UCHAKATAJI WA MAHINDI: JINSI YA KUBADILISHA NAFAKA KUWA UNGA WA THAMANI NA KUJENGA BIASHARA YA KUSINDIKA

 

Na Mkulima Jembe

Mahindi ni miongoni mwa mazao muhimu yanayolimwa na wakulima wengi Tanzania. Hata hivyo, kwa mkulima anayelenga kuongeza kipato, kuuza mahindi kama nafaka ghafi si lazima iwe mwisho wa safari. Kuna fursa kubwa ya uchakataji wa mahindi na kuyabadilisha kuwa bidhaa zenye thamani zaidi, hususan unga wa mahindi kwa matumizi ya nyumbani, migahawa, shule, taasisi na masoko mbalimbali.

Uchakataji wa mahindi unaweza kuwa chanzo cha ajira na kipato kwa mtu mmoja, kikundi cha wakulima, chama cha ushirika au mjasiriamali anayehitaji kuanzisha kiwanda kidogo au cha kati. Lakini biashara hii haiishii kwenye kununua mashine ya kusaga na kuanza kuuza unga. Inahitaji maandalizi ya malighafi, usafi, ubora, usalama wa chakula, usindikaji sahihi, ufungashaji, uwekaji wa taarifa kwenye kifungashio, uhifadhi na mfumo mzuri wa usafirishaji.

Kwa nini mkulima asiuze mahindi ghafi pekee?

Mkulima anayezalisha mahindi anaweza kuongeza thamani ya mazao yake kwa kuyapeleka kwenye mnyororo wa uchakataji. Badala ya kuuza gunia la mahindi bila kuchakatwa, anaweza kuwa sehemu ya biashara inayozalisha unga uliopakiwa tayari kwa mlaji.

Hii inaweza kusaidia kuongeza thamani ya zao kwa sababu bidhaa iliyochakatwa inaingia katika hatua nyingine ya biashara. Hata hivyo, kuongeza thamani hakumaanishi kwamba kila kilo ya mahindi itatoa faida kubwa moja kwa moja. Gharama za usafishaji, usafirishaji, mashine, umeme, wafanyakazi, vifungashio, upimaji, leseni, uuzaji na hasara zinazoweza kutokea lazima zihesabiwe kabla ya kuamua bei.

Kwa hiyo, mkulima anapaswa kuangalia biashara nzima kutoka shambani hadi kwa mlaji.

Hatua ya kwanza: kuwa na mahindi bora

Uchakataji mzuri huanza shambani.

Mahindi yanayotumika kutengeneza unga yanapaswa kuwa katika hali nzuri na yasiyo na uchafu, wadudu, harufu zisizo za kawaida au dalili za ukungu. Mkulima anatakiwa kuvuna kwa wakati, kukausha vizuri na kuhifadhi nafaka katika mazingira yanayolinda ubora wake.

Changamoto kubwa katika mahindi ni unyevu na ukungu. Nafaka iliyohifadhiwa katika mazingira yasiyofaa inaweza kuharibika na kuwa na hatari za kiafya.

Kwa hiyo, kabla ya kupeleka mahindi kwenye mashine ya kusaga, lazima yafanyiwe ukaguzi.

Hatua ya pili: kusafisha mahindi

Mahindi yanapofika kwenye eneo la uchakataji, hatua ya kwanza ni kuyasafisha.

Usafishaji unaweza kuondoa:

• Mawe
• Mchanga
• Vipande vya mabaki ya mimea
• Vumbi
• Mbegu zilizoharibika
• Mabaki ya magunzi
• Uchafu mwingine unaoweza kuchanganyika na nafaka

Usafi huu ni muhimu kwa sababu unalinda ubora wa unga na pia hulinda mashine dhidi ya uharibifu unaoweza kusababishwa na mawe au vitu vigumu.

Kwa biashara inayolenga soko kubwa, ni muhimu kuwa na eneo maalumu la kupokea na kusafisha nafaka kabla ya kuingia kwenye hatua nyingine.

Hatua ya tatu: kuchagua nafaka bora

Baada ya kusafisha, mahindi yanapaswa kuchambuliwa.

Nafaka zilizobadilika rangi, zilizooza, zenye ukungu au zinazoonekana kuwa na tatizo hazipaswi kuchanganywa na nafaka nzuri.

Hii ni hatua muhimu sana kwa sababu kusaga mahindi yenye tatizo hakuyafanyi yawe salama. Unga unaweza kuonekana mzuri kwa macho lakini ukawa na changamoto za ubora.

Mjasiriamali anapaswa kujenga mfumo wa kuhakikisha malighafi inayotumika ina ubora unaokubalika kabla ya kuingia kwenye uzalishaji.

Hatua ya nne: kukoboa au kusaga kulingana na aina ya bidhaa

Mahindi yanaweza kuchakatwa kwa namna tofauti kulingana na bidhaa inayolengwa.

Kwa unga wa kawaida, mchakato unaweza kuhusisha kukoboa na kusaga kulingana na aina ya mashine na kiwango cha uchakataji kinachotakiwa.

Kwa upande mwingine, mzalishaji anaweza kutengeneza bidhaa tofauti kutokana na mahindi, kama vile unga wa mahindi ulioboreshwa au bidhaa nyingine za nafaka, kulingana na mahitaji ya soko na uwezo wa uzalishaji.

Hapa ndipo mjasiriamali anapaswa kuanza kufikiria zaidi ya "unga wa kawaida".

Usitumie mashine bila kujua uwezo wake

Mojawapo ya makosa yanayoweza kufanywa na mjasiriamali ni kununua mashine kwa kuangalia tu ukubwa wake bila kuangalia mahitaji ya biashara.

Kabla ya kununua mashine, jiulize:

Nataka kuzalisha kilo ngapi kwa siku?

Kama unalenga kilo 100 kwa siku, mahitaji ya mashine ni tofauti na mtu anayelenga tani kadhaa kwa siku.

Pia angalia:

• Uwezo wa mashine kwa saa
• Matumizi ya umeme
• Upatikanaji wa vipuri
• Gharama za matengenezo
• Wataalamu wa kuitengeneza
• Ubora wa unga unaozalishwa
• Kiwango cha upotevu wakati wa usindikaji
• Nafasi inayohitajika
• Usalama wa wafanyakazi

Mashine nzuri si ile kubwa zaidi, bali ni ile inayolingana na kiwango cha biashara na soko ulilonalo.

Hatua ya tano: kusaga

Baada ya mahindi kuwa tayari, yanaingia kwenye mashine ya kusaga.

Ubora wa unga unatakiwa kuendana na aina ya bidhaa unayouza. Baadhi ya wateja wanapendelea unga laini, wengine wanaweza kupendelea aina fulani ya unga kulingana na matumizi yao.

Kwa hiyo, mzalishaji anapaswa kuwa na udhibiti wa ubora wa bidhaa badala ya kusaga bila kupima na kuchunguza matokeo.

Hatua ya sita: kuchuja unga

Baada ya kusaga, unga unaweza kuchujwa ili kupata kiwango kinachohitajika cha ulaini na kuondoa chembe zisizotakiwa.

Kuchuja pia husaidia kufanya bidhaa iwe na mwonekano unaofanana kutoka mfuko mmoja hadi mwingine.

Mteja anayenunua bidhaa yenye chapa fulani anatarajia kupata ubora unaofanana kila mara. Hivyo, consistency, yaani uthabiti wa ubora, ni muhimu sana katika biashara ya unga.

Ufungashaji: usidharau hatua hii

Unga bora unaweza kupoteza thamani yake ikiwa umefungashwa vibaya.

Ufungashaji unapaswa kulinda bidhaa dhidi ya:

• Unyevu
• Vumbi
• Wadudu
• Uchafu
• Harufu kutoka mazingira
• Uharibifu wakati wa usafirishaji

Kifungashio kinapaswa kuwa salama kwa matumizi ya chakula na kuendana na aina ya bidhaa na soko linalolengwa.

Mjasiriamali anaweza kuwa na vifungashio vya ukubwa tofauti kulingana na wateja.

Kwa mfano:

500g – kwa mtu anayenunua kiasi kidogo.

1kg – kwa matumizi ya kawaida ya familia.

2kg – kwa familia zinazohitaji kiasi kikubwa zaidi.

5kg – kwa familia kubwa na baadhi ya biashara.

10kg au zaidi – kwa taasisi, migahawa au wanunuzi wa jumla, kulingana na mahitaji ya soko.

Ukubwa wa vifungashio unatakiwa kuamuliwa kwa kuzingatia utafiti wa soko.

Kifungashio kinapaswa kuwa na taarifa gani?

Kifungashio cha bidhaa ya chakula si mapambo pekee. Ni chanzo cha taarifa kwa mlaji na sehemu muhimu ya utambulisho wa bidhaa.

Kwa kuzingatia mahitaji ya kisheria na viwango vinavyotumika Tanzania, mzalishaji anapaswa kuhakikisha lebo ina taarifa zinazotakiwa kwa bidhaa husika.

Kwa ujumla, taarifa muhimu zinaweza kujumuisha:

• Jina la bidhaa
• Jina la biashara au chapa
• Uzito wa bidhaa
• Orodha ya viambato pale inapohitajika
• Taarifa muhimu za lishe pale zinapohitajika
• Tarehe ya kutengenezwa/kufungashwa inapohitajika
• Tarehe ya mwisho wa matumizi au taarifa inayotakiwa kuhusu maisha ya bidhaa
• Namba ya batch/lot
• Jina na anuani ya mtengenezaji au mfungashaji
• Maelekezo ya uhifadhi
• Maelekezo mengine yanayotakiwa na mamlaka husika
• Alama au taarifa za udhibiti/uzingatiaji pale zinapohitajika

Muhimu: Usichapishe lebo kwa kubahatisha. Mahitaji ya lebo, usajili, alama za ubora na taarifa zinazotakiwa hutegemea aina ya bidhaa na soko unalolenga. Mzalishaji anapaswa kuthibitisha mahitaji ya sasa kutoka mamlaka husika kabla ya kuanza uzalishaji wa kibiashara.

Chapa ni sehemu ya bidhaa

Unga wa mahindi ukiwa kwenye mfuko usio na jina unaweza kuwa mgumu kujenga uaminifu wa wateja.

Lakini ukitengeneza chapa yenye jina linalokumbukwa, nembo nzuri na kifungashio kinachoonekana kitaalamu, bidhaa inaweza kujitofautisha sokoni.

Chapa inapaswa kuwa na:

Jina la bidhaa

Nembo

Muonekano unaotambulika

Taarifa sahihi

Ujumbe unaoeleweka

Usiweke madai ambayo huwezi kuyathibitisha. Kwa mfano, kama bidhaa haijathibitishwa kuwa na sifa fulani, usitumie maneno yanayoweza kumpotosha mlaji.

Eneo la uzalishaji linapaswa kuwa safi

Biashara ya chakula inahitaji nidhamu ya usafi.

Eneo la kusindika linapaswa kuwa na mpangilio unaosaidia kutenganisha maeneo ya malighafi, uzalishaji, ufungashaji na bidhaa iliyokamilika kadiri inavyofaa.

Mambo ya kuzingatia ni pamoja na:

• Usafi wa sakafu
• Usafi wa mashine
• Usafi wa sehemu za kufungashia
• Udhibiti wa wadudu
• Uhifadhi salama wa malighafi
• Maji salama pale yanapotumika
• Usafi wa wafanyakazi
• Mavazi yanayofaa kazini
• Utunzaji sahihi wa taka
• Kuzuia uchafu kuingia kwenye bidhaa

Mfanyakazi anayeshughulikia chakula anapaswa kuelewa umuhimu wa usafi binafsi na usalama wa chakula.

Bidhaa iliyofungwa lazima ihifadhiwe vizuri

Baada ya unga kufungashwa, kazi haijaisha.

Unga unatakiwa kuhifadhiwa katika eneo linalolinda ubora wake.

Mifuko isiwekwe moja kwa moja kwenye sakafu. Inashauriwa kutumia pallets au njia nyingine salama inayosaidia kuzuia unyevu na uchafu.

Ghala linapaswa kuwa:

• Safi
• Kavu
• Lenye hewa ya kutosha
• Lisilo na wadudu
• Lenye mpangilio wa bidhaa
• Rahisi kufanyiwa ukaguzi

Pia tumia mfumo wa kufuatilia batch ili bidhaa iwe rahisi kutambuliwa ikiwa kutatokea tatizo.

Usafirishaji wa unga nao ni sehemu ya ubora

Mzalishaji anaweza kutengeneza unga mzuri lakini akauharibu wakati wa usafirishaji.

Wakati wa kusafirisha bidhaa:

• Tumia gari linalofaa kwa bidhaa za chakula.
• Hakikisha eneo la kupakia ni safi.
• Linda mifuko dhidi ya maji na unyevu.
• Usichanganye bidhaa ya chakula na vitu vinavyoweza kuchafua bidhaa.
• Panga mifuko ili isipasuke.
• Epuka kubana bidhaa kupita kiasi.
• Hakikisha bidhaa inafika kwa mteja ikiwa kwenye hali nzuri.

Kwa biashara inayosafirisha unga kwenda mikoa mingine, ufungashaji imara ni muhimu zaidi kwa sababu bidhaa inaweza kukaa kwenye safari kwa muda mrefu.

Unahitaji nini kuanzia mahindi hadi unga uliowekwa tayari?

Mjasiriamali anayataka kuanzisha biashara hii anapaswa kufikiria mfumo mzima.

Kwa kiwango kidogo au cha kati, mahitaji yanaweza kujumuisha:

1. Malighafi
Mahindi yenye ubora unaofaa kwa uchakataji.

2. Eneo la uzalishaji
Mahali panapofaa kwa usindikaji na linalokidhi mahitaji ya usafi na mamlaka husika.

3. Mashine za uchakataji
Mashine ya kusafisha, kukoboa na kusaga kulingana na aina na ukubwa wa uzalishaji.

4. Vifaa vya kupimia
Mizani inayofaa kwa kupima bidhaa kabla ya kufungasha.

5. Vifaa vya ufungashaji
Mashine au vifaa vya kufungia mifuko kwa usalama.

6. Vifungashio
Mifuko inayofaa kwa bidhaa za chakula na yenye ukubwa mbalimbali.

7. Lebo
Taarifa sahihi za bidhaa kwa mujibu wa mahitaji husika.

8. Ghala
Eneo salama la kuhifadhi malighafi na bidhaa iliyokamilika.

9. Usafiri
Gari au mfumo wa usafirishaji unaoweza kufikisha bidhaa kwa wateja.

10. Wafanyakazi
Watu wanaojua usafi, uzalishaji, ufungashaji na udhibiti wa ubora.

11. Usajili na vibali
Mjasiriamali anatakiwa kufuata taratibu za usajili wa biashara, chakula, eneo la uzalishaji, viwango na mahitaji mengine ya mamlaka husika kulingana na aina ya biashara na bidhaa.

Mkulima anaweza kuanzia wapi?

Si lazima mkulima aanze na kiwanda kikubwa.

Anaweza kuanza kwa mfumo wa kikundi.

Kwa mfano, wakulima 20 wanaweza kuunda kikundi cha uzalishaji na kuanza kwa kuchakata sehemu ya mahindi yao badala ya kuuza kila kitu kama nafaka.

Hatua inaweza kuwa:

Mahindi → Kusafisha → Kukoboa → Kusaga → Kuchuja → Kupima → Kufungasha → Kuweka lebo → Kuhifadhi → Kusafirisha → Kumfikia mlaji.

Mfumo huu unaweza kuunganisha uzalishaji wa shambani na soko la bidhaa iliyoongezwa thamani.

Vipi kuhusu mabaki ya mahindi?

Uchakataji wa nafaka unaweza kutoa bidhaa ndogo na mabaki ambayo yanaweza kuwa na matumizi mengine.

Kwa mfano, baadhi ya mabaki yanaweza kutumika katika shughuli nyingine kulingana na aina ya uchakataji na ubora wake.

Hii inamaanisha mjasiriamali asitazame tu unga unaotoka kwenye mashine. Anatakiwa kuangalia namna ya kutumia kila sehemu yenye thamani ili kupunguza upotevu.

Hapa ndipo dhana ya uchumi wa mnyororo wa thamani inapokuwa muhimu.

Kufanya biashara bila kujua soko ni hatari

Kabla ya kuwekeza fedha nyingi kwenye mashine, mjasiriamali afanye utafiti wa soko.

Ajiulize:

• Wateja wangu ni akina nani?
• Wananunua unga wa aina gani?
• Wanapendelea kilo ngapi?
• Bei ya bidhaa zinazofanana iko katika kiwango gani?
• Nitasambaza kwenye maduka gani?
• Nitaingiaje kwenye masoko ya jumla?
• Nina uwezo wa kusafirisha bidhaa hadi wapi?
• Nani ni washindani wangu?
• Ni kitu gani kitakachofanya bidhaa yangu itofautike?

Utafiti huu unaweza kuokoa mjasiriamali dhidi ya kununua mashine kubwa bila kuwa na soko la kutosha.

Hesabu gharama kabla ya kuweka bei

Bei ya unga haipaswi kuwekwa kwa kuangalia tu bei ya mahindi.

Mjasiriamali anatakiwa kuhesabu:

Gharama ya mahindi + usafirishaji + kusafisha + usindikaji + umeme + mishahara + vifungashio + lebo + kodi/ada husika + matengenezo + upotevu + uhifadhi + usafirishaji wa bidhaa + gharama za mauzo = gharama halisi ya bidhaa.

Baada ya hapo ndipo faida inayolengwa inaweza kuzingatiwa.

Hii inasaidia kuepuka biashara inayouza sana lakini haipati faida.

Ubora ndiyo utakaokuweka sokoni

Katika biashara ya chakula, mteja anaweza kununua mara moja kwa sababu ya kifungashio kizuri, lakini atarudi kwa sababu ya ubora.

Unga unatakiwa kuwa na ubora unaofanana kutoka uzalishaji mmoja hadi mwingine.

Mteja akifungua mfuko leo na kupata unga mzuri, halafu wiki inayofuata akapata bidhaa yenye tofauti kubwa, anaweza kuacha kuamini chapa.

Kwa hiyo, udhibiti wa ubora unapaswa kuwa sehemu ya kila hatua.

Uchakataji wa mahindi kuwa unga ni fursa kubwa ya kuongeza thamani ya mazao, lakini mafanikio yake hayategemei mashine pekee.

Mkulima au mjasiriamali anayataka kuingia kwenye biashara hii anapaswa kuangalia mnyororo mzima: mahindi bora, usafishaji, uchambuzi wa nafaka, uchakataji, usafi, udhibiti wa ubora, upimaji, ufungashaji, lebo, uhifadhi, usafirishaji na soko.

Kifungashio kizuri kinavuta macho, lakini ubora wa bidhaa ndio unaomrudisha mteja.

Kwa mkulima, ujumbe muhimu ni mmoja: usiangalie mahindi kama zao la kuuza tu; yaangalie pia kama malighafi ya kutengeneza bidhaa yenye thamani zaidi.

Ikiwa vikundi vya wakulima, vyama vya ushirika na wajasiriamali vitawekeza katika uchakataji unaozingatia ubora na mahitaji ya soko, sehemu kubwa zaidi ya thamani inayotokana na mahindi inaweza kubaki kwa wazalishaji badala ya kuishia kwa wafanyabiashara wa hatua za mwisho pekee.

MKULIMA JEMBE — NI JUHUDI ZETU VIJIJI KUWA MIJI.