USALAMA WA TAIFA UNAANZA NA USALAMA WA CHAKULA: BUNGE LATOA WITO WA KUTUNZA MIRADI YA UMWAGILIAJI

Na Mkulima Jembe

Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Viwanda, Biashara, Kilimo na Mifugo imesema kuwa usalama wa nchi unaanzia kwenye usalama wa chakula, ikieleza kuwa uwekezaji mkubwa unaofanywa na Serikali katika miradi ya umwagiliaji ni sehemu muhimu ya kuhakikisha Tanzania ina uwezo wa kuzalisha chakula cha kutosha, kukabiliana na changamoto za mabadiliko ya tabianchi na kuimarisha uchumi wa wananchi.

Kamati hiyo imeeleza kuwa wananchi hawapaswi kushangazwa na mabadiliko makubwa yanayofanywa na Serikali katika kuwezesha na kuendeleza miradi ya umwagiliaji, kwa kuwa hatua hizo zina uhusiano wa moja kwa moja na uwezo wa nchi kuzalisha mazao kwa uhakika na kwa muda wote wa mwaka.

Kwa mtazamo huo, umwagiliaji haupaswi kuonekana kama mradi wa kuongeza maji mashambani pekee, bali ni uwekezaji wa kimkakati katika usalama wa chakula, uchumi wa mkulima, ajira, biashara ya mazao na ustahimilivu wa taifa dhidi ya mabadiliko ya hali ya hewa.

UMWAGILIAJI NA USALAMA WA CHAKULA

Akizungumza katika muendelezo wa ziara ya kukagua miradi ya umwagiliaji inayosimamiwa na Tume ya Taifa ya Umwagiliaji, Mwenyekiti wa Kamati hiyo ambaye pia ni Mbunge wa Njombe Mjini, Mhe. Deodatus Philip Mwanyika, amesema Tanzania ni salama na msingi wake ni uhakika wa chakula.

Kauli hiyo inaibua mjadala mpana kuhusu uhusiano uliopo kati ya kilimo na usalama wa taifa.

Nchi ambayo haiwezi kuzalisha chakula cha kutosha kwa ajili ya wananchi wake inaweza kukabiliwa na changamoto mbalimbali, ikiwemo kupanda kwa gharama za chakula, utegemezi mkubwa wa uagizaji kutoka nje na kuyumba kwa kipato cha wananchi.

Kwa Tanzania ambayo sehemu kubwa ya wananchi inategemea kilimo moja kwa moja au kwa njia ya shughuli zinazohusiana na kilimo, kuongeza uzalishaji wa mazao ya chakula ni jambo lenye umuhimu mkubwa kwa uchumi wa taifa.

Ndiyo maana uwekezaji katika miundombinu ya umwagiliaji unaweza kuchukuliwa kama hatua ya kuongeza uwezo wa taifa kujilinda dhidi ya athari za ukame, mvua zisizotabirika na mabadiliko ya misimu ya kilimo.

TANZANIA NA UWEZO WA KUZALISHA CHAKULA

Mwanyika amesema nchi imekuwa na uzalishaji mkubwa wa mazao ya chakula kwa matumizi ya ndani na hata nje ya nchi, jambo linaloifanya kuwa tegemeo kwa baadhi ya nchi za Ukanda wa SADC.

Hali hii inaonyesha kuwa kilimo cha Tanzania kina nafasi si tu katika kulisha Watanzania, bali pia katika kuchangia usalama wa chakula katika ukanda wa Afrika Mashariki na Kusini.

Hata hivyo, uwezo huo unahitaji kuendelezwa kwa kuongeza uzalishaji, tija na ubora wa mazao.

Hapa ndipo umuhimu wa umwagiliaji unapojitokeza.

Kilimo kinachotegemea mvua pekee kinaweza kuathiriwa na mabadiliko ya muda wa mvua, ukame au mvua nyingi kupita kiasi. Umwagiliaji, kwa upande mwingine, unamwezesha mkulima kupanga uzalishaji kwa kuzingatia mahitaji ya maji ya zao na ratiba ya kilimo.

Hii inaweza kumsaidia mkulima kuzalisha zaidi ya mara moja kwa mwaka katika maeneo yanayoruhusu, kuongeza matumizi ya ardhi na kuboresha upatikanaji wa mazao sokoni.

UWEKEZAJI WA SERIKALI NA THAMANI YA UMWAGILIAJI

Jitihada za Serikali katika kuwekeza kwenye miradi ya umwagiliaji zinalenga kuhakikisha Tanzania inaendelea kuwa salama na kujidhatiti katika kuongeza uzalishaji wa mazao ya chakula.

Uwekezaji huo pia una maana kubwa kwa mkulima mmoja mmoja.

Miundombinu ya umwagiliaji inapopatikana, mkulima anaweza kuwa na uhakika zaidi wa kupata maji kwa ajili ya mazao yake. Hali hiyo inaweza kumwezesha kupanga uzalishaji, kuchagua mazao yenye soko na kutumia teknolojia nyingine za kilimo zinazoongeza tija.

Kwa mfano, eneo lenye mfumo mzuri wa umwagiliaji linaweza kuwa na uwezo wa kuendeleza uzalishaji wa mazao kama mpunga, mahindi, mboga, vitunguu, nyanya, miwa, matunda na mazao mengine kulingana na mazingira ya eneo hilo.

Lakini mafanikio ya umwagiliaji hayamalizii kwenye kujenga mfereji, bwawa, kituo cha kusukuma maji au miundombinu mingine.

Kinachofuata ni matengenezo, matumizi sahihi, usimamizi wa maji na ushiriki wa wakulima.

“MRADI NI WETU” LAKINI MATENGENEZO NI JUKUMU LA PAMOJA

Mwanyika ameonya kuhusu umuhimu wa kuhakikisha miradi hiyo inatunzwa kupitia rasilimali za ndani ikiwemo kodi na tozo, ili kuhakikisha inakuwa endelevu na yenye tija kwa wananchi.

Amesema:

“Si rahisi kusema mradi huu ni wetu halafu matengenezo yake apeleke mtu mwingine, si sawa.”

Kauli hii inaweka wazi umuhimu wa uwajibikaji wa pamoja katika kulinda miundombinu ya umwagiliaji.

Mara nyingi, changamoto ya miradi ya maendeleo si ujenzi pekee, bali ni namna ya kuhakikisha mradi unaendelea kufanya kazi kwa ufanisi baada ya kukamilika.

Mfereji unaweza kujengwa vizuri lakini ukajaa udongo na taka. Bwawa linaweza kujengwa lakini likakosa matengenezo. Pampu inaweza kununuliwa lakini ikaharibika bila fedha za ukarabati.

Kwa hiyo, mfumo wa kuchangia gharama za uendeshaji na matengenezo ni sehemu ya kuhakikisha uwekezaji mkubwa uliofanywa haupotei.

ADA NA TOZO: KWA NINI MKULIMA ANATAKIWA KUCHANGIA?

Mwanyika ametoa angalizo kuwa miradi inayojengwa na Serikali inahitaji utunzaji wa karibu, na wananchi wanapaswa kuelewa mchango wao kupitia ada na tozo mbalimbali ili kuhakikisha miundombinu hiyo inabaki katika hali nzuri muda wote.

Kwa mkulima, suala la ada au tozo linaweza kuonekana kama gharama ya ziada, hasa pale ambapo mkulima tayari anakabiliwa na gharama za mbegu, mbolea, dawa, kazi, usafirishaji na masoko.

Lakini kwa upande mwingine, huduma ya umwagiliaji nayo ina gharama za uendeshaji.

Maji yanahitaji kusimamiwa. Miundombinu inahitaji kusafishwa. Vifaa vinahitaji kukaguliwa na kutengenezwa. Katika baadhi ya mifumo, pampu na vifaa vingine vinahitaji nishati na matengenezo ya mara kwa mara.

Hivyo, ushiriki wa mkulima katika gharama hizo unapaswa kuangaliwa kama sehemu ya mfumo wa kuhakikisha huduma inaendelea kuwepo.

Jambo muhimu ni kuhakikisha ada na tozo hizo zinaeleweka, zinatozwa kwa mujibu wa sheria na matumizi yake yanaendana na kuboresha huduma inayowafikia wakulima.

UMWAGILIAJI NI ZAIDI YA MAJI

Umwagiliaji unapofanya kazi kwa ufanisi, manufaa yake yanaweza kwenda zaidi ya kuongeza mavuno.

Unaweza kuchochea shughuli za biashara katika maeneo ya vijijini.

Mkulima akizalisha zaidi, anahitaji mbegu, mbolea, dawa, zana, huduma za usafirishaji, maghala, masoko na usindikaji.

Hivyo, mradi wa umwagiliaji unaweza kuwa kichocheo cha mnyororo mzima wa thamani.

Kwa mfano, uzalishaji mkubwa wa vitunguu unaweza kuongeza biashara ya pembejeo, ajira kwa vibarua, usafirishaji, uhifadhi na biashara ya jumla na rejareja.

Vivyo hivyo, uzalishaji wa mpunga unaweza kuibua mahitaji ya mashine za kuvuna, kusindika, kukoboa, kufungasha na kusafirisha.

Hii ndiyo sababu uwekezaji katika umwagiliaji unaweza kuleta athari pana katika uchumi wa eneo husika.

THAMANI YA FEDHA INAPASWA KUONEKANA SHAMBANI

Mwanyika ameongeza kuwa miradi ya umwagiliaji inaendeshwa kwa ufanisi na thamani ya fedha inaonekana kulingana na kazi zinazofanyika, akibainisha kuwa miradi hiyo inagusa moja kwa moja maisha ya wananchi na kutoa matumaini makubwa ya kiuchumi.

Hili ni eneo muhimu katika kutathmini mafanikio ya miradi ya umwagiliaji.

Mafanikio hayapaswi kuishia kwenye takwimu za kilomita za mifereji iliyojengwa au idadi ya miundombinu iliyokamilika.

Mafanikio yanapaswa pia kuonekana katika maisha ya mkulima.

Je, uzalishaji umeongezeka?

Je, gharama za uzalishaji zimepungua au zimekuwa rahisi kudhibiti?

Je, mkulima amepata masoko?

Je, kipato kimeongezeka?

Je, eneo limeweza kuzalisha mazao kwa misimu zaidi?

Je, vijana wamepata ajira?

Je, wanawake wamepata fursa zaidi za kiuchumi?

Maswali haya yanaweza kusaidia kupima matokeo halisi ya uwekezaji katika umwagiliaji.

MKULIMA NI SEHEMU YA UMILIKI WA MRADI

Mwanyika amesisitiza kuwa ni muhimu wananchi watambue kuwa miradi hiyo si ya Serikali pekee bali ni yao, hivyo wanapaswa kushiriki kikamilifu katika uendelezaji wake pamoja na kuchangia ada za huduma za umwagiliaji kwa mujibu wa sheria zilizopo.

Hapa kuna dhana muhimu ya umiliki wa mradi na wananchi.

Mradi unapochukuliwa kuwa ni mali ya Serikali pekee, wananchi wanaweza kuona jukumu la kutunza miundombinu kuwa ni la Serikali.

Lakini wananchi wanapoelewa kuwa wao ni wanufaika na washiriki wa mradi, wanaweza kuwa sehemu ya ulinzi na usimamizi wake.

Hii inaweza kusaidia kupunguza uharibifu wa miundombinu, matumizi yasiyo sahihi ya maji, uvamizi wa maeneo ya miundombinu na migogoro ya matumizi ya maji.

WAZIRI CHONGOLO: UWEKEZAJI UNALENGA KUMKOMBOA MKULIMA

Kwa upande wake, Waziri wa Kilimo, Daniel Chongolo, ameishukuru Kamati ya Bunge kwa ziara hiyo yenye tija na kueleza kuwa watendaji wa Wizara pamoja na Tume wako tayari kupokea maelekezo, maoni na ushauri ili kuboresha utekelezaji wa miradi hiyo.

Chongolo amesema uwekezaji mkubwa unaofanywa katika miradi ya umwagiliaji unalenga kuchochea kilimo chenye tija, kumkomboa mkulima na kuongeza uzalishaji wa chakula kwa ajili ya kujitosheleza ndani ya nchi pamoja na kukidhi mahitaji ya nchi jirani.

Hii inaonyesha kuwa sera ya umwagiliaji inaangaliwa katika mtazamo mpana zaidi wa uzalishaji wa chakula na uchumi wa kilimo.

Kwa Tanzania, kuongeza uzalishaji kunahitaji kwenda sambamba na kuongeza tija kwa eneo la ardhi linalolimwa.

Mkulima anayepata maji ya uhakika anaweza kuwa na nafasi kubwa zaidi ya kutumia mbinu bora za uzalishaji, kupanga kalenda ya kilimo na kuchagua mazao yanayolingana na mahitaji ya soko.

TUME YA TAIFA YA UMWAGILIAJI NA USHIRIKIANO NA WANANCHI

Naye Mkurugenzi Mkuu wa Tume ya Taifa ya Umwagiliaji, Bw. Raymond Mndolwa, amesema Tume itaendelea kushirikiana na wananchi katika utekelezaji wa miradi yake pamoja na kutoa elimu ili kupunguza changamoto zinazoweza kujitokeza.

Elimu kwa wakulima ni sehemu muhimu ya mafanikio ya miradi ya umwagiliaji.

Mkulima anahitaji kuelewa namna ya kutumia maji kwa ufanisi, kutunza miundombinu, kushiriki katika usimamizi wa skimu na kuzingatia kanuni za matumizi ya maji.

Matumizi yasiyo sahihi ya maji yanaweza kuathiri wakulima wengine wanaotegemea chanzo hicho hicho.

Kwa hiyo, usimamizi wa maji unahitaji ushirikiano kati ya Serikali, Tume, viongozi wa maeneo husika na wakulima.

KUZUIA MIGOGORO KABLA HAJAANZA

Mndolwa ameongeza kuwa Tume imekuwa ikishirikiana na ofisi za mikoa na wilaya katika mipango ya tathmini za miradi tangu hatua za awali, hatua inayosaidia kupunguza migogoro na kuongeza ufanisi katika utekelezaji wake.

Ushirikishwaji wa mamlaka za maeneo husika tangu hatua za awali ni muhimu kwa sababu miradi ya umwagiliaji inaweza kugusa ardhi, vyanzo vya maji, makazi, mifugo, mazingira na shughuli nyingine za wananchi.

Tathmini ya mapema inaweza kusaidia kubaini changamoto kabla ya mradi kuingia katika hatua kubwa za utekelezaji.

Hii pia inaweza kusaidia kuweka wazi maeneo ya mradi, mahitaji ya maji, matumizi ya ardhi na majukumu ya wadau mbalimbali.

UMWAGILIAJI NA MABADILIKO YA TABIANCHI

Katika kipindi ambacho mabadiliko ya tabianchi yanaendelea kuathiri mifumo ya mvua na uzalishaji wa kilimo, umwagiliaji unapata umuhimu zaidi.

Hata hivyo, umwagiliaji wenyewe haupaswi kuonekana kama suluhisho la kila changamoto ya tabianchi.

Maji yanapaswa kutumiwa kwa ufanisi na vyanzo vyake kulindwa.

Hii ina maana kuwa miradi ya umwagiliaji inapaswa kwenda sambamba na uhifadhi wa vyanzo vya maji, udhibiti wa uharibifu wa ardhi, matumizi sahihi ya maji na teknolojia zinazopunguza upotevu wa maji.

Kwa mkulima, ujumbe mkubwa ni kwamba maji ni rasilimali ya uzalishaji inayohitaji kutunzwa kama ambavyo mkulima anavyotunza mbegu, ardhi na mifugo.

UMUHIMU WA KUONGEZA TIJA BADALA YA KUONGEZA ENEO PEKEE

Umwagiliaji unapopanua uwezo wa uzalishaji, hatua inayofuata ni kuongeza tija.

Hii inahitaji matumizi ya mbegu bora, mbolea kwa viwango sahihi, udhibiti wa visumbufu na magonjwa, matumizi ya teknolojia, usimamizi mzuri wa udongo na upatikanaji wa taarifa sahihi za masoko.

Mkulima mwenye maji lakini asiye na teknolojia na soko anaweza kuongeza uzalishaji bila kupata faida inayotarajiwa.

Kwa hiyo, umwagiliaji unapaswa kuunganishwa na pembejeo, elimu, teknolojia, masoko, uhifadhi na usindikaji.

Hapo ndipo thamani kamili ya uwekezaji katika umwagiliaji inaweza kuonekana.

KUTOKA SHAMBANI HADI SOKONI

Changamoto nyingine inayopaswa kupewa uzito ni masoko.

Uzalishaji unapoongezeka katika skimu za umwagiliaji, kiasi kikubwa cha mazao kinaweza kuingia sokoni kwa wakati mmoja.

Bila mipango ya uhifadhi, usindikaji na masoko, ongezeko la uzalishaji linaweza kuambatana na changamoto za bei.

Ndiyo maana ni muhimu miradi ya umwagiliaji iunganishwe na minyororo ya thamani.

Mkulima asifikiri tu kuhusu “nitalima nini?” bali pia:

Nani atanunua?

Atanunua kwa bei gani?

Nitawezaje kuhifadhi?

Ninaweza kuongeza thamani kwa kusindika?

Ni soko gani la ndani au nje lina mahitaji ya zao hili?

Maswali haya yanaweza kumsaidia mkulima kugeuza uzalishaji kuwa biashara yenye tija.

USALAMA WA CHAKULA NI UCHUMI PIA

Kauli kwamba usalama wa taifa unaanza na usalama wa chakula ina maana pana zaidi.

Chakula kinapopatikana kwa wingi na kwa bei zinazoweza kumudu wananchi, familia zinaweza kuelekeza sehemu ya kipato chao katika elimu, afya, makazi na shughuli nyingine za kiuchumi.

Kwa upande wa taifa, uzalishaji mkubwa unaweza kupunguza utegemezi wa uagizaji wa baadhi ya bidhaa na kutoa fursa ya kuuza ziada katika masoko ya nje.

Hivyo, kilimo kinaweza kuwa sehemu ya msingi ya biashara ya ndani na kimataifa.

MWITO KWA MKULIMA: TUNZA MIUNDOMBINU UNAYOTUMIA

Ujumbe unaotokana na ziara ya Kamati ya Bunge ni kwamba ujenzi wa miundombinu ya umwagiliaji ni hatua moja, lakini kuitunza na kuitumia kwa ufanisi ni hatua nyingine muhimu zaidi.

Mkulima anayenufaika na mfereji, bwawa au mfumo mwingine wa umwagiliaji ana jukumu la kushiriki katika kuutunza.

Wananchi wanapaswa kuepuka kutupa taka kwenye mifereji, kuharibu miundombinu, kutumia maji kinyume cha utaratibu au kufanya shughuli zinazoweza kuathiri miundombinu.

Aidha, ushirikiano kati ya wakulima na taasisi zinazohusika unaweza kusaidia changamoto kutatuliwa mapema kabla hazijawa kubwa.

 MAJI NI MSINGI WA KILIMO CHA KISASA

Ziara ya Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Viwanda, Biashara, Kilimo na Mifugo katika miradi ya umwagiliaji imeibua hoja kubwa kuhusu mustakabali wa kilimo nchini Tanzania.

Ujumbe mkuu ni kwamba usalama wa chakula ni sehemu ya usalama wa taifa, na umwagiliaji ni miongoni mwa nyenzo zinazoweza kusaidia kujenga uzalishaji wa chakula wenye uhakika.

Lakini mafanikio ya miradi hiyo hayatategemea Serikali pekee.

Serikali inahitaji kujenga na kuboresha miundombinu, Tume ya Taifa ya Umwagiliaji inahitaji kusimamia na kutoa elimu, mamlaka za mikoa na wilaya zinahitaji kushirikiana katika utekelezaji, huku wananchi na wakulima wakihitaji kutunza miundombinu na kushiriki katika gharama na usimamizi kwa mujibu wa sheria.

Kwa mkulima, umwagiliaji unaweza kumaanisha zaidi ya kupata maji shambani.

Unaweza kumaanisha uzalishaji wa uhakika, mavuno zaidi, biashara endelevu, ajira, usindikaji, masoko na kipato bora.

Kwa taifa, unaweza kumaanisha uwezo mkubwa zaidi wa kuzalisha chakula kwa ajili ya wananchi na kuwa na nafasi kubwa katika biashara ya mazao ndani na nje ya nchi.

Kwa hiyo, kulinda miundombinu ya umwagiliaji si jukumu la Serikali pekee. Ni jukumu la kila mwananchi anayenufaika nayo na kila mdau anayehusika na sekta ya kilimo.

Kilimo chenye maji ya uhakika ni msingi wa uzalishaji wenye tija; na uzalishaji wenye tija ni sehemu muhimu ya kujenga usalama wa chakula na uchumi imara.

MKULIMA JEMBE — Kilimo, Mifugo, Mazingira na Biashara