ELIMU YA SUA YAMSAIDIA MFUGAJI CLEMENT BERNAD KUPUNGUZA NG’OMBE 56, KUKABILI UKAME NA UHABA WA MALISHO.

 

Na Mkulima Jembe Blog

Kwa miaka mingi, kuwa na idadi kubwa ya mifugo kumekuwa jambo linalotafsiriwa na jamii nyingi za wafugaji kama ishara ya utajiri, uwezo na mafanikio. Ng’ombe wengi wamekuwa akiba, mtaji, chanzo cha chakula, kipato na wakati mwingine alama ya heshima ndani ya jamii.

Lakini katika mazingira ambayo mvua hazitabiriki, ukame unazidi kujitokeza na maeneo ya malisho yanapungua, swali la msingi kwa mfugaji wa sasa linaanza kubadilika.

Si tena suala la “Nina ng’ombe wangapi?”, bali ni “Nina uwezo gani wa kuwalisha na kuwahudumia ng’ombe nilionao?”

Hili ndilo somo linaloonekana katika maisha ya mfugaji Clement Bernad, mkazi wa kijiji cha Mtanana wilayani Kongwa, Mkoa wa Dodoma, ambaye kwa sasa amebadili mtazamo wake wa ufugaji baada ya kuona changamoto za malisho na maji zikizidi kuathiri mifugo.

Ng’ombe 56 waliokuwa mali yake sasa wamebaki kuwa sehemu ya historia ya safari yake ya ufugaji.

Uamuzi wa kupunguza mifugo haukuwa kwa sababu amekata tamaa ya ufugaji, bali ni hatua ya kubadili mfumo wa uzalishaji ili kuendana na mazingira yanayobadilika.

NG’OMBE 56 NA SOMO LA UFUGAJI WA KISA  

Bernad alikuwa akifuga ng’ombe 56 wa kienyeji. Kwa mtazamo wa kawaida, idadi hiyo inaweza kuonekana kuwa ishara ya mafanikio.

Lakini baada ya kupata elimu kutoka kwa wataalamu wa Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA) kuhusu ufugaji unaozingatia mabadiliko ya tabianchi, alianza kuangalia ufugaji kwa mtazamo tofauti.

Badala ya kuangalia idadi ya mifugo pekee, alianza kujiuliza kama ana uwezo wa kuhakikisha mifugo yake inapata chakula, maji na huduma muhimu kwa mwaka mzima.

“Nilikuwa na ng’ombe 56 wa kienyeji, lakini baada ya kupata elimu nimeona umuhimu wa kuwa na mifugo ambayo ninaweza kuihudumia vizuri badala ya kuwa na mifugo mingi ambayo inakosa chakula,” anasema Bernad.

Kauli hii ina ujumbe mkubwa kwa wafugaji wengine.

Ufugaji wenye faida si lazima uwe na mifugo mingi; muhimu ni kuwa na mifugo yenye afya, inayopata chakula cha kutosha na inayozalisha kwa kiwango kinacholingana na gharama za mfugaji.

Hapa ndipo dhana ya ufugaji unaozingatia mabadiliko ya tabianchi inapopata maana katika maisha halisi ya mfugaji.

 UKAME UNAVYOBADILI UFUGAJ

Mabadiliko ya tabianchi yamekuwa na athari katika shughuli mbalimbali za uzalishaji, lakini kwa wafugaji athari zake zinaonekana kwa namna ya moja kwa moja kupitia upatikanaji wa maji na malisho.

Mvua inapopungua au kutokuwa na uhakika, nyasi na mimea mingine inayotumika kama chakula cha mifugo hupungua.

Wakati malisho yanapokuwa machache, mfugaji anakabiliwa na chaguzi ngumu.

Anaweza kupunguza idadi ya mifugo, kununua chakula cha mifugo, kutafuta maeneo mengine ya malisho au kuhamisha mifugo kwenda maeneo ambayo yana chakula na maji.

Tatizo linatokea pale ambapo maeneo hayo tayari yanatumika na jamii nyingine.

Ndipo changamoto ya malisho inapoweza kugeuka kuwa changamoto ya kijamii.

MALISHO YAKIPUNGUA, MIGOGORO INAWEZA KUONGEZEKA

Afisa Ugani wa Kata ya Mtanana, Dominica Samweli Swai, anasema mabadiliko ya tabianchi yamekuwa miongoni mwa sababu zinazochochea migogoro kati ya wakulima na wafugaji.

Kwa mujibu wa Swai, wafugaji wanapokosa malisho, baadhi yao hulazimika kupeleka mifugo kutafuta chakula katika maeneo mengine, jambo ambalo linaweza kusababisha mifugo kuingia kwenye mashamba ya wakulima.

Hii inaonyesha kuwa suala la malisho si changamoto ya mfugaji pekee.

Ni suala linaloweza kugusa usalama wa chakula, kipato cha mkulima, amani katika jamii na maendeleo ya vijiji.

Mfugaji anahitaji malisho ili mifugo iendelee kuishi na kuzalisha.

Mkulima naye anahitaji kulinda mazao yake ili apate chakula na kipato.

Kwa hiyo, suluhisho la muda mrefu haliwezi kuwa kumtazama upande mmoja na kuacha mwingine.

KUPANDA MALISHO: HATUA MUHIMU KWA MFUGAJI

Swai anasema suluhisho mojawapo ni kuwahamasisha wafugaji kuanza kuzalisha malisho katika maeneo yao.

“Wafugaji wengi wamehamasika kupanda malisho katika maeneo yao. Kama wafugaji watabadilika na kuacha mfumo wa kuchunga mifugo yao bila kuwa na uhakika wa malisho, tunaweza kupunguza migogoro mingi kati ya wakulima na wafugaji,” anasema Swai.

Hii ni hatua muhimu kwa sababu inabadilisha mfugaji kutoka kuwa mtumiaji wa malisho ya asili pekee kwenda kuwa mzalishaji wa sehemu ya chakula cha mifugo yake.

Mfugaji anayezalisha malisho katika eneo lake anaweza kupanga mapema kiasi cha chakula atakachohitaji.

Anaweza pia kuhifadhi malisho wakati wa msimu ambao nyasi zinapatikana kwa wingi na kuyatumia wakati wa ukame.

MFUGAJI ANAPASWA KUJIFUNZA KUTUNZA MALISH

Kupanda malisho pekee hakutoshi.

Mfugaji anatakiwa kuelewa hatua mbalimbali za uzalishaji na uhifadhi wa malisho.

Malisho yanaweza kuvunwa wakati yana virutubisho vinavyofaa, kukaushwa na kuhifadhiwa ili yatumike wakati wa uhaba.

Kwa mfano, nyasi kavu na hay vinaweza kutumika kama sehemu ya chakula wakati wa kipindi cha ukame, wakati silaji inaweza kusaidia kuhifadhi malisho yenye unyevunyevu kwa matumizi ya baadaye.

Hata hivyo, mfugaji anapaswa kupata ushauri wa mtaalamu kuhusu aina ya malisho, muda sahihi wa kuvuna, namna ya kuhifadhi na kiasi kinachofaa kulishwa kulingana na aina na umri wa mnyama.

Hii ndiyo sababu huduma za ugani ni muhimu sana katika kubadili ufugaji wa mazoea kuwa ufugaji wa kibiashara unaotumia maarifa.

KATA YA MTANANA INATOA TASWIRA YA CHANGAMOTO

Kata ya Mtanana pekee ina wafugaji 1,320 wenye jumla ya mifugo 7,829.

Idadi hiyo inaonyesha ukubwa wa mahitaji ya malisho na maji katika eneo ambalo pia linakabiliwa na changamoto ya ukame.

Tukifikiria kwa kiwango cha kijiji au kata, swali linakuwa kubwa zaidi:

Je, eneo lililopo lina uwezo wa kuzalisha chakula cha kutosha kwa mifugo yote kwa mwaka mzima?

Iwapo jibu ni hapana, basi mfumo wa ufugaji unahitaji kubadilika.

Hapa ndipo dhana ya uwezo wa eneo kubeba mifugo inapokuwa muhimu.

Mfugaji anatakiwa kuangalia rasilimali alizonazo kabla ya kuongeza idadi ya mifugo.

Kuwa na mifugo 100 wakati chakula kinachopatikana kinatosheleza mifugo 40 kunaweza kuonekana kuwa utajiri kwa kuangalia idadi, lakini kwa upande wa uzalishaji kunaweza kuwa chanzo cha hasara.

Mifugo yenye njaa hukua kwa shida, huzalisha maziwa kidogo, huathirika zaidi kiafya na thamani yake ya soko inaweza kushuka.

SUA YAINGIA KAZINI KUTAFUTA MALISHO YANAYOSTAHIMILI UKAME

Hata hivyo, kupanda malisho pekee kunaweza kusiwe jibu la muda mrefu ikiwa aina ya malisho inayotumika haiwezi kustahimili vipindi virefu vya ukame.

Hapo ndipo watafiti kutoka Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA) wameingia kazini kutafuta aina za malisho zinazoweza kustahimili ukame.

Lengo ni kupata suluhisho litakalowasaidia wafugaji kuendelea kuzalisha mifugo hata katika mazingira yanayobadilika kutokana na mabadiliko ya tabianchi.

Akizungumza na waandishi wa habari, Mkuu wa Mradi kutoka Idara ya Sayansi za Wanyama, Ufugaji Viumbe Maji na Nyanda za Malisho ya Chuo Kikuu cha SUA, Profesa Sebastian Chenyambaga, amesema utafiti huo ni sehemu ya mradi unaolenga kuimarisha uwezo wa wafugaji kustahimili na kupunguza athari za mabadiliko ya tabianchi.

Mradi huo unafadhiliwa na Tume ya Taifa ya Sayansi na Teknolojia (COSTECH).

UTAFITI WA MIAKA MITATU

Mradi huo wa miaka mitatu ulianza Oktoba 2025 na unatarajiwa kukamilika mwaka 2028.

Unaangalia namna mabadiliko ya tabianchi yanavyowaathiri wafugaji na kutafuta mbinu zinazoweza kuongeza uwezo wao wa kukabiliana na athari hizo.

Mradi unatekelezwa katika Wilaya ya Kongwa mkoani Dodoma, Kishapu mkoani Shinyanga na Miatu mkoani Simiyu.

Uchaguzi wa maeneo haya una umuhimu kwa sababu unatoa nafasi ya kuchunguza changamoto za wafugaji katika mazingira yenye hali tofauti lakini yanayokabiliwa na changamoto za upatikanaji wa malisho na maji.

SI MALISHO PEKEE, BALI UZALISHAJI WA MAZIWA

Mtafiti kutoka Idara ya Sayansi za Wanyama, Ufugaji Viumbe Maji na Nyanda za Malisho ya SUA, Dkt. Doris Lutatenekwa, amesema utafiti pia unaenda sambamba na kupima aina za malisho zinazostahimili ukame.

Hapa kuna jambo muhimu ambalo mfugaji anapaswa kulielewa.

Lengo la ufugaji si kuwa na mnyama aliye hai pekee, bali kuwa na mnyama anayezalisha.

Ng’ombe anayepata chakula kidogo anaweza kuendelea kuishi, lakini uzalishaji wake wa maziwa unaweza kushuka.

Ng’ombe anayekosa virutubisho muhimu anaweza pia kuchelewa kukua au kuwa na changamoto katika uzazi.

Kwa hiyo, utafiti wa malisho una maana kubwa zaidi ya kutafuta chakula cha kuokoa mifugo dhidi ya njaa.

Unalenga kusaidia mfugaji kuendelea kupata maziwa, nyama, ndama na bidhaa nyingine za mifugo katika mazingira yenye changamoto ya ukame.

MFUGAJI AJIFUNZE KUPANGA KABLA YA UKAME

Moja ya masomo makubwa kutoka kwa Bernad ni umuhimu wa kupanga kabla ya tatizo halijatokea.

Mfugaji anayesubiri ukame uanze ndipo aanze kutafuta malisho anaweza kujikuta katika gharama kubwa.

Lakini mfugaji anayejua kwamba msimu wa ukame unakuja anaweza kuanza maandalizi mapema.

Maandalizi hayo yanaweza kujumuisha:

• Kupanda malisho yanayofaa kwa eneo lake.
• Kuhifadhi nyasi kwa ajili ya msimu wa ukame.
• Kutafuta vyanzo vya maji vya uhakika.
• Kupunguza idadi ya mifugo ikiwa rasilimali hazitoshelezi.
• Kuchagua mifugo yenye uwezo mzuri wa kuhimili mazingira ya eneo husika.
• Kutoa huduma za afya kwa mifugo kwa wakati.
• Kushauriana na maafisa ugani kuhusu lishe ya mifugo.
• Kuweka kumbukumbu za gharama na mapato ya ufugaji.

Hatua hizi zinaweza kumsaidia mfugaji kufanya maamuzi kwa kutumia taarifa badala ya kutegemea mazoea pekee.

UFUGAJI WA KISASA SI LAZIMA UWE NA NG’OMBE WENGI

Kisa cha Bernad kinatoa somo muhimu kwa wafugaji wanaoamini kwamba kuongeza idadi ya mifugo ndiyo njia pekee ya kuongeza utajiri.

Katika mazingira yenye rasilimali chache, kuongeza idadi ya mifugo bila kuongeza uwezo wa kuzalisha chakula kunaweza kuongeza gharama na kupunguza uzalishaji.

Mfugaji anaweza kuwa na mifugo michache lakini yenye afya, uzalishaji mzuri na inayopata chakula cha kutosha.

Kwa upande mwingine, anaweza kuwa na mifugo mingi lakini yenye utapiamlo, inayougua mara kwa mara na inayozalisha kidogo.

Kwa hiyo, ubora wa mifugo na uwezo wa kuihudumia ni muhimu kama si muhimu zaidi kuliko idadi.

MABADILIKO YA TABIANCHI YANATAKA MFUGAJI ABADILI FIKRA

Mabadiliko ya tabianchi hayahitaji tu mbinu mpya za uzalishaji.

Yanahitaji pia mabadiliko ya fikra.

Mfugaji wa zamani anaweza kuwa alizoea kutegemea nyanda za asili kwa muda mrefu.

Lakini ikiwa maeneo hayo yanapungua au hayatoi malisho ya kutosha kama zamani, mfumo huo unahitaji kubadilishwa.

Hii haimaanishi kwamba ufugaji wa asili hauna thamani.

Badala yake, inamaanisha kwamba maarifa ya jadi yanaweza kuunganishwa na sayansi, teknolojia na ushauri wa wataalamu ili kujenga mfumo unaoweza kuhimili mazingira mapya.

SAYANSI NA TEKNOLOJIA ZINAWEZA KUWA SEHEMU YA SULUHISHO

Mkurugenzi wa COSTECH, Dkt. Amos Nungu, amesema mradi huo ni miongoni mwa hatua zinazolenga kutekeleza Dira ya Tanzania ya 2050 kwa kutumia sayansi, teknolojia na ubunifu katika kutatua changamoto zinazoikabili jamii.

Hili ni jambo muhimu kwa sababu changamoto za mabadiliko ya tabianchi haziwezi kutatuliwa kwa kutegemea njia moja.

Tunahitaji utafiti unaotengeneza maarifa.

Tunahitaji wataalamu wanaowafikia wafugaji.

Tunahitaji sera zinazowezesha uzalishaji wa malisho.

Tunahitaji wafugaji wanaokubali kujifunza na kubadili mbinu.

Na muhimu zaidi, tunahitaji kuunganisha utafiti na maisha halisi ya mfugaji.

Utafiti ambao unabaki kwenye vitabu pekee hautoshi.

Maarifa yanapaswa kufika shambani na mfugaji aweze kuona matokeo yake.

KUPUNGUZA MIGOGORO KATI YA WAKULIMA NA WAFUGAJI

Uzalishaji wa malisho katika maeneo ya wafugaji unaweza kuwa na faida nyingine kubwa: kupunguza migogoro kati ya wakulima na wafugaji.

Mfugaji akiwa na chakula cha kutosha katika eneo lake, hitaji la kupeleka mifugo katika mashamba ya watu wengine linaweza kupungua.

Hii inaweza kusaidia kulinda mazao ya wakulima na wakati huo huo kumwezesha mfugaji kuendelea na shughuli zake.

Kwa hiyo, uwekezaji katika malisho unaweza kuonekana pia kama uwekezaji katika amani ya jamii.

Hii ni muhimu hasa katika maeneo ambayo shughuli za kilimo na ufugaji zinafanyika karibu.

Badala ya jamii kusubiri migogoro itokee ndipo ianze kutafuta suluhisho, ni muhimu kupanga matumizi ya ardhi, maeneo ya malisho na vyanzo vya maji mapema.

MFUGAJI ANAPASWA KUJIULIZA MASWALI MATANO

Kabla ya kuongeza idadi ya mifugo, mfugaji anaweza kujiuliza:

Kwanza: Nina eneo la kutosha la malisho?

Pili: Ninaweza kuzalisha au kununua chakula cha kutosha wakati wa ukame?

Tatu: Nina chanzo cha maji cha uhakika?

Nne: Mifugo yangu inazalisha kwa kiwango kinacholingana na gharama ninazotumia?

Tano: Nikikumbwa na ukame wa muda mrefu, nina mpango gani wa dharura?

Maswali haya yanaweza kumsaidia mfugaji kufanya uamuzi wa kibiashara badala ya kuangalia idadi ya mifugo pekee.

SOMO KWA WAFUGAJI WENGINE

Bernad hakupunguza mifugo yake kwa sababu ufugaji hauna faida.

Alifanya hivyo kwa sababu alitambua kwamba mazingira ya ufugaji yanabadilika.

Hili ndilo somo kubwa.

Mfugaji anayebadili mfumo wake mapema anaweza kuwa na nafasi nzuri zaidi ya kukabiliana na changamoto kuliko anayesubiri hali iwe mbaya zaidi.

Katika mazingira ya ukame, mifugo michache inayolishwa vizuri inaweza kuwa na thamani kubwa kuliko mifugo mingi inayokosa chakula.

Hivyo, mfugaji anatakiwa kuanza kuangalia ufugaji kama biashara inayohitaji mipango, bajeti, kumbukumbu, lishe, afya ya mifugo na soko.

CHANGAMOTO IKO PIA KWA SERIKALI NA WATAFITI

Ingawa jukumu la mfugaji ni muhimu, si sahihi kumwachia mfugaji mzigo wote.

Serikali, taasisi za utafiti, vyuo vikuu, wataalamu wa ugani na wadau wa sekta ya mifugo wana nafasi kubwa.

Matokeo ya tafiti kuhusu malisho yanayostahimili ukame yanapaswa kufikishwa kwa wafugaji kwa lugha rahisi na kwa njia zinazoweza kutumika katika mazingira yao.

Wafugaji pia wanahitaji mafunzo kuhusu:

• Uzalishaji wa malisho.
• Uhifadhi wa chakula cha mifugo.
• Lishe bora.
• Usimamizi wa maji.
• Afya na kinga za mifugo.
• Ufugaji wa kibiashara.
• Uzalishaji wa maziwa.
• Utunzaji wa kumbukumbu za biashara.
• Kukabiliana na majanga ya hali ya hewa.

Hapo ndipo utafiti unapoweza kubadilisha maisha ya wananchi.

SI IDADI YA NG’OMBE, NI UWEZO WA KUWAZALISHA

Ng’ombe 56 wa Clement Bernad wamebaki kuwa sehemu ya historia yake ya ufugaji, lakini historia hiyo imebeba somo kubwa kwa maelfu ya wafugaji wanaokabiliana na mabadiliko ya mazingira.

Ukame unabadilisha upatikanaji wa malisho na maji.

Malisho yanapopungua, uzalishaji wa mifugo unaweza kushuka.

Mifugo inapotafuta chakula nje ya maeneo yake, migogoro na wakulima inaweza kuongezeka.

Lakini changamoto hii pia inaweza kuwa fursa ya kubadili mfumo wa ufugaji.

Mfugaji anaweza kuanza kuzalisha malisho, kuhifadhi chakula, kutumia ushauri wa wataalamu, kuchagua mifugo inayofaa mazingira yake na kupanga idadi ya mifugo kulingana na uwezo wa rasilimali alizonazo.

Utafiti wa SUA na ufadhili wa COSTECH unaonyesha kwamba sayansi inaweza kuwa sehemu ya jibu la changamoto hii.

Kwa wafugaji kama Bernad, mabadiliko ya tabianchi hayapo tena kwenye vitabu au mijadala ya wataalamu.

Yameingia moja kwa moja katika maisha yao.

Na sasa swali muhimu kwa mfugaji si tu:

“Nitafuga ng’ombe wangapi?”

Bali:

“Nina uwezo gani wa kuwapa chakula, maji, afya na mazingira bora ya kuzalisha hata mvua zinapokuwa chache?”

Hapo ndipo mustakabali wa ufugaji unaostahimili mabadiliko ya tabianchi unapoanzia.

MKULIMA JEMBE BLOG — NI JUHUDI ZETU VIJIJI KUWA MIJI.