NJAA YA KUKU? LAKINI AFRIKA INAKABILIWA NA TISHIO LA NJAA: KILIMO CHA TANZANIA KINAJIFUNZA NINI KUTOKA KWA UKAME, EL NINO NA MAFURIKO?

Chakula si suala la kuwa na mashamba pekee. Ni suala la kuwa na maji, mbegu, udongo wenye rutuba, teknolojia, masoko, miundombinu, amani na uwezo wa kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi.

Taarifa uliyoleta kuhusu nchi zinazohitaji msaada wa chakula ina ujumbe mkubwa kwa mkulima wa Tanzania: usalama wa chakula unaweza kutikisika kwa kasi pale kilimo kinapokutana na majanga ya hali ya hewa, migogoro, umaskini na udhaifu wa mifumo ya uzalishaji.

Hata hivyo, ni muhimu kuweka taarifa hiyo katika muktadha sahihi wa wakati. Takwimu za nchi 37, zikiwemo 28 za Afrika, zinatokana na ripoti ya FAO ya mwaka 2017, iliyohusisha athari zilizochelewa za ukame uliosababishwa na El Niño wa mwaka 2016. (FAOHome)

Kwa sasa, hali ya dunia imebadilika. FAO iliripoti mwezi Julai 2026 kwamba nchi 41 duniani zinahitaji msaada wa nje wa chakula, zikiwemo nchi 31 za Afrika. Sababu zinatofautiana na zinahusisha migogoro, hali mbaya ya hewa, gharama za pembejeo na changamoto nyingine za uzalishaji na upatikanaji wa chakula. (FAOHome)

Hivyo, taarifa ya zamani inatupa somo la leo: mkulima wa Tanzania anapaswa kujiandaa kwa kilimo kinachoweza kukabiliana na mishtuko ya hali ya hewa.

 

EL NINO NI NINI NA KWA NINI MKULIMA ANAPASWA KUJALI?

El Niño ni hali ya mabadiliko ya mfumo wa bahari na anga katika eneo la kitropiki la Pasifiki ambayo inaweza kubadilisha mwenendo wa mvua na joto katika maeneo mbalimbali duniani.

Athari zake si sawa kila mahali.

Katika baadhi ya maeneo inaweza kuongeza uwezekano wa mvua nyingi, wakati maeneo mengine yanaweza kukumbwa na ukame.

Hapo ndipo mkulima anapaswa kuelewa jambo muhimu:

El Niño si "ukame" moja kwa moja kila mahali; ni mfumo wa hali ya hewa unaoweza kubadilisha mifumo ya mvua na joto katika maeneo mbalimbali.

Kwa kilimo, mabadiliko hayo yanaweza kuwa na athari kubwa kwa:

• tarehe ya kupanda;
• uotaji wa mbegu;
• ukuaji wa mimea;
• maua;
• kutengenezwa kwa matunda na mizizi;
• upatikanaji wa maji;
• magonjwa na wadudu;
• mavuno;
• bei za chakula.

 

KWA NINI UKAME UNAWEZA KUGEUKA KUWA TISHIO LA NJAA?

Kilimo cha maeneo mengi ya Afrika kinategemea mvua.

Mvua ikichelewa, mkulima anaweza kuchelewa kupanda.

Mvua ikikatika baada ya kupanda, mbegu zinaweza kushindwa kuendelea vizuri.

Mvua ikikosekana wakati wa maua au kutengeneza punje, mavuno yanaweza kushuka.

Mvua ikipungua kwa misimu kadhaa mfululizo, tatizo linaweza kuhamia kutoka shambani hadi kwenye:

soko → bei → kaya → lishe → afya.

Hivyo, ukame hauishii kwenye mmea kunyauka.

Unaweza kuathiri uchumi mzima wa familia.

 

SUDAN KUSINI: SOMO LA HATARI YA MIGOGORO + TABIANC

Sudan Kusini imekuwa ikikabiliwa na mchanganyiko wa migogoro, mishtuko ya tabianchi, udhaifu wa uchumi na changamoto za uzalishaji wa chakula.

FAO inaeleza kuwa nchi hiyo inaendelea kuwa miongoni mwa nchi zinazokabiliwa na mzozo mkubwa wa chakula duniani, huku migogoro, mishtuko ya tabianchi na kudorora kwa uchumi vikiwa miongoni mwa vichocheo vikuu. (FAOHome)

Taarifa za karibuni zinaonyesha ukubwa wa changamoto hiyo: zaidi ya watu milioni 7.8 nchini Sudan Kusini wanakabiliwa na uhaba mkubwa wa chakula, huku mamilioni ya watoto wakikabiliwa na utapiamlo. (Reuters)

Hapa kuna somo kubwa kwa Afrika:

Kilimo hakiwezi kuwa imara bila jamii kuwa na uwezo wa kukabiliana na migogoro na majanga ya tabianchi.

Mkulima akipoteza mifugo, shamba, mbegu au zana kutokana na mafuriko au migogoro, kurejea katika uzalishaji kunaweza kuchukua muda mrefu.

 

SOMALIA: UKAME UNAPOGUSA MIFUGO, CHAKULA NA MAISHA

Somalia ni mfano mwingine wa jinsi ukame wa muda mrefu unavyoweza kuathiri mfumo mzima wa maisha.

Kwa jamii zinazotegemea mifugo, maji si kwa ajili ya kunywa tu.

Maji yanahitajika kwa:

• ng'ombe;
• mbuzi;
• kondoo;
• ngamia;
• uzalishaji wa mazao;
• afya ya familia.

Mifugo inapokufa, familia inapoteza:

chakula + kipato + mali + mtaji wa baadaye.

Hii ndiyo sababu kukabiliana na ukame kunahitaji zaidi ya kusubiri chakula cha msaada.

Kunahitaji pia:

• visima;
• mabwawa;
• uhifadhi wa maji;
• malisho;
• huduma za mifugo;
• mbegu zinazostahimili ukame;
• masoko;
• mifumo ya tahadhari ya mapema.

Kwa sasa Somalia bado inakabiliwa na mzozo mkubwa wa chakula unaochochewa na ukame, migogoro na upungufu wa misaada. Ripoti ya Agosti 2026 inaonyesha hali ya chakula imeendelea kuwa mbaya kwa mamilioni ya watu. (AP News)

 

ZIMBABWE: MAJI MENGI NAYO YANAWEZA KUWA TATIZO

Mkulima anaweza kufikiri kwamba tatizo la kilimo ni ukame pekee.

Si kweli.

Maji machache yanaweza kuharibu mazao, lakini maji mengi kwa wakati usiofaa yanaweza kufanya hivyo pia.

Mafuriko yanaweza:

• kusomba udongo wenye rutuba;
• kuharibu mimea;
• kuua mifugo;
• kuharibu maghala;
• kukata barabara;
• kuharibu madaraja;
• kuzuia chakula kufika sokoni;
• kuongeza magonjwa ya mimea;
• kuharibu mbegu zilizohifadhiwa.

Hivyo, kilimo kinahitaji usimamizi wa hatari za ukame na mafuriko kwa pamoja.

 

SOMO KUBWA KWA MKULIMA WA TANZANIA

Tanzania haipaswi kusubiri mpaka chakula kiwe haba ndipo tuanze kujadili usalama wa chakula.

Tunapaswa kujiuliza mapema:

Je, tuna maji ya kutosha?

Je, tuna mbegu bora?

Je, tunahifadhi chakula cha kutosha?

Je, wakulima wana taarifa sahihi za hali ya hewa?

Je, tuna miundombinu ya kuhifadhi mazao?

Je, tunapunguza upotevu baada ya mavuno?

Je, tunawekeza katika umwagiliaji?

Maswali haya ni muhimu kwa sababu usalama wa chakula unaanzia shambani.

 

KILIMO CHA MVUA PEKEE KINAWEZA KUWA NA HATARI

Kilimo cha mvua si kibaya.

Tatizo ni kutegemea mvua bila kuwa na mpango wa kukabiliana na mvua inapochelewa au inaponyesha kupita kiasi.

Mkulima anaweza kupunguza hatari kwa:

• kuvuna maji;
• kutumia mabwawa;
• kujenga miundombinu ya umwagiliaji;
• kutumia matuta na mifereji;
• kupanda kwa kufuata ushauri wa msimu;
• kutumia mbegu zinazofaa eneo husika;
• kubadilisha aina za mazao.

 

UMUHIMU WA UMWAGILIAJI

Umwagiliaji ni moja ya nguzo muhimu za kilimo kinachostahimili mabadiliko ya hali ya hewa.

Lakini umwagiliaji si kumwaga maji shambani tu.

Mfumo mzuri unahitaji:

chanzo cha maji → pampu → miundombinu → uhifadhi → usambazaji → ratiba → ufuatiliaji.

Teknolojia kama umwagiliaji wa matone inaweza kusaidia kutumia maji kwa ufanisi katika mazao yanayofaa.

Kwa maeneo yenye maji machache, mkulima anapaswa kuangalia pia:

• gharama ya pampu;
• gharama ya mafuta au umeme;
• upatikanaji wa maji;
• gharama ya miundombinu;
• faida ya zao.

 

MBINU ZA KILIMO HIFADHI

Kilimo hifadhi kinaweza kusaidia kujenga udongo wenye uwezo mkubwa wa kushikilia maji na kupunguza mmomonyoko, kutegemea mfumo unaotumika.

Baadhi ya kanuni zake ni pamoja na:

• kupunguza usumbufu usio wa lazima wa udongo;
• kuhifadhi mabaki ya mimea;
• kutumia mzunguko wa mazao;
• kutumia mazao funika pale inapofaa;
• kupunguza mmomonyoko.

Udongo wenye afya ni kama benki ya maji na virutubisho.

Unapouharibu, gharama ya kurejesha uzalishaji huongezeka.

 

KILIMO MSETO KINAWEZA KUPUNGUZA HATARI

Mkulima anayelima zao moja pekee anaweza kupata hasara kubwa kama zao hilo litashambuliwa na ugonjwa au hali ya hewa itaharibu mavuno.

Kilimo mseto kinaweza kusaidia kutawanya hatari.

Kwa mfano, mkulima anaweza kuchanganya au kupanga kwa zamu mazao kama:

• mahindi;
• maharage;
• kunde;
• alizeti;
• viazi;
• mboga.

Lakini uchaguzi wa mchanganyiko unatakiwa kuzingatia mazingira na masoko.

 

MBEGU ZINAZOSTAHIMILI HALI NGUMU

Mabadiliko ya hali ya hewa yanafanya uchaguzi wa mbegu kuwa suala la kimkakati.

Mkulima anapaswa kuangalia:

• muda wa kukomaa;
• uwezo wa kustahimili ukame;
• uwezo wa kustahimili magonjwa;
• mahitaji ya maji;
• soko;
• mavuno yanayotarajiwa.

Mbegu ya bei rahisi si lazima iwe mbegu ya gharama nafuu.

Kama mbegu ya bei ndogo inaleta mavuno madogo na mbegu bora inaleta mavuno yenye faida, gharama halisi lazima ipimwe kwa kuangalia faida kwa ekari, si bei ya pakiti pekee.

 

UHIFADHI WA CHAKULA NI SILAHA DHIDI YA NJAA

Mojawapo ya changamoto kubwa katika kilimo si uzalishaji pekee, bali upotevu baada ya mavuno.

Mkulima anaweza kuzalisha chakula kingi lakini akapoteza sehemu yake kutokana na:

• wadudu;
• panya;
• unyevunyevu;
• maghala mabovu;
• usafirishaji mbaya;
• kuchelewa kupata soko.

Kwa hiyo, kujenga maghala bora ni sehemu ya sera ya usalama wa chakula.

 

KWA NINI VYAMA VYA WAKULIMA NI MUHIMU?

Mkulima mmoja anaweza kushindwa kujenga ghala kubwa.

Mkulima mmoja anaweza kushindwa kununua mashine ya kukaushia.

Mkulima mmoja anaweza kushindwa kupata taarifa za soko.

Lakini kikundi kinaweza.

Ushirika unaweza kusaidia katika:

• kuhifadhi mazao;
• kununua pembejeo;
• kupata mikopo;
• kusindika mazao;
• kutafuta masoko;
• kujadiliana bei;
• kupata teknolojia.

 

ONGEZA THAMANI BADALA YA KUUZA MAVUNO GHAFI

Katika mazingira ya hatari za hali ya hewa, kuongeza thamani kunaweza kuwa sehemu ya mkakati wa biashara.

Mahindi yanaweza kuwa:

unga → dona → bidhaa za chakula.

Alizeti inaweza kuwa:

mbegu → mafuta → mashudu.

Karanga zinaweza kuwa:

karanga → siagi ya karanga → bidhaa zilizofungashwa.

Matunda yanaweza kuwa:

matunda → juisi → jamu → bidhaa zilizokaushwa.

Hii inaweza kusaidia kupanua masoko na kupunguza utegemezi wa kuuza zao ghafi wakati wa mavuno mengi.

 

MKULIMA ANAPASWA KUJUA TAHADHARI YA MAPEMA

Taarifa za hali ya hewa si habari za kusoma tu.

Ni chombo cha kufanya maamuzi.

Mkulima akipata taarifa kwamba msimu unaweza kuwa na mvua chache kuliko kawaida, anaweza kujiandaa kwa:

• kupanda aina za muda mfupi;
• kuvuna maji;
• kupunguza eneo la zao linalohitaji maji mengi;
• kuongeza mazao yanayostahimili ukame;
• kupanga mapema pembejeo.

Taarifa ikionyesha uwezekano wa mvua nyingi, mkulima anaweza:

• kuboresha mifereji;
• kuinua matuta;
• kuimarisha kingo;
• kuhamisha mifugo katika maeneo salama;
• kulinda maghala.

Taarifa ya hali ya hewa ni pembejeo ya kilimo.

 

KILIMO NA MABADILIKO YA TABIANCHI

Mabadiliko ya tabianchi yanafanya misimu kutotabirika zaidi katika maeneo mengi.

Mkulima anaweza kukutana na:

ukame → mvua kubwa → joto kali → wadudu → magonjwa → hasara.

Hivyo, kilimo cha baadaye hakitakuwa tu:

"Panda wakati wa mvua."

Kitakuwa:

"Panda kwa kuzingatia taarifa, maji, udongo, mbegu, soko na hatari."

 

TANZANIA INAPASWA KUJIFUNZA NINI?

Tanzania ina nafasi kubwa ya kuimarisha usalama wake wa chakula kwa sababu ina:

• ardhi;
• maji;
• maeneo yenye hali mbalimbali za hewa;
• wakulima wengi;
• mifugo;
• rasilimali za uvuvi;
• masoko ya ndani;
• nafasi ya biashara ya kikanda.

Lakini rasilimali pekee hazitoshi.

Kinachohitajika ni uzalishaji wenye tija na mfumo imara wa chakula.

 

SERIKALI, WATAFITI NA MKULIMA WASHIRIKIANE

Mkulima hawezi kupambana na mabadiliko ya tabianchi peke yake.

Serikali inahitajika katika:

• miundombinu ya umwagiliaji;
• barabara;
• masoko;
• huduma za ugani;
• utafiti;
• mbegu;
• taarifa za hali ya hewa;
• mikopo;
• bima ya kilimo.

Watafiti wanahitaji kuzalisha:

• mbegu bora;
• teknolojia za kuhifadhi maji;
• teknolojia za kuongeza rutuba;
• njia salama za kudhibiti visumbufu;
• mifumo ya kilimo inayostahimili mishtuko.

Na mkulima anahitaji kutumia maarifa hayo shambani.

 

NJAA HAIANZI SUPERMARKETINI—INAANZIA KWENYE MFUMO WA UZALISHAJI

Wakati mwingine watu wanapoona bei ya chakula imepanda, wanaangalia soko pekee.

Lakini nyuma ya bei hiyo kuna mnyororo mzima:

mbegu → udongo → maji → mbolea → mkulima → mavuno → usafirishaji → uhifadhi → usindikaji → soko.

Kama sehemu moja inavurugika, bei inaweza kuathirika.

Mfano:

Msimu wa ukame → mavuno yanapungua → chakula kinakuwa haba → bei inapanda → kaya maskini zinapunguza matumizi → lishe inazorota.

Hivyo, usalama wa chakula ni usalama wa uchumi wa kaya.

 

MKULIMA JEMBE: USHAURI KWA MKULIMA

Mkulima wa Tanzania anaweza kuanza kuchukua hatua hata bila kuwa na mtaji mkubwa.

Hatua ya kwanza

Hifadhi maji.

Vuna maji ya mvua pale inapowezekana.

Hatua ya pili

Linda udongo.

Punguza mmomonyoko na ongeza mabaki ya mimea na mboji inayofaa.

Hatua ya tatu

Chagua mbegu kwa maarifa.

Usinunue mbegu kwa jina pekee.

Hatua ya nne

Diversify.

Usiweke maisha yote kwenye zao moja bila kutathmini hatari.

Hatua ya tano

Hifadhi chakula.

Usiuze kila kitu wakati bei iko chini ikiwa una uwezo salama na wa kibiashara wa kuhifadhi.

Hatua ya sita

Ongeza thamani.

Tafuta namna ya kusindika au kupanga bidhaa ili kupata soko bora.

Hatua ya saba

Tumia taarifa za hali ya hewa.

Usifanye maamuzi ya kupanda kwa mazoea ya miaka iliyopita pekee.

 

HITIMISHO: AFRIKA INAPASWA KULIMA KWA AJILI YA LEO NA KESHO

Taarifa ya FAO kuhusu nchi 37 zilizokuwa zikihitaji msaada wa chakula mwaka 2017 ilikuwa ishara ya jinsi ukame, migogoro na udhaifu wa mifumo ya chakula vinavyoweza kuunganika na kuleta madhara makubwa. Leo, idadi ya nchi zinazohitaji msaada wa nje wa chakula imefikia 41 duniani, zikiwemo 31 za Afrika, kwa mujibu wa FAO ya Julai 2026. (FAOHome)

Hii haimaanishi kwamba Tanzania iko kwenye njia hiyo hiyo. Lakini ni onyo la kujenga kinga kabla ya janga.

Tanzania inahitaji kuendelea kuwekeza katika:

umwagiliaji, mbegu bora, afya ya udongo, uhifadhi wa chakula, utafiti, teknolojia, masoko, usindikaji na taarifa za hali ya hewa.

Kwa mkulima mmoja mmoja, ujumbe ni rahisi:

Usisubiri ukame utokee ndipo uanze kutafuta maji.

Usisubiri mafuriko ndipo uchimbe mifereji.

Usisubiri bei ipande ndipo utafute soko.

Usisubiri njaa ndipo uanze kuhifadhi chakula.

Jiandae kabla ya hatari.

Kwa sababu kilimo cha kisasa si uwezo wa kuzalisha tu.

Ni uwezo wa kuzalisha, kuhifadhi, kuongeza thamani na kuendelea kuzalisha hata mazingira yanapobadilika.

MKULIMA JEMBE

NI JUHUDI ZETU VIJIJI KUWA MIJI