KUTOKA ZAO LA MIWA HADI HAMIRA YA KUHUMUA AU KUVIMBISHA UNGA WA MKATE NA MAANDAZI

Unapokula mkate laini au maandazi yaliyovimba vizuri, huenda usifikirie kuwa nyuma ya bidhaa hizo kuna sayansi ya kilimo, sukari na viumbe hai wadogo wanaoitwa hamira. Hamira ndiyo inayosaidia unga kuvimba na kupata muundo laini unaopendwa katika mkate na baadhi ya bidhaa nyingine za unga.

Kwa upande wa kilimo na viwanda, zao la miwa lina nafasi kubwa katika mnyororo huu. Baada ya miwa kuvunwa na kusindikwa kiwandani kwa ajili ya kupata sukari, hupatikana pia bidhaa iitwayo molasi. Molasi ni mabaki ya kimiminika yenye sukari nyingi yanayobaki baada ya hatua za uzalishaji wa sukari. Molasi inaweza kutumika katika michakato mbalimbali ya viwandani, ikiwemo kukuza aina fulani za hamira. (FAOHome)

 HAMIRA NI NINI?

Hamira, kwa Kiingereza, ni viumbe hai wadogo wa jamii ya fangasi. Aina inayotumika sana katika kutengeneza hamira ya kuoka mkate inajulikana kwa jina la kisayansi Saccharomyces cerevisiae.

Hamira inapowekwa kwenye mazingira yenye chakula kinachofaa, hasa sukari, huendelea kukua na kufanya shughuli zake za kibayolojia. Katika unga wa mkate, hamira husaidia kuzalisha gesi ya kaboni dioksidi, ambayo hunaswa ndani ya muundo wa unga na kufanya unga uvimbe.

Kwa hiyo, tunaposema:

Hamira inaotesha unga

Kisayansi tunamaanisha kuwa shughuli za hamira huzalisha gesi inayopanua chembechembe na nafasi ndani ya unga, hivyo kufanya mkate au maandazi kupata ujazo na ulaini unaotakiwa.

 

HATUA YA KWANZA: KILIMO CHA MIWA

Safari inaanzia shambani.

Miwa ni zao la biashara linalolimwa kwa ajili ya uzalishaji wa sukari na bidhaa nyingine mbalimbali. Baada ya kufikia umri wa kuvunwa, miwa hukatwa na kupelekwa kiwandani kwa ajili ya kusagwa.

Kutokana na miwa, mkulima na sekta ya viwanda wanaweza kupata bidhaa mbalimbali, zikiwemo:

• Sukari
• Molasi
• Ethanol na bidhaa nyingine za uchachushaji
• Mabaki ya miwa yanayoweza kutumika kuzalisha nishati
• Baadhi ya bidhaa za chakula na viwandani

Hii inaonyesha kwamba miwa si zao la kutengeneza sukari pekee. Kwa usindikaji na teknolojia sahihi, zao hilo linaweza kuwa chanzo cha bidhaa nyingi na kuongeza thamani katika uchumi.

 

HATUA YA PILI: MIWA KUSAGWA NA KUPATIKANA KWA SUKARI

Miwa inapofika kiwandani hupitia hatua mbalimbali za usindikaji. Kwa ujumla, miwa husagwa ili kupata juisi yenye sukari.

Juisi hiyo husafishwa na kuchakatwa kwa hatua mbalimbali hadi sukari inapopatikana. Katika mchakato wa kupata fuwele za sukari, hubaki kimiminika kizito kinachojulikana kama molasi.

Molasi huwa na sukari mbalimbali na virutubisho vingine vinavyoweza kutumika katika shughuli za uchachushaji na uzalishaji wa bidhaa nyingine.

Kwa hiyo mnyororo unaweza kuelezwa kwa urahisi hivi:

MIWA → JUISI YA MIWA → SUKARI → MOLASI → MAZINGIRA YA KUKUZA HAMIRA

FAO inaeleza kuwa molasi ni moja ya malighafi zinazoweza kutumika katika uzalishaji wa baker's yeast, pamoja na malighafi nyingine kama nafaka au viazi. (FAOHome)

HATUA YA TATU: MOLASI KUWA CHAKULA CHA HAMIRA

Hapa ndipo teknolojia ya viwanda na bioteknolojia inapoingia.

Hamira ni kiumbe hai, hivyo ili ikue inahitaji mazingira na chakula kinachofaa. Molasi kutoka kwenye uzalishaji wa sukari inaweza kuwa chanzo muhimu cha sukari kwa ajili ya kukuza seli za hamira.

Katika uzalishaji wa viwandani, si suala la kuchanganya molasi na kusubiri hamira itokee yenyewe. Kawaida hutumika utamaduni maalumu wa hamira safi, ambao hukuzwa katika mazingira yanayodhibitiwa kwa uangalifu.

Mchakato unaweza kuhusisha:

1. Kuchagua aina bora ya hamira.
2. Kuandaa mazingira yenye molasi na virutubisho vinavyohitajika.
3. Kudhibiti usafi ili kuzuia uchafuzi wa vijidudu visivyotakiwa.
4. Kukuza hamira katika matangi maalumu.
5. Kudhibiti hewa, joto na mazingira mengine ya uzalishaji.
6. Kutenganisha hamira iliyokuzwa na kimiminika.
7. Kuichuja, kuikausha au kuifungasha kulingana na aina ya bidhaa inayotengenezwa.

Uzalishaji wa hamira ya viwandani kwa hiyo unahitaji teknolojia na udhibiti wa ubora wa chakula. EPA inaeleza mchakato wa kawaida kuwa unahusisha maandalizi ya molasi, ukuzaji wa yeast, fermentation, kutenganisha yeast, kuondoa maji na hatimaye kukausha au kufungasha bidhaa. (EPA NePIS)

 

HATUA YA NNE: KUTOKA KIWANDANI HADI KWA MWOKAJI

Baada ya hamira kuzalishwa, inaweza kuuzwa katika aina mbalimbali, zikiwemo:

1. Hamira mbichi

Hii huwa na unyevu zaidi na mara nyingi huhitaji kuhifadhiwa kwa uangalifu.

2. Hamira kavu

Hii imeondolewa sehemu kubwa ya maji na huwa rahisi kuhifadhi kwa muda mrefu zaidi ikiwa imehifadhiwa vizuri.

3. Hamira ya haraka

Aina hii hutengenezwa kwa matumizi rahisi katika uokaji na hutumika sana katika mapishi ya kisasa ya mikate na maandazi.

Aina ya hamira inayotumiwa inaweza kutegemea aina ya bidhaa, mbinu ya uokaji na maelekezo ya mtengenezaji.

 

HAMIRA INAFANYAJE UNGA UVIMBE?

Fikiria unga wa ngano ukiwa kama nyumba yenye nafasi nyingi ndogo.

Unapochanganya:

• Unga wa ngano
• Maji
• Hamira
• Na wakati mwingine sukari

hamira huanza kutumia sukari inayopatikana katika mazingira ya unga. Katika shughuli zake za kibayolojia, huzalishwa gesi ya kaboni dioksidi.

Gesi hiyo hujikusanya katika muundo wa unga na kuufanya upanuke.

Ndiyo maana baada ya muda unaweza kuona unga:

UKIWA MDOGO → UKIANZA KUVIMBA → UKIONGEZEKA UJAZO

Hii ndiyo sababu hamira ni muhimu sana katika uzalishaji wa mikate.

 

JE, MAANDAZI YOTE YANAHITAJI HAMIRA?

Siyo lazima.

Kuna maandazi yanayotengenezwa kwa kutumia hamira, lakini mengine yanaweza kutumia kemikali za kuoteshea unga kama baking powder au baking soda, kulingana na aina ya mapishi.

Hivyo ni muhimu kutofautisha:

HAMIRA

Ni kiumbe hai kinachotumika katika mchakato wa uchachushaji.

BAKING POWDER

Ni mchanganyiko wa kemikali unaosaidia kutoa gesi na kufanya bidhaa za unga kupanuka.

Ingawa zote zinaweza kusaidia bidhaa ya unga kupata ujazo, zinafanya kazi kwa njia tofauti.

 

FURSA KUBWA KWA MKULIMA WA MIWA

Kwa mkulima wa miwa, habari hii ina funzo kubwa: zao analolima linaweza kuwa na thamani kubwa zaidi ya sukari pekee.

Ikiwa viwanda na teknolojia vitaendelezwa, bidhaa zinazotokana na miwa zinaweza kutengeneza fursa katika maeneo mbalimbali kama:

• Usindikaji wa sukari
• Uzalishaji wa molasi
• Bioteknolojia
• Uzalishaji wa hamira
• Uzalishaji wa ethanol
• Uzalishaji wa bidhaa za chakula
• Nishati kutoka kwenye mabaki ya miwa
• Ajira katika usafirishaji na viwanda

Hii ndiyo maana ya kuongeza thamani ya mazao.

Badala ya kuangalia miwa kama mmea wa kutengeneza sukari tu, inaweza kuangaliwa kama malighafi ya viwanda mbalimbali.

 

JE, TANZANIA INAWEZA KUNUFAIKA ZAIDI?

Tanzania ina mazingira yanayoruhusu kilimo cha miwa na ina sekta ya sukari inayoweza kuendelea kukuza thamani ya zao hilo. Fursa kubwa ipo katika kuongeza uwekezaji kwenye teknolojia za kutumia bidhaa na mabaki yanayotokana na usindikaji wa miwa.

Molasi, ambayo ni zao la pembeni katika uzalishaji wa sukari, inaweza kuwa malighafi ya bidhaa mbalimbali. Uzalishaji wa hamira ni mfano mmoja wa namna sayansi na teknolojia vinavyoweza kuongeza thamani ya kilimo.

Hata hivyo, kuanzisha uzalishaji wa hamira ya kiwango cha kibiashara kunahitaji zaidi ya kuwa na miwa au molasi. Kunahitajika:

• Teknolojia sahihi
• Wataalamu wa bioteknolojia na uzalishaji wa chakula
• Udhibiti wa ubora
• Usafi wa kiwango cha viwandani
• Uchunguzi wa usalama wa bidhaa
• Mitambo ya uzalishaji na ufungashaji
• Soko la uhakika

Kwa hiyo, hii ni fursa inayohitaji ushirikiano kati ya wakulima, viwanda, watafiti, wawekezaji na taasisi za serikali.

 

SOMO KWA MKULIMA JEMBE

Mkulima wa kisasa hapaswi kuishia kuuliza:

“Nimezalisha tani ngapi?”

Bali anapaswa pia kujiuliza:

“Zao langu linaweza kutengeneza bidhaa gani nyingine?”

Kwa miwa, safari ya thamani inaweza kuwa:

Shamba la miwa → Kiwanda → Sukari → Molasi → Teknolojia ya fermentation → Hamira na bidhaa nyingine

Huu ni mfano mzuri wa jinsi kilimo kinavyounganishwa na viwanda.

Mkulima anazalisha malighafi. Viwanda vinaongeza thamani. Teknolojia inabadilisha malighafi kuwa bidhaa mpya. Mwisho wake ni ajira, biashara na ongezeko la thamani katika uchumi.

Hamira inayosaidia unga wa mkate na baadhi ya maandazi kuvimba haitokani na miwa moja kwa moja. Badala yake, miwa inaweza kusindikwa kupata sukari, na katika mchakato huo hupatikana molasi. Molasi yenye sukari inaweza kutumika kama malighafi au mazingira ya kukuza hamira ya viwandani, hususan aina ya Saccharomyces cerevisiae. (FAOHome)

Kwa hiyo, safari yake inaweza kufupishwa hivi:

🌱 SHAMBA LA MIWA

⬇️

🏭 USINDIKAJI WA MIWA

⬇️

🍬 UZALISHAJI WA SUKARI

⬇️

🟤 MOLASI

⬇️

🧫 UKUZAJI WA HAMIRA KWA TEKNOLOJIA YA VIWANDANI

⬇️

🍞 MKATE, MAANDAZI NA BIDHAA NYINGINE ZA UNGA

MKULIMA JEMBE – NI JUHUDI ZETU, VIJIJI KUWA MIJI.