kimoja cha malighafi na kuchochea uwekezaji katika uchakataji.

Hata hivyo, fursa hizo zinahitaji mipango ya biashara, mitaji, ujuzi na mikataba inayoeleweka. Wajasiriamali hawapaswi kuwekeza kwa kutegemea bei iliyotangazwa pekee bila kuthibitisha gharama za usafirishaji, mahitaji ya wanunuzi na masharti ya ubora.

5. Elimu kwa mkulima: Namna ya kuongeza uzalishaji wa ngano

Ili kunufaika na soko la ngano, mkulima anapaswa kuzingatia kanuni bora za kilimo tangu maandalizi ya shamba hadi baada ya kuvuna.

A. Chagua mbegu bora inayofaa eneo lako

Mbegu ni msingi wa uzalishaji. Mkulima anapaswa kutumia mbegu bora zilizothibitishwa na zinazofaa kwa mazingira ya eneo lake, akizingatia muda wa kukomaa, uwezo wa kustahimili magonjwa na mahitaji ya soko.

Ni muhimu kupata ushauri wa maafisa ugani kuhusu aina ya mbegu inayofaa na kiasi kinachotakiwa kwa ukubwa wa shamba. Mbegu inayofanya vizuri katika eneo moja huenda isitoe matokeo sawa katika eneo lenye hali tofauti ya hewa na udongo.

B. Fanya uchunguzi wa udongo

Uchunguzi wa udongo husaidia kutambua virutubisho vilivyopo, upungufu wake na mahitaji ya marekebisho ya udongo.

Badala ya kutumia mbolea kwa mazoea, mkulima anapaswa kutumia matokeo ya uchunguzi na ushauri wa kitaalamu kupanga matumizi ya mbolea. Hii inaweza kusaidia kupunguza gharama zisizo za lazima na kuongeza ufanisi wa virutubisho.

C. Panda kwa wakati unaofaa

Muda wa kupanda unapaswa kuendana na hali ya hewa ya eneo husika, upatikanaji wa unyevu na ushauri wa kitaalamu. Kupanda nje ya kipindi kinachofaa kunaweza kuathiri uotaji, ukuaji na ujazaji wa punje.

Wakulima wanapaswa kufuatilia ushauri wa maafisa ugani na taarifa za hali ya hewa badala ya kutegemea kalenda moja kwa maeneo yote.

D. Dhibiti magugu, wadudu na magonjwa

Magugu hushindana na ngano kwa maji, mwanga na virutubisho. Wadudu na magonjwa yanaweza kupunguza mavuno na kuathiri ubora wa punje.

Ukaguzi wa mara kwa mara wa shamba husaidia kutambua matatizo mapema. Matumizi ya viuatilifu yafanyike kwa ushauri wa kitaalamu, kwa kufuata maelekezo ya bidhaa na hatua za usalama.

E. Vuna na hifadhi kwa uangalifu

Ngano inaweza kupoteza thamani ikiwa itavunwa kabla ya kukomaa vizuri, ikachanganywa na uchafu au ikahifadhiwa ikiwa na unyevu mwingi.

Mkulima anapaswa kuvuna kwa wakati unaofaa, kusafisha nafaka na kuhakikisha inafikia kiwango salama cha unyevu kwa uhifadhi kulingana na ushauri wa kitaalamu na masharti ya mnunuzi.

Uhifadhi mzuri hupunguza hatari ya ukungu, wadudu na upotevu wa mazao. Pia humsaidia mkulima kulinda ubora wakati akisubiri usafirishaji au malipo.

6. Ubora wa ngano: Sharti muhimu la kupata soko la viwanda

Moja ya hoja muhimu iliyosisitizwa na Chama cha Wachakataji wa Ngano ni upatikanaji wa ngano ya ndani yenye ubora unaokidhi mahitaji ya viwanda.

Hili ni jambo la msingi kwa sababu si kila ngano inaweza kutumika kwa kiwango sawa katika bidhaa zote. Viwanda vinahitaji malighafi inayokidhi mahitaji ya uzalishaji, na sifa za ngano zinaweza kuathiri ubora wa unga na bidhaa zinazotengenezwa.

Mambo yanayoweza kuangaliwa ni pamoja na:

• Kiwango cha unyevu wa nafaka.

• Usafi wa ngano na kutokuchanganyika na mawe, udongo au nafaka nyingine.

• Kiwango cha protini na sifa zinazohusiana na matumizi ya ngano.

• Kutokuwepo kwa ukungu na uchafuzi unaoweza kuhatarisha usalama wa chakula.

• Namna nafaka ilivyovunwa, kukaushwa, kusafirishwa na kuhifadhiwa.

Wakulima wanapaswa kuomba maelezo ya viwango vya ubora vinavyotakiwa kabla ya kupeleka mazao kwa wanunuzi. Aidha, wanunuzi wanapaswa kuweka masharti yanayoeleweka na kutoa maelezo ya msingi yanayomwezesha mkulima kujua kwa nini mzigo wake umekubaliwa au kukataliwa.

Jambo la kuzingatia: Bei ya Shilingi 1,200 kwa kilo iliyotajwa katika makubaliano inapaswa kutafsiriwa pamoja na masharti rasmi ya utekelezaji wake. Taarifa iliyotolewa hapa haijaainisha kwa kina taratibu za upimaji, madaraja ya ubora, gharama za usafirishaji au namna tofauti za malipo zitakavyoshughulikiwa.

7. Vikundi vya wakulima vinaweza kuongeza nguvu ya soko

Mkulima mmoja mwenye kiasi kidogo cha ngano anaweza kukabiliwa na changamoto za kupata usafiri wa gharama nafuu, taarifa sahihi za bei na uwezo wa kujadiliana na wanunuzi wakubwa.

Kupitia vikundi vya wakulima, vyama vya ushirika na AMCOS, wakulima wanaweza kuunganisha mazao yao, kupanga ukusanyaji, kujadiliana na wanunuzi na kupunguza gharama za baadhi ya huduma.

Mfumo huu unaweza kuwasaidia pia kupata mafunzo, pembejeo na huduma za kifedha kwa urahisi zaidi, kutegemea uwezo na utaratibu wa kila kikundi.

Ili vikundi hivyo vifanye kazi kwa ufanisi, vinahitaji uongozi wenye uwazi, kumbukumbu sahihi za mazao, taarifa za wanachama na utaratibu unaoeleweka wa malipo.

Kwa mfano, kikundi kinaweza kuanzisha kituo cha kukusanyia ngano, kupima unyevu, kusafisha nafaka na kuunganisha mizigo ya wakulima kabla ya kuipeleka kwa mnunuzi. Hata hivyo, uwekezaji wa kituo hicho unapaswa kutegemea uchambuzi wa gharama, kiasi cha mazao kinachopatikana na makubaliano na wanunuzi.

8. Kupunguza uagizaji wa ngano na matumizi ya fedha za kigeni

Tanzania inapotumia fedha za kigeni kununua ngano kutoka nje, inakuwa na wajibu wa kulipia bidhaa hiyo kwa mujibu wa mikataba na taratibu za biashara za kimataifa.

Kuongeza uzalishaji wa ndani kunaweza kupunguza kiasi cha ngano kinachoagizwa, endapo ngano inayozalishwa nchini itakidhi mahitaji ya viwanda kwa bei na ubora unaokubalika.

Hata hivyo, kupunguza uagizaji si suala la kuzalisha tani nyingi pekee. Kuna umuhimu wa kuhakikisha kuwa ngano ya ndani inapatikana wakati unaohitajika, inaweza kuhifadhiwa kwa usalama na inafaa kwa matumizi ya viwanda.

Ikiwa gharama za uzalishaji wa ndani zitakuwa kubwa sana au ubora hautakidhi mahitaji, viwanda vinaweza kuendelea kutegemea bidhaa za nje. Ndiyo maana uwekezaji katika mbegu bora, teknolojia, umwagiliaji unaofaa, uhifadhi na utafiti ni muhimu.

Kwa upande mwingine, kuongeza uzalishaji wa ndani kunaweza kuchochea ajira katika kilimo, usafirishaji, uhifadhi na uchakataji, pamoja na kuongeza shughuli za kiuchumi katika maeneo yanayozalisha ngano.

9. Changamoto zinazopaswa kutatuliwa ili kufikia malengo ya Serikali

Licha ya fursa zilizopo, kuna masuala kadhaa yanayohitaji kushughulikiwa kwa pamoja na Serikali, wakulima, wachakataji na taasisi za fedha.

Gharama za pembejeo

Mbegu bora, mbolea, mafuta na huduma za mashine zinaweza kuongeza gharama za uzalishaji. Upatikanaji wa pembejeo kwa wakati na kwa gharama zinazomudu mkulima ni muhimu ili bei ya mauzo ilete faida.

Mabadiliko ya hali ya hewa

Ukame, mvua zisizotabirika na joto vinaweza kuathiri mavuno. Wakulima wanahitaji ushauri wa kitaalamu, aina zinazofaa kwa maeneo yao na mbinu za kupunguza hatari za uzalishaji.

Usafirishaji na uhifadhi

Umbali kati ya mashamba na viwanda unaweza kuongeza gharama. Maghala bora, vituo vya ukusanyaji na mipango ya usafirishaji vinaweza kusaidia kulinda ubora na kupunguza upotevu.

Utekelezaji wa bei na malipo

Wakulima wanahitaji kujua wanunuzi, maeneo ya kupeleka mazao, masharti ya ubora na muda wa malipo. Ufuatiliaji wa COPRA utakuwa muhimu katika kutambua na kushughulikia changamoto zinazojitokeza.

10. Nini kifanyike ili makubaliano yawe na matokeo kwa mkulima?

Makubaliano ya bei ni hatua muhimu, lakini utekelezaji wake unapaswa kufuatiliwa kwa viashiria vinavyoweza kupimwa.

Wizara ya Kilimo na COPRA wanapaswa kuimarisha mfumo wa taarifa za soko, kutangaza maeneo ya uzalishaji na wanunuzi, kufuatilia utekelezaji wa makubaliano na kuratibu ushauri wa kitaalamu kuhusu ubora wa ngano.

Chama cha Wachakataji wa Ngano kinaweza kushirikiana na wakulima kupanga mahitaji ya malighafi, kutoa mapema maelezo ya viwango vya ubora na kuendeleza mikataba inayosaidia kuoanisha uzalishaji na mahitaji ya viwanda.

Halmashauri na maafisa ugani wanapaswa kuimarisha mafunzo kuhusu uzalishaji, udhibiti wa magonjwa, matumizi sahihi ya pembejeo, uvunaji na uhifadhi.

Taasisi za fedha zinaweza kubuni huduma zinazozingatia mzunguko wa msimu wa kilimo, ikiwemo mikopo ya pembejeo, mashine na miundombinu ya uhifadhi, kwa kuzingatia uwezo wa mkulima kurejesha fedha.

Wakulima wenyewe wanapaswa kupanga uzalishaji kwa kutumia taarifa za soko, kutunza kumbukumbu za gharama na kufuata viwango vya ubora vinavyotakiwa na wanunuzi.

Pia, ni muhimu kufuatilia kiasi cha ngano kilichonunuliwa kwa bei iliyokubaliwa, idadi ya wakulima walionufaika, muda wa malipo, kiwango cha ubora wa mazao na mabadiliko ya uzalishaji katika kila msimu.

11. Fursa kwa Tanzania kujenga mnyororo wa thamani wa ngano

Add to Favorites

Ngano inaweza kuwa msingi wa mnyororo mpana wa thamani unaoanzia shambani na kuendelea hadi kwa mlaji.

Mnyororo huo unaweza kujumuisha:

1. Uzalishaji wa mbegu bora na huduma za pembejeo.

2. Kilimo cha ngano na uvunaji.

3. Ukusanyaji, upimaji na uhifadhi wa nafaka.

4. Usafirishaji na uuzaji kwa viwanda.

5. Usagaji wa ngano na uzalishaji wa unga.

6. Utengenezaji wa mikate, biskuti, tambi na bidhaa nyingine.

7. Usambazaji wa bidhaa kwa maduka, masoko na walaji.

Kadiri mnyororo huu unavyounganishwa vizuri, ndivyo nafasi za ajira, biashara na uwekezaji zinavyoweza kuongezeka.

Kwa mfano, maeneo yanayozalisha ngano yanaweza kuvutia uwekezaji katika maghala, mashine za kuvuna, huduma za kukausha na vituo vya kukusanya mazao. Hata hivyo, uwekezaji huo unapaswa kufanyika pale ambapo kuna uzalishaji wa kutosha, miundombinu inayofaa na soko linaloweza kuendeleza biashara.

 Bei ya Sh 1,200 ni mwanzo, si mwisho wa safari

Makubaliano ya Shilingi 1,200 kwa kilo kama bei ya mkulima yanaweza kuwa hatua muhimu katika kuimarisha soko la ngano ya ndani na kujenga uhusiano wa karibu kati ya wakulima na viwanda.

Lakini mafanikio ya mpango huu hayatapimwa kwa kutangaza bei pekee. Yatapimwa kwa wakulima wangapi wataweza kuuza ngano yao kwa bei iliyokubaliwa, gharama zao zitakavyodhibitiwa, ubora wa mazao utakavyoboreshwa na kiasi cha ngano ya ndani kitakachotumika na viwanda nchini.

Kwa Tanzania, ambayo mahitaji yake ya ngano yanakadiriwa kuzidi tani milioni moja kwa mwaka, kuongeza uzalishaji ni fursa ya kuimarisha usalama wa chakula, kupanua biashara na kupunguza utegemezi wa bidhaa zinazoagizwa kutoka nje.

Wakulima, wachakataji na Serikali wanapaswa kuona makubaliano haya kama msingi wa kujenga mfumo endelevu wa uzalishaji, ununuzi na uchakataji wa ngano.

Ujumbe wa Mkulima Jembe: Kilimo chenye tija huanza na mipango mizuri, huimarishwa na teknolojia na elimu, na hukamilika pale mkulima anapopata soko la uhakika na faida inayomwezesha kuendeleza uzalishaji.

MKULIMA JEMBE 

Kilimo • Mifugo • Mazingira • Biashara

Shiriki makala hii na wakulima, vikundi vya ushirika, wachakataji wa ngano na wadau wa kilimo ili kuendeleza mjadala kuhusu masoko na uzalishaji wa ndani.

Nakili kichwa na ujumbe wa makala