Marekebisho ya Sheria za Kilimo 2026: Serikali Yapanua Wigo wa Udhibiti wa Sukari na Kufungua Fursa Mpya kwa Sekta ya Kilimo

Na MKULIMA JEMBE BLOG

Serikali imechukua hatua nyingine muhimu katika kuimarisha mfumo wa kisheria unaosimamia sekta ya kilimo nchini baada ya kuwasilisha Bungeni Muswada wa Sheria ya Marekebisho ya Sheria za Kilimo wa mwaka 2026 (The Agricultural Laws (Amendments) Act, 2026).

Muswada huo, uliowasilishwa Bungeni Agosti 27, 2026 na Waziri wa Kilimo, Daniel Chongolo, unapendekeza kufanyiwa marekebisho kwa sheria nne muhimu zinazogusa moja kwa moja uzalishaji, usalama wa chakula, uwekezaji, usindikaji wa mazao na maendeleo ya viwanda vya kilimo.

Sheria zinazopendekezwa kufanyiwa marekebisho ni:

1. Sheria ya Usalama wa Chakula, Sura ya 249

2. Sheria ya Tasnia ya Mkonge, Sura ya 30

3. Sheria ya Tasnia ya Sukari, Sura ya 251

4. Sheria ya Tasnia ya Chai, Sura ya 275

Kwa mkulima wa Tanzania, marekebisho haya hayapaswi kuonekana kama suala la sheria linalobaki ndani ya kumbi za Bunge pekee. Yanaweza kuwa na athari kubwa katika maisha ya mkulima, mfanyabiashara wa mazao, mwekezaji, kiwanda, mlaji na maendeleo ya uchumi wa kilimo kwa ujumla.

Miongoni mwa maeneo yanayoonekana kubeba uzito mkubwa katika muswada huo ni marekebisho ya Sheria ya Tasnia ya Sukari, ambayo yanalenga kupanua wigo wa bidhaa zinazodhibitiwa, kuimarisha ubora wa bidhaa za sukari, kuongeza udhibiti wa uagizaji na kuchochea uwekezaji katika tasnia hiyo.

Kwa nini marekebisho haya ni muhimu kwa sekta ya kilimo?

Kilimo cha kisasa hakiishii shambani.

Mkulima anaweza kulima miwa, kuvuna kwa wakati na kuuza kwa kiwanda, lakini thamani halisi ya zao lake hutegemea mfumo mzima unaojumuisha usindikaji, ubora wa bidhaa, masoko, sera, sheria, uwekezaji na uwezo wa nchi kudhibiti bidhaa zinazoingia na kutoka katika soko.

Hivyo, sheria bora za kilimo zinaweza kuwa sehemu muhimu ya kujenga mazingira ambayo:

• Mkulima anapata soko la uhakika;

• Viwanda vinapata mazingira bora ya kuwekeza;

• Bidhaa zinazozalishwa zinakidhi viwango vya ubora;

• Serikali inakuwa na uwezo mkubwa wa kusimamia sekta;

• Wawekezaji wanapata mwongozo ulio wazi;

• Mlaji analindwa dhidi ya bidhaa zisizokidhi viwango;

• Mazao ya wakulima yanapata thamani zaidi kupitia usindikaji.

Kwa tasnia ya sukari, suala hili ni kubwa zaidi kutokana na ukweli kwamba sukari haitumiki tu majumbani. Ni malighafi muhimu katika viwanda mbalimbali vya chakula, vinywaji na bidhaa nyingine za viwandani.

Kwa hiyo, mabadiliko katika sheria ya sukari yanaweza kugusa minyororo mingi ya kiuchumi, kuanzia mkulima wa miwa mpaka bidhaa inayofika kwa mlaji wa mwisho.

Kifungu cha 15: Usajili wa viwanda au mitambo kwa kuzingatia matumizi ya bidhaa ya sukari

Kwa mujibu wa maelezo ya Waziri Chongolo, Kifungu cha 15 kinapendekezwa kurekebishwa ili kuweka sharti la usajili wa viwanda au mitambo ya sukari kwa kuzingatia matumizi au madhumuni ya bidhaa ya sukari inayozalishwa.

Hili ni pendekezo lenye umuhimu mkubwa katika kuifanya tasnia ya sukari itambulike kwa upana zaidi.

Kwa muda mrefu, watu wengi wanapozungumzia sukari huifikiria kama bidhaa moja inayotumika kwa matumizi ya kawaida majumbani. Lakini katika uchumi wa kisasa, sukari inaweza kuzalishwa na kuchakatwa kwa madhumuni tofauti.

Kuna sukari inayoweza kuelekezwa kwa:

• Matumizi ya kawaida ya nyumbani;

• Viwanda vya vinywaji;

• Viwanda vya chakula;

• Viwanda vya dawa;

• Viwanda vingine vinavyotumia sukari kama malighafi;

• Uzalishaji wa bidhaa maalumu za viwandani.

Kutambua madhumuni ya sukari inayozalishwa kunaweza kusaidia kuweka mfumo sahihi wa udhibiti.

Faida ya mfumo huu ni nini?

Iwapo kiwanda au mtambo unasajiliwa kwa kuzingatia aina na matumizi ya sukari inayozalishwa, mamlaka husika zinaweza kuwa na taarifa sahihi kuhusu:

• Kiasi cha sukari kinachozalishwa;

• Aina ya sukari inayozalishwa;

• Soko linalolengwa;

• Viwango vya ubora vinavyotakiwa;

• Mahitaji ya malighafi;

• Uwezo wa uzalishaji wa viwanda nchini.

Taarifa hizi zinaweza kusaidia Serikali kupanga vizuri zaidi mahitaji ya sukari nchini na kutambua maeneo yenye upungufu au fursa za uwekezaji.

Kwa mfano, nchi inaweza kuwa na uzalishaji unaotosheleza sehemu kubwa ya sukari ya matumizi ya kawaida, lakini ikawa na upungufu wa aina fulani ya sukari inayohitajika na viwanda.

Hapo ndipo mfumo wa usajili unaotambua madhumuni ya bidhaa unapokuwa muhimu.

Ubora wa bidhaa: Hatua ya kuondoka kwenye uzalishaji wa kawaida

Serikali imeeleza kuwa lengo la marekebisho haya ni kuongeza wigo wa bidhaa za sukari zinazodhibitiwa ili kuboresha ubora wa bidhaa hizo.

Hapa kuna ujumbe muhimu kwa wakulima na wawekezaji: sekta ya kilimo inaelekea katika zama ambazo uzalishaji wa mazao pekee hautatosha.

Leo, soko linahitaji:

Kiasi, ubora, usalama na matumizi sahihi ya bidhaa.

Mkulima wa miwa wa kesho atalazimika kuelewa kwamba thamani ya zao lake haitegemei tu tani anazozalisha kwa hekta. Pia itategemea ubora wa miwa, ufanisi wa uzalishaji, uwezo wa kiwanda kuchakata malighafi na aina ya bidhaa zinazotengenezwa.

Ikiwa viwanda vitaweza kuzalisha bidhaa mbalimbali za sukari zenye thamani ya juu, mahitaji ya malighafi yanaweza kuongezeka.

Na mahitaji ya malighafi yanapoongezeka kwa mpangilio na kwa kuzingatia uwezo wa soko, wakulima wanaweza kupata fursa pana zaidi za kuuza mazao yao.

Kifungu cha 18: Sukari ghafi na sukari iliyosafishwa

Marekebisho mengine yanayopendekezwa yanahusu Kifungu cha 18, ambapo inapendekezwa kujumuisha sukari iliyosafishwa na sukari ghafi zinazoweza kuingizwa nchini na mtu ambaye tayari ana kiwanda kinachofanya kazi cha kuchakata sukari ghafi kwa lengo la kuzalisha sukari ya matumizi ya viwandani.

Hili ni eneo nyeti ambalo linahitaji kueleweka kwa umakini.

Kwa upande mmoja, Tanzania inahitaji kuendeleza kilimo cha miwa na kulinda maslahi ya wakulima pamoja na viwanda vya ndani.

Kwa upande mwingine, kuna mahitaji ya viwanda ambayo yanaweza kuhitaji aina maalumu za sukari au malighafi ambayo uzalishaji wa ndani haujakidhi kwa kiwango kinachohitajika.

Marekebisho yanayopendekezwa yanaonekana kuelekea katika kuweka mfumo wa udhibiti wa sukari inayoingizwa kwa madhumuni maalumu ya uzalishaji wa viwandani.

Hapa ndipo usawa unapohitajika

Changamoto kubwa katika sera za bidhaa za kilimo ni kutafuta uwiano kati ya:

Kulinda uzalishaji wa ndani na kukidhi mahitaji ya uchumi wa viwanda.

Iwapo uagizaji wa sukari hautadhibitiwa vizuri, unaweza kuathiri:

• Bei ya sukari inayozalishwa nchini;

• Uwezo wa viwanda vya ndani kuuza bidhaa;

• Mahitaji ya miwa kutoka kwa wakulima;

• Mapato ya wakulima wa miwa.

Lakini iwapo viwanda vinahitaji sukari kama malighafi na havipati kwa kiwango au aina inayohitajika, uzalishaji wa bidhaa nyingine unaweza pia kuathirika.

Kwa hiyo, marekebisho haya yanaweka umuhimu wa kuwa na utaratibu unaoweza kutofautisha kati ya sukari inayoingizwa kwa matumizi ya kawaida na sukari inayohitajika kama malighafi ya uzalishaji wa viwandani.

Uwekezaji katika tasnia ya sukari: Fursa mpya zinaweza kufunguka

Waziri Chongolo amesema kuwa marekebisho hayo yanakusudia kuongeza udhibiti na kukuza uwekezaji katika tasnia ya sukari.

Hii inaweza kuwa habari yenye umuhimu mkubwa kwa wawekezaji wa ndani.

Tasnia ya sukari siyo suala la viwanda vikubwa pekee. Kuna mnyororo mpana wa fursa unaoweza kuhusisha:

• Kilimo cha miwa;

• Uzalishaji wa mbegu bora;

• Huduma za mashamba;

• Usafirishaji wa miwa;

• Mitambo ya usindikaji;

• Ufungashaji;

• Maghala;

• Usambazaji;

• Utafiti wa bidhaa;

• Teknolojia za uzalishaji;

• Bidhaa zinazotokana na mabaki ya miwa.

Marekebisho ya sheria yanapoweka mfumo ulio wazi wa usajili na udhibiti, yanaweza kuwapa wawekezaji picha nzuri zaidi ya masharti ya kuanzisha au kuendesha shughuli katika sekta hiyo.

Hata hivyo, uwekezaji wa kweli hautatokana na sheria pekee.

Utahitaji pia:

• Upatikanaji wa ardhi;

• Miundombinu;

• Nishati ya uhakika;

• Upatikanaji wa maji;

• Teknolojia;

• Mitaji;

• Wakulima wenye uwezo wa kuzalisha malighafi kwa tija.

Kwa hiyo, sheria inaweza kufungua mlango, lakini mazingira ya utekelezaji ndiyo yataamua ukubwa wa matokeo.

Kifungu cha 21: Kutenganisha mkataba wa utekelezaji na leseni ya uingizaji wa sukari

Marekebisho yanayopendekezwa katika Kifungu cha 21 yanakusudia kutenganisha mkataba wa utekelezaji na leseni ya uingizaji wa sukari nchini.

Kwa mujibu wa maelezo yaliyotolewa, lengo ni kuendeleza sharti la mkataba wa utekelezaji kama nyenzo muhimu katika udhibiti wa wazalishaji wa sukari na masharti ya uagizaji wa sukari ghafi kwa ajili ya uzalishaji wa sukari ya matumizi ya viwandani.

Kwa lugha rahisi, hatua hii inaweza kusaidia kuweka tofauti kati ya:

Makubaliano au masharti ya utekelezaji wa shughuli za uzalishaji, na

Ruhusa maalumu ya kuingiza sukari nchini.

Kutenganisha mambo haya kunaweza kusaidia kuongeza uwazi katika mfumo wa udhibiti.

Kwa mfano, mtu au kampuni inayotaka kuendesha shughuli za uzalishaji inaweza kuwa na masharti yanayoihusu moja kwa moja, wakati uagizaji wa sukari unaweza kuwa na masharti tofauti kulingana na sababu, aina ya sukari na matumizi yanayokusudiwa.

Kwa nini mkataba wa utekelezaji ni muhimu?

Katika sekta nyeti kama sukari, Serikali inahitaji kuhakikisha kwamba wawekezaji na wazalishaji wanaotekeleza shughuli zao wanatimiza wajibu wao.

Mkataba wa utekelezaji unaweza kuwa chombo muhimu katika kuweka wazi mambo kama:

• Uwezo wa uzalishaji;

• Malengo ya uwekezaji;

• Masharti ya uzalishaji;

• Upatikanaji wa malighafi;

• Utekelezaji wa viwango vya ubora;

• Uhusiano kati ya uzalishaji na mahitaji ya soko.

Hata hivyo, kwa mtazamo wa MKULIMA JEMBE, ni muhimu kuhakikisha kuwa mifumo hiyo haiwi mizigo ya urasimu inayochelewesha wawekezaji na wazalishaji.

Sheria nzuri siyo ile yenye masharti mengi pekee.

Sheria nzuri ni ile ambayo:

Inalinda maslahi ya taifa bila kuua ubunifu, uwekezaji na uzalishaji.

Kifungu cha 42: Fursa katika ufungashaji wa sukari

Moja ya maeneo yanayoweza kuwa na mvuto mkubwa kwa wajasiriamali ni pendekezo la kurekebisha Kifungu cha 42 kwa kuongeza wigo wa watu wanaokusudia kufungasha upya sukari inayozalishwa ndani ya nchi katika kiwango kisichozidi ujazo wa gramu 100.

Ingawa suala hili linaonekana dogo, linaweza kufungua mjadala mkubwa kuhusu ubunifu wa ufungashaji na biashara ndogo ndogo katika mnyororo wa thamani wa sukari.

Leo, soko halihitaji kila bidhaa kuuzwa kwa vifurushi vikubwa.

Kuna watumiaji wanaohitaji bidhaa katika kiwango kidogo kutokana na uwezo wa kipato, aina ya biashara au matumizi ya kila siku.

Ufungashaji mdogo unaweza kuwa muhimu katika maeneo kama:

• Maduka madogo;

• Migahawa;

• Hoteli;

• Usafiri;

• Shughuli mbalimbali za huduma;

• Biashara za bidhaa za matumizi ya haraka.

Kwa hiyo, kuweka mfumo wa kisheria unaotambua shughuli za ufungashaji kunaweza kusaidia kukuza biashara zinazoongeza thamani kwenye bidhaa inayozalishwa nchini.

Lakini kuna tahadhari moja muhimu.

Ufungashaji wa chakula unahitaji udhibiti wa ubora, usafi na taarifa sahihi kwa mlaji.

Hairuhusiwi kufikiria kwamba kufungasha sukari kutoka pakiti kubwa kwenda ndogo ni biashara ya kawaida isiyohitaji viwango.

Bidhaa lazima ihifadhi:

• Ubora wake;

• Usafi;

• Usalama;

• Kiwango sahihi cha ujazo;

• Taarifa zinazotakiwa kwa mlaji.

Hivyo, kadiri fursa za biashara zinavyopanuka, ndivyo umuhimu wa udhibiti bora unavyoongezeka.

Je, mkulima wa miwa atanufaika vipi?

Swali kubwa kwa wakulima ni moja:

Marekebisho haya yatafika vipi shambani?

Jibu litategemea utekelezaji wake.

Iwapo marekebisho yatafanikiwa kuongeza uwekezaji katika viwanda vya sukari na uzalishaji wa bidhaa mbalimbali, wakulima wa miwa wanaweza kupata faida kupitia:

1. Kuongezeka kwa mahitaji ya miwa

Viwanda vinapoongezeka au kuongeza uzalishaji, mahitaji ya malighafi yanaweza kupanuka.

Hii inaweza kuongeza fursa za wakulima kuuza miwa yao.

2. Kuimarika kwa soko

Mfumo mzuri wa udhibiti unaweza kusaidia kupanga vizuri uzalishaji na mahitaji ya sukari, jambo linaloweza kupunguza changamoto za soko zisizo na utaratibu.

3. Kuongezeka kwa thamani ya zao

Kadiri bidhaa za sukari zinavyoongezeka na matumizi yake kupanuka, miwa inaweza kuonekana siyo tu kama zao la kuzalisha sukari ya kawaida bali kama malighafi yenye matumizi mengi katika uchumi wa viwanda.

4. Fursa za ajira

Ukuaji wa viwanda vya sukari unaweza kuongeza ajira katika:

• Mashamba;

• Viwandani;

• Usafirishaji;

• Ufungashaji;

• Uuzaji;

• Huduma za kitaalamu.

5. Kuchochea kilimo cha kisasa

Viwanda vinapohitaji malighafi ya uhakika, wakulima wanaweza kuhitajika kuongeza tija kwa kutumia mbegu bora, umwagiliaji, teknolojia na usimamizi bora wa mashamba.

Lakini changamoto zipo

Pamoja na fursa zinazoweza kujitokeza, marekebisho ya sheria pekee hayawezi kutatua changamoto zote za tasnia ya sukari.

Wakulima bado wanahitaji kushughulikiwa katika maeneo muhimu kama:

• Upatikanaji wa pembejeo;

• Mbegu bora za miwa;

• Huduma za ugani;

• Umwagiliaji;

• Miundombinu ya kusafirisha miwa;

• Gharama za uzalishaji;

• Upatikanaji wa masoko;

• Mfumo wa bei unaowalinda wakulima.

Iwapo uwekezaji utaongezeka lakini mkulima mdogo hatawezeshwa kuongeza uzalishaji, kuna hatari kwamba fursa kubwa za tasnia zinaweza kubaki mikononi mwa wazalishaji wakubwa pekee.

Kwa hiyo, mageuzi ya sheria yanapaswa kwenda sambamba na mageuzi ya uwezeshaji wa mkulima.

Kutoka shambani hadi kiwandani: Mkulima lazima awe sehemu ya mnyororo wa thamani

Kilimo cha Tanzania kinaendelea kuelekea kwenye mfumo ambao mkulima hatakiwi kubaki kama mzalishaji wa malighafi pekee.

Mkulima wa kisasa anapaswa kujiuliza:

• Ninazalisha kwa soko gani?

• Kiwanda kinahitaji aina gani ya malighafi?

• Ninawezaje kuongeza uzalishaji kwa hekta?

• Ninawezaje kupunguza gharama?

• Je, ninaweza kushiriki katika hatua nyingine za mnyororo wa thamani?

Katika sekta ya miwa, thamani inaweza kupatikana katika hatua mbalimbali, siyo kwenye kilimo pekee.

Kuna fursa katika huduma za mashamba, usafirishaji, usambazaji, teknolojia na hata bidhaa zinazotokana na mabaki ya uzalishaji.

Hii ndiyo sababu mjadala wa sheria unapaswa kwenda sambamba na mjadala wa uchumi wa mnyororo wa thamani.

Je, marekebisho haya yanaweza kubadili tasnia ya sukari?

Ndiyo, yanaweza kuchangia mabadiliko.

Lakini sheria ni mwanzo wa safari, siyo mwisho wa safari.

Mafanikio yatategemea:

1. Namna marekebisho yatakavyotekelezwa;

2. Uwazi wa taratibu za usajili na leseni;

3. Uwezo wa mamlaka kusimamia sheria bila urasimu usio wa lazima;

4. Ulinzi wa maslahi ya wakulima wa miwa;

5. Upatikanaji wa mazingira mazuri ya uwekezaji;

6. Udhibiti wa sukari inayoingia nchini;

7. Kuimarishwa kwa ubora wa bidhaa zinazozalishwa;

8. Kukuza matumizi ya sukari kama malighafi ya viwandani.

Iwapo vipengele hivi vitaunganishwa vizuri, Tanzania inaweza kuimarisha tasnia yake ya sukari na kuongeza mchango wa kilimo katika ukuaji wa viwanda.

Marekebisho ya sheria nne: Picha kubwa ya mageuzi ya kilimo

Ni muhimu pia kutazama muswada huu kwa picha pana zaidi.

Serikali haijagusa sheria ya sukari pekee, bali imependekeza marekebisho katika sheria zinazogusa pia:

• Usalama wa chakula;

• Tasnia ya mkonge;

• Tasnia ya sukari;

• Tasnia ya chai.

Hii inaonyesha umuhimu wa kuwa na mfumo wa sheria unaokwenda sambamba na mabadiliko ya sekta ya kilimo.

Sekta ya kilimo leo inakabiliwa na changamoto mpya kama:

• Mabadiliko ya tabianchi;

• Ukuaji wa idadi ya watu;

• Mahitaji makubwa ya chakula;

• Ushindani wa masoko;

• Ukuaji wa viwanda;

• Teknolojia mpya;

• Mahitaji ya bidhaa zenye viwango vya juu.

Sheria zilizotungwa katika mazingira ya miaka iliyopita zinaweza kuhitaji kufanyiwa marekebisho ili ziendane na mazingira mapya ya kiuchumi.

MKULIMA JEMBE WASISITIZA: Sheria isimame na mkulima, kiwanda na mlaji

Marekebisho ya Sheria za Kilimo ya mwaka 2026 yanaibua ujumbe mmoja mkubwa:

Tanzania inahitaji kilimo kinachounganishwa na viwanda, masoko na mfumo madhubuti wa sheria.

Kwa mkulima wa miwa, sheria hizi zinaweza kuwa na maana kubwa iwapo zitasaidia kujenga soko la uhakika na kuongeza mahitaji ya malighafi.

Kwa mwekezaji, zinaweza kutoa mwongozo wa namna ya kuingia na kuendesha shughuli katika tasnia ya sukari.

Kwa mjasiriamali, marekebisho katika maeneo ya ufungashaji yanaweza kufungua fursa mpya za biashara na kuongeza thamani ya bidhaa zinazozalishwa nchini.

Na kwa mlaji, udhibiti mpana wa bidhaa za sukari unaweza kuwa hatua muhimu katika kuhakikisha bidhaa zinazofika sokoni zinazingatia viwango vinavyotakiwa.

 Sheria bora lazima ionekane kwenye maisha ya mkulima

Muswada wa Sheria ya Marekebisho ya Sheria za Kilimo wa mwaka 2026 unafungua ukurasa mpya wa mjadala kuhusu mustakabali wa kilimo na viwanda vya mazao nchini.

Marekebisho yanayopendekezwa katika Sheria ya Tasnia ya Sukari yanaweka mkazo katika maeneo ya usajili wa viwanda kwa kuzingatia madhumuni ya bidhaa, udhibiti wa sukari ghafi na iliyosafishwa, utenganishaji wa mkataba wa utekelezaji na leseni ya uingizaji, pamoja na kupanua wigo wa shughuli za ufungashaji wa sukari inayozalishwa nchini.

Lakini kipimo kikubwa cha mafanikio ya sheria hizi hakitakuwa idadi ya vifungu vilivyorekebishwa.

Kipimo halisi kitakuwa ni kama:

• Mkulima ataongeza kipato;

• Viwanda vitaongezeka;

• Ajira zitapanuka;

• Bidhaa zitakuwa na ubora zaidi;

• Uwekezaji utaongezeka;

• Soko litakuwa na utulivu;

• Tanzania itatumia vizuri mazao yake kama malighafi ya viwanda.

Kwa sababu mwisho wa siku, sheria bora ya kilimo inapaswa kuonekana shambani, kiwandani, sokoni na kwenye maisha ya wananchi.

Kwa MKULIMA JEMBE BLOG — NI JUHUDI ZETU, VIJIJI KUWA MIJI.