Maguzi ya Mahindi Si Taka: Jinsi Mkulima Anavyoweza Kuyageuza Kuwa Bidhaa na Chanzo Kipya cha Kipato

 

Na Mkulima Jembe — NI JUHUDI ZETU VIJIJI KUWA MIJI

Baada ya mkulima kuvuna mahindi, wengi huangalia thamani ya zao hilo kupitia punje pekee. Mahindi yanapopukuchuliwa, punje hupelekwa sokoni, kusagwa kuwa unga au kutumika kwa matumizi mbalimbali. Lakini swali muhimu ni: Je, maguzi yanayobaki baada ya kupukuchua mahindi yana thamani yoyote ya kiuchumi?

Jibu ni ndiyo.

Maguzi ya mahindi yanaweza kuwa malighafi ya bidhaa mbalimbali, badala ya kuchomwa, kutupwa au kuachwa shambani bila mpango. FAO inaeleza kwamba magunzi ya mahindi ni mabaki yenye nyuzinyuzi nyingi yanayoweza kutumika katika kilimo na matumizi ya viwandani, yakiwemo nishati, matandazo, kuboresha udongo na chakula cha wanyama wanaocheua. (AGROVOC)

Hii ina maana kwamba mkulima anaweza kuanza kuangalia mahindi si kama zao linalomalizika wakati punje zinapotolewa, bali kama mnyororo mzima wa bidhaa.

 

🌽 MAGUZI NI NINI

Maguzi ni sehemu ngumu inayobaki baada ya punje za mahindi kuondolewa kwenye gunzi. Kwa maeneo mengi, maguzi hukusanywa pamoja na mabaki mengine ya shamba na kuchomwa.

Tatizo ni kwamba kitendo cha kuyaona kama taka kinamfanya mkulima kupoteza fursa ya ziada ya kipato.

Kwa mfano, mkulima anayelima mahindi kwa ajili ya kuuza punje anaweza pia kuwa na:

• maguzi ya mahindi;
• mabaki ya mashina;
• maganda;
• pumba baada ya kusaga;
• mabaki mengine ya uzalishaji.

Hivyo, badala ya kuangalia gunia la mahindi pekee, mkulima anaweza kuanza kujiuliza:

"Ni bidhaa gani nyingine naweza kuzalisha kutokana na mabaki ya zao hili?"

Hapo ndipo dhana ya uchumi duara (circular economy) inapokuwa muhimu.

 

1. MAGUZI YANAWEZA KUWA CHAKULA CHA MIFUGO

Moja ya njia zinazoweza kuchunguzwa ni kutumia maguzi kama sehemu ya malisho ya mifugo, hasa kwa wanyama wanaocheua kama ng'ombe, mbuzi na kondoo.

Hata hivyo, hapa mkulima anahitaji kuwa makini.

Magunzi yana nyuzinyuzi nyingi na thamani yake ya lishe ni ndogo kuliko nafaka yenyewe. Feedipedia, inayotokana na vyanzo vya FAO, inaonyesha kwamba magunzi yanaweza kutumika kama sehemu ya chakula cha wanyama lakini yana changamoto ya usagaji kutokana na muundo wake wa nyuzinyuzi. Kusaga na kuchanganya na vyanzo vingine vya virutubisho kunaweza kusaidia matumizi yake. (Feedipedia)

Kwa hiyo, si sahihi kumwambia mkulima awape mifugo magunzi pekee kama chakula kamili.

Badala yake, yanaweza kutumika kama sehemu ya mchanganyiko wa malisho unaotengenezwa kwa kuzingatia mahitaji ya mnyama.

Hatua ya kwanza: Kukusanya

Maguzi yakusanywe baada ya kupukuchua mahindi.

Yasichanganywe na:

• plastiki;
• vipande vya chuma;
• mawe;
• udongo mwingi;
• taka nyingine.

Hatua ya pili: Kukausha

Maguzi yaliyolowa yanapaswa kukaushwa vizuri kabla ya kuhifadhiwa ili kupunguza uwezekano wa kuharibika.

Hatua ya tatu: Kusaga

Maguzi yanaweza kusagwa kwa mashine inayofaa ili kupata vipande vidogo.

Hii inaweza kurahisisha kuchanganya na malighafi nyingine.

Hatua ya nne: Kuchanganya

Mkulima anaweza kushirikiana na mtaalamu wa lishe ya mifugo kuandaa mchanganyiko unaofaa kwa aina ya mifugo inayolengwa.

Hapa ndipo fursa ya biashara inapoweza kuanza.

Badala ya kuuza maguzi ghafi kwa bei ndogo, kikundi cha wakulima kinaweza kuanzisha uzalishaji wa malisho yaliyosindikwa.

 

2. KUTENGENEZA BRIKETI ZA NISHATI

Hii ni fursa nyingine muhimu sana.

Maguzi ya mahindi yanaweza kutumika kama malighafi ya kutengeneza briquettes, yaani nishati iliyobanwa katika maumbo maalumu kwa ajili ya matumizi ya kupikia au shughuli nyingine zinazohitaji nishati.

FAO imeonyesha kuwa mabaki ya kilimo kama magunzi ya mahindi yanaweza kubadilishwa kuwa nishati ya bioenergy. (FAOHome)

Utafiti kuhusu matumizi ya mabaki ya kilimo katika Kenya na Tanzania pia umeangalia magunzi ya mahindi kama malighafi ya briquettes. (ScienceDirect)

Biashara inaweza kuanzwaje?

Kikundi cha vijana au wakulima kinaweza:

1. Kukusanya maguzi kutoka kwa wakulima.
2. Kuyakausha.
3. Kuyasaga.
4. Kuchanganya na binder inayofaa.
5. Kuyabonyeza kwa mashine.
6. Kuyakausha.
7. Kuyafungasha.
8. Kuyauza.

Hapa maguzi yanabadilika kutoka kuwa mabaki ya shambani na kuwa bidhaa yenye thamani ya soko.

 

3. MAGUZI KAMA MALIGHAFI YA KUTENGENEZA MBOLEA

Mkulima pia anaweza kutumia maguzi katika uzalishaji wa mboji.

Badala ya kuyachoma, yanaweza kukusanywa na kuchanganywa na mabaki mengine ya kikaboni katika mfumo wa utengenezaji wa compost.

Mchanganyiko unaweza kuhusisha malighafi zinazopatikana katika mazingira ya mkulima, kulingana na ushauri wa wataalamu wa kilimo.

Lengo ni kuzalisha mboji inayoweza kusaidia kuongeza mabaki ya kikaboni kwenye udongo.

FAO inaeleza kwamba mabaki ya mazao yana matumizi mbalimbali shambani, yakiwemo kutengeneza compost, kutumika kama matandazo na kama malighafi ya mifugo. (FAOHome)

4. MAGUZI KAMA MATANDAZO SHAMBANI

Si kila maguzi yanapaswa kupelekwa kiwandani.

Mkulima anaweza kuyatumia shambani kama mulch/matandazo, hasa katika mifumo inayolenga kuhifadhi unyevu na kuongeza mabaki ya kikaboni kwenye udongo.

Hii inaweza kuwa muhimu katika maeneo yanayokabiliwa na ukame au mvua zisizo na uhakika.

Maguzi yanaweza kuwekwa katika maeneo yanayofaa kuzunguka mimea, kwa kuzingatia kanuni bora za matumizi ya mabaki ya mazao.

FAO inataja magunzi ya mahindi miongoni mwa mabaki yanayoweza kutumika kama mulch na soil conditioner. (AGROVOC)

 

5. KUTENGENEZA BIDHAA ZA UFUNGASHI

Hapa ndipo tunapoingia katika eneo la value addition kwa kiwango cha juu zaidi.

Maguzi yana nyuzinyuzi za mimea, na kwa sababu hiyo yanaweza kuwa sehemu ya utafiti na uzalishaji wa bidhaa mbalimbali za viwandani.

Kwa mfano, teknolojia zinazofaa zinaweza kuchunguza matumizi yake katika:

• vifaa vya kufungashia;
• bidhaa za karatasi;
• vifaa vya ujenzi vinavyotokana na nyuzinyuzi;
• bidhaa za mapambo;
• bidhaa nyingine za biomaterial.

Hata hivyo, bidhaa hizi zinahitaji teknolojia, ubora unaodhibitiwa na utafiti wa soko. Mkulima hapaswi kuanza uzalishaji wa kibiashara bila kujua kama kuna wanunuzi.

 

6. KIKUNDI CHA WAKULIMA KINAWEZA KUANZISHA "BENKI YA MAGUZI"

Hili ni wazo ambalo linaweza kuwa na umuhimu mkubwa kwa vijiji.

Badala ya kila mkulima kuhifadhi maguzi yake mwenyewe, wakulima wanaweza kuunda mfumo wa pamoja.

Kwa mfano:

BENKI YA MAGUZI YA KIJIJI

Wakulima wanapeleka maguzi kwenye kituo cha ukusanyaji.

Kituo kinapima kiasi kilicholetwa na mkulima.

Maguzi yanaweza kuandikwa kwenye daftari au mfumo wa kidijitali.

Baadaye kikundi kinauza maguzi kwa:

• wafugaji;
• wazalishaji wa briquettes;
• wazalishaji wa compost;
• viwanda;
• wafanyabiashara wa malighafi;
• miradi ya nishati ya biomasi.

Hivyo mkulima anaweza kupata kipato cha ziada baada ya kuuza mahindi.

 

7. MFUMO WA BIASHARA UNAWEZA KUWA HIVI

Fikiria mkulima mmoja ana mahindi mengi.

Baada ya kuvuna:

SHAMBA → MAHINDI → KUPUKUCHUA → PUNJE + MAGUZI

Punje:

PUNJE → CHAKULA / UNGA / BIASHARA

Maguzi:

MAGUZI → KUSAGA → BIDHAA

Na bidhaa zinaweza kuwa:

Maguzi → Malisho

Maguzi → Briquettes

Maguzi → Compost

Maguzi → Matandazo

Maguzi → Malighafi ya viwandani

Huu ndiyo mnyororo ambao Mkulima Jembe inapaswa kuhamasisha: kila sehemu ya zao iwe na thamani.

 

8. USIFANYE HARAKA KUYAUZA MAGUZI

Kosa ambalo mkulima anaweza kufanya ni kukusanya maguzi na kuyauza bila kuyafanyia value addition.

Kama kuna soko la maguzi ghafi, hilo linaweza kuwa biashara.

Lakini kama kuna uwezo wa kuyasindika, thamani inaweza kuongezeka.

Kwa mfano:

Maguzi ghafi → bei ndogo

Maguzi yaliyosagwa → bidhaa yenye thamani zaidi

Maguzi yaliyotengenezwa kuwa briquettes → bidhaa tayari kwa matumizi

Maguzi yaliyotengenezwa kuwa bidhaa maalumu → thamani zaidi

Hata hivyo, thamani kubwa haimaanishi lazima faida iwe kubwa. Gharama za mashine, umeme, wafanyakazi, usafirishaji, vifungashio na masoko lazima zihesabiwe.

 

9. FURSA KWA VIJANA WA VIJIJINI

Hii inaweza kuwa biashara nzuri kwa vijana.

Vijana wanaweza kuanzisha huduma ya:

"MAGUZI COLLECTION SERVICE"

Mkulima analipa au anauza maguzi.

Vijana wanayakusanya kutoka mashambani.

Kisha wanayapeleka kwenye kituo cha uchakataji.

Hapo vijana wanapata ajira katika:

• ukusanyaji;
• usafirishaji;
• ukaushaji;
• usagaji;
• uchakataji;
• ufungashaji;
• masoko.

Kwa maana nyingine, maguzi yanaweza kuanzisha mnyororo mdogo wa ajira vijijini.

 

10. KWA NINI KUSINDIKA BADALA YA KUCHOMA?

Kuchoma mabaki ya kilimo kunaweza kuonekana kama njia rahisi ya kuyaondoa.

Lakini mkulima anapaswa kujiuliza:

"Ninachokichoma leo kinaweza kuwa bidhaa kesho?"

FAO imeonyesha kwamba mabaki ya kilimo yana matumizi mbalimbali na yanaweza kuwa sehemu ya uzalishaji wa nishati badala ya kutazamwa tu kama taka. (FAOHome)

Kwa hiyo, kabla ya kuchoma maguzi, mkulima anapaswa kuchunguza kama yanaweza:

• kutumika shambani;
• kutumika kwa mifugo;
• kutumika kutengeneza compost;
• kuuzwa;
• kusindikwa;
• kutumika kama nishati.

 

11. CHANGAMOTO YA MUHIMU: UBORA NA UNYEVU

Biashara ya maguzi haiwezi kufanikiwa kwa kukusanya kila kitu bila kuchagua.

Maguzi yanapaswa kuhifadhiwa kwa namna inayolinda ubora wake.

Unyevu mwingi unaweza kuleta matatizo ya kuhifadhi na kuharibika.

Kwa upande wa malisho, pia kuna suala la usalama wa chakula cha mifugo. Utafiti kuhusu bidhaa za mahindi Tanzania umeonyesha kuwa baadhi ya by-products za mahindi zinazokusudiwa kwa malisho zinaweza kuwa na changamoto ya aflatoxin. (Feedipedia)

Kwa hiyo, maguzi au bidhaa nyingine za mahindi hazipaswi kutumika kama malisho bila kuzingatia ubora na usalama.

 

12. MKULIMA AANZIE WAPI?

Mkulima ambaye anataka kuingia kwenye biashara hii hahitaji kuanza na kiwanda kikubwa.

Anaweza kuanza kidogo.

HATUA YA KWANZA

Kukadiria kiasi cha maguzi kinachopatikana baada ya mavuno.

HATUA YA PILI

Kukusanya maguzi na kuyahifadhi sehemu kavu.

HATUA YA TATU

Kutafuta soko kabla ya kununua mashine.

HATUA YA NNE

Kuchagua bidhaa moja.

Kwa mfano:

Briquettes

au

Malisho

au

Compost

HATUA YA TANO

Kufanya majaribio madogo.

HATUA YA SITA

Kuhesabu gharama zote.

HATUA YA SABA

Kuangalia bei ya bidhaa sokoni.

HATUA YA NANE

Kuanza uzalishaji wa kibiashara.

 

13. MFANO WA KIKUNDI CHA WAKULIMA

Tuchukulie kijiji kina wakulima 100.

Kila mkulima anazalisha mabaki ya mahindi baada ya kuvuna.

Badala ya kila mmoja kuyatupa, kikundi kinaanzisha:

KITUO CHA UCHAKATAJI WA MAGUZI

Kituo kinakuwa na:

• eneo la kukusanyia;
• mizani;
• sehemu ya kukaushia;
• mashine ya kusaga;
• mashine ya kutengeneza bidhaa;
• eneo la kuhifadhi;
• sehemu ya kufungashia.

Kikundi kinatafuta masoko kabla ya uzalishaji mkubwa.

Hapo ndipo kilimo kinapoanza kuunganishwa na biashara, teknolojia na viwanda vidogo.

 

14. MAGUZI YANAWEZA KUWA FURSA YA VIWANDA VYA VIJIJINI

Tatizo kubwa la vijiji si kwamba hakuna malighafi.

Mara nyingi tatizo ni kwamba malighafi haichakatwi.

Mahindi yanazalishwa.

Lakini thamani kubwa huenda kwenye hatua za baadaye za mnyororo wa thamani.

Mkulima anaweza kuanza kuuliza:

Kwa nini nisibaki na sehemu ya thamani hiyo?

Hapo ndipo uwekezaji katika uchakataji mdogo unakuwa muhimu.

Badala ya kuuza malighafi pekee, kijiji kinaweza kuzalisha bidhaa.

Hii inaweza kusaidia kuongeza mzunguko wa fedha ndani ya jamii.

 

15. UJUMBE KWA MKULIMA JEMBE

Mkulima wa leo hapaswi kuangalia shamba kama eneo la kuzalisha chakula pekee.

Anapaswa kuliona kama kiwanda cha malighafi mbalimbali.

Mahindi yanatoa punje.

Lakini baada ya punje kuondolewa, safari haijaisha.

Maguzi yanaweza kuwa:

malisho,

mboji,

matandazo,

nishati,

briquettes,

na katika mazingira yenye teknolojia na soko, yanaweza kuwa sehemu ya uzalishaji wa bidhaa za viwandani. FAO inatambua matumizi haya mbalimbali ya magunzi ya mahindi. (AGROVOC)

Kwa hiyo, maguzi si taka; ni rasilimali inayohitaji teknolojia, ubunifu na soko.

 

BAADA YA KUPUKUCHUA MAHINDI, BIASHARA INAWEZA KUANZA UPYA

Mkulima akiuza mahindi yake na kutupa maguzi, anakuwa ametumia sehemu moja tu ya fursa iliyopo.

Lakini akikusanya maguzi, akayachambua, akayakausha, akayachakata na kupata soko, anaweza kuongeza thamani ya kile ambacho zamani kilionekana kuwa taka.

Ndiyo maana tunahitaji kubadilisha fikra kutoka:

"Maguzi ni mabaki."

kwenda:

"Maguzi ni malighafi."

Na kutoka:

"Baada ya kuuza mahindi biashara imekwisha."

kwenda:

"Baada ya kuuza punje, thamani ya mabaki inaanza."

Hii ndiyo falsafa ya Mkulima Jembe — NI JUHUDI ZETU VIJIJI KUWA MIJI.

Kwa sababu maendeleo ya kijiji hayaji kwa kuongeza uzalishaji pekee. Yanakuja pia pale ambapo jamii inajifunza kuchakata, kuongeza thamani, kutengeneza bidhaa, kutafuta masoko na kubaki na sehemu kubwa zaidi ya thamani ya uzalishaji wake.