ZAO LA MIHOGO: FURSA KUBWA YA UZALISHAJI NA UTENGENEZAJI WA BIDHAA ZA THAMANI

 

Jinsi mkulima anavyoweza kuondoka kwenye kuuza mihogo mibichi na kuingia kwenye uzalishaji wa bidhaa zenye thamani zaidi

Mihogo ni miongoni mwa mazao muhimu ya chakula na biashara yanayolimwa katika maeneo mbalimbali ya Tanzania. Kwa miaka mingi, zao hili limekuwa likitumiwa zaidi kama chakula cha nyumbani au kuuzwa katika hali yake ya mizizi mibichi. Hata hivyo, mihogo ina uwezo mkubwa zaidi ya matumizi hayo ya kawaida.

Kwa kutumia teknolojia sahihi, maarifa, ubunifu na uwekezaji katika uchakataji, mizizi ya mihogo inaweza kubadilishwa kuwa bidhaa mbalimbali zinazoweza kuuzwa katika masoko ya ndani na nje ya nchi. Bidhaa hizo ni pamoja na unga wa mihogo, unga wa lishe, chipsi, crisps, wanga, tapioca, pombe na bidhaa nyingine za chakula pamoja na malighafi kwa baadhi ya viwanda.

Kwa mkulima wa sasa, swali muhimu si tu “nimelima mihogo kiasi gani?” bali pia “mihogo yangu inaweza kubadilishwa kuwa bidhaa gani yenye thamani kubwa zaidi?”

Hapa ndipo dhana ya kuongeza thamani inapopata nafasi.

MIHOGO NI ZAO LA AINA GANI?

Mihogo ni zao la mizizi ambalo hustahimili mazingira mbalimbali na lina uwezo wa kukua hata katika maeneo ambayo mazao mengine yanaweza kushindwa kufanya vizuri. Mizizi yake ndiyo sehemu kuu inayotumika kwa chakula na katika uzalishaji wa bidhaa mbalimbali.

Mbali na mizizi, baadhi ya sehemu za mmea zinaweza kutumika kwa njia mbalimbali, ingawa matumizi lazima yafanywe kwa uangalifu na kwa kufuata kanuni sahihi za usalama wa chakula.

Mihogo imeendelea kuwa zao muhimu kwa sababu ya uwezo wake wa:

• Kutoa chakula kwa kaya.

• Kuuzwa kama zao la biashara.

• Kutengenezwa unga.

• Kuzalisha wanga.

• Kutengeneza bidhaa za vitafunwa.

• Kuchanganywa na mazao mengine kutengeneza unga wa lishe.

• Kutumika kama malighafi katika baadhi ya shughuli za viwandani.

Hivyo, mkulima anayelima mihogo anaweza kuwa na nafasi ya kuwa si mkulima pekee, bali pia mzalishaji, mchuuzi, msindikaji na hata mmiliki wa biashara ya bidhaa zinazotokana na mihogo.

KUANZA NA SHAMBA LENYE UZALISHAJI BORA

Ili kupata bidhaa bora, lazima kwanza kuwe na malighafi bora. Ubora wa bidhaa ya mihogo huanzia shambani.

Mkulima anapaswa kuzingatia uchaguzi wa shamba, aina ya mbegu au vipando, upandaji sahihi, udhibiti wa magonjwa na wadudu pamoja na kuvuna kwa wakati unaofaa.

1. UCHAGUZI WA ENEO LA KULIMA

Mihogo inaweza kulimwa katika maeneo mengi, lakini uzalishaji wake huwa bora zaidi katika udongo wenye uwezo mzuri wa kupitisha maji.

Udongo usiwe na maji yanayosimama kwa muda mrefu, kwani hali hiyo inaweza kuathiri mizizi na kusababisha kuoza.

Kabla ya kuanzisha shamba, mkulima anashauriwa:

• Kuchagua eneo lenye mwanga wa kutosha.

• Kuepuka sehemu zinazotuamisha maji.

• Kuandaa shamba vizuri.

• Kufanya uchunguzi wa hali ya udongo inapowezekana.

• Kuchagua aina bora ya mihogo inayofaa kwa eneo husika.

2. KUCHAGUA VIPANDO BORA

Ubora wa vipando una mchango mkubwa katika mavuno.

Vipando vinapaswa kutoka kwenye mimea yenye afya na ambayo haijaonyesha dalili za magonjwa. Kutumia vipando vilivyoathirika na magonjwa kunaweza kusababisha tatizo kuenea katika shamba lote.

Mkulima anapaswa kuepuka:

• Kuchukua vipando kutoka kwenye mimea iliyonyauka.

• Kutumia mashina yenye dalili za magonjwa.

• Kuchanganya vipando bila kujua aina yake.

• Kuendelea kutumia vipando vya zamani bila kuangalia ubora wake.

Matumizi ya aina bora na zinazofaa kwa eneo yanaweza kusaidia kuongeza uzalishaji na kuboresha ubora wa malighafi inayokwenda kwenye uchakataji.

BAADA YA MAVUNO: HAPA NDIPO BIASHARA KUBWA INAANZA

Mihogo mibichi ina changamoto moja kubwa: inaweza kuharibika haraka baada ya kuvunwa ikiwa haitashughulikiwa vizuri.

Kwa sababu hiyo, mkulima anayevuna mihogo na kusubiri siku nyingi kabla ya kuisindika au kuiuza anaweza kupata hasara.

Suluhisho ni kuanzisha mfumo wa haraka wa:

KUVUNA → KUSAFISHA → KUMENYA → KUKATA → KUKAUSHA AU KUSINDIKA → KUFUNGASHA → KUUZA

Huu ndio mnyororo wa thamani unaoweza kubadilisha zao la kawaida kuwa biashara yenye tija.

BIDHAA YA KWANZA: UNGA WA MIHOGO

Unga wa mihogo ni miongoni mwa bidhaa zinazojulikana zaidi zinazoweza kutengenezwa kutokana na zao hili.

Unga unaweza kutumika kupika vyakula mbalimbali na pia unaweza kuchanganywa na unga mwingine kutengeneza bidhaa tofauti.

JINSI YA KUTENGENEZA UNGA WA MIHOGO

Hatua za msingi ni:

1. Kuvuna mihogo

Chagua mihogo iliyokomaa na yenye ubora mzuri.

Mihogo iliyooza au yenye uharibifu mkubwa inapaswa kutenganishwa.

2. Kumenya

Ondoa maganda ya nje kwa uangalifu.

3. Kuosha

Mihogo iliyooshwa vizuri hupunguza uchafu unaoweza kuharibu ubora wa bidhaa.

4. Kukata vipande

Mihogo hukatwa katika vipande vidogo ili iwe rahisi kukausha.

5. Kukausha

Vipande vya mihogo vinaweza kukaushwa kwa kutumia njia salama na safi, kama vile vikaushio bora au sehemu maalumu zinazolinda bidhaa dhidi ya vumbi, wanyama na uchafu.

6. Kusaga

Mihogo iliyokauka husagwa na kupata unga.

7. Kuchuja

Unga huchujwa ili kupata chembe zenye ukubwa unaofanana.

8. Kufungasha

Baada ya hapo unga hufungwa katika vifungashio safi na vinavyofaa kwa matumizi ya chakula.

BIDHAA YA PILI: CHIPS ZA MIHOGO

Mihogo inaweza kutengenezwa kuwa chips zinazoweza kuliwa kama vitafunwa.

Hii ni fursa nzuri kwa vijana, wanawake na vikundi vya ujasiriamali.

Mchakato wake unaweza kuhusisha:

• Kuchagua mihogo bora.

• Kumenya.

• Kuosha.

• Kukata katika umbo la chips.

• Kufanya usindikaji unaofaa kwa aina ya bidhaa.

• Kupika au kukaanga kwa kufuata viwango vya usalama wa chakula.

• Kuongeza ladha kulingana na aina ya bidhaa.

• Kufungasha.

Chips zinaweza kuuzwa katika:

• Maduka.

• Masoko.

• Shule na maeneo yanayoruhusu biashara ya vyakula.

• Migahawa.

• Hoteli.

• Maduka makubwa.

Siri kubwa ya biashara ya chips si kutengeneza chips pekee, bali ni kuhakikisha:

UBORA + USALAMA + LADHA + UFUNGASHAJI + MASOKO

BIDHAA YA TATU: CRISPS ZA MIHOGO

Mbali na chips za kawaida, mihogo inaweza kutengenezwa kuwa crisps zinazolenga soko la vitafunwa vilivyofungashwa.

Hapa ndipo ubunifu unapokuwa muhimu.

Mzalishaji anaweza kutengeneza aina mbalimbali za ladha, kwa kuzingatia viwango vya usalama wa chakula na mahitaji ya soko.

Bidhaa inaweza kufungwa katika vifungashio vidogo kwa ajili ya:

• Wanafunzi.

• Wasafiri.

• Wafanyakazi.

• Maduka ya vitafunwa.

• Supermarket.

Hata hivyo, kabla ya kuingia sokoni kwa kiwango kikubwa, mzalishaji anapaswa kuzingatia taratibu na viwango vinavyotakiwa kwa bidhaa za chakula.

BIDHAA YA NNE: UNGA WA LISHE

Hii ni moja ya fursa kubwa katika kuongeza thamani ya mihogo.

Unga wa mihogo unaweza kuchanganywa kwa uwiano unaofaa na malighafi nyingine za chakula kama vile nafaka na mazao ya jamii ya mikunde ili kutengeneza bidhaa za unga mchanganyiko.

Lakini hapa kuna jambo muhimu:

Kutengeneza unga wa lishe si kuchanganya tu mazao kiholela.

Ili bidhaa iwe na ubora unaokusudiwa, inahitaji uelewa wa:

• Mahitaji ya lishe.

• Uwiano wa viambato.

• Usalama wa chakula.

• Ubora wa malighafi.

• Uhifadhi.

• Mahitaji ya soko.

Kwa hiyo, wazalishaji wanaotaka kutengeneza unga wa lishe kwa biashara wanapaswa kushirikiana na wataalamu wa lishe na mamlaka husika ili kuhakikisha bidhaa inatimiza viwango vinavyotakiwa.

BIDHAA YA TANO: WANGA WA MIHOGO

Mihogo ina nafasi kubwa katika uzalishaji wa wanga.

Wanga unaweza kutumika katika matumizi mbalimbali ya chakula na pia kama malighafi katika baadhi ya shughuli za uzalishaji.

Mchakato wa msingi unaweza kuhusisha:

1. Kuchagua mizizi yenye ubora.

2. Kumenya na kuosha.

3. Kusaga au kuponda.

4. Kuchanganya na maji kwa mfumo unaofaa.

5. Kutenganisha mabaki ya nyuzinyuzi.

6. Kukusanya sehemu ya wanga.

7. Kukausha.

8. Kusaga na kufungasha.

Uzalishaji wa wanga kwa kiwango kikubwa unaweza kuwa fursa ya kuanzisha viwanda vidogo na vya kati katika maeneo yenye uzalishaji mkubwa wa mihogo.

BIDHAA YA SITA: TAPIOCA

Kutokana na wanga wa mihogo, inawezekana kutengeneza bidhaa mbalimbali zinazotumiwa katika chakula, ikiwemo tapioca.

Bidhaa hii inaweza kutumika katika mapishi tofauti na inaweza kuwa fursa kwa wazalishaji wanaotafuta bidhaa za kipekee.

Uzalishaji wake unahitaji teknolojia na maarifa sahihi ili kuhakikisha ubora wa bidhaa.

BIDHAA YA SABA: UNGA WA KUOKEA NA BIDHAA ZA MIKATE

Unga wa mihogo unaweza kuwa sehemu ya malighafi katika utengenezaji wa baadhi ya bidhaa za kuoka.

Kwa mfano, unaweza kutumika katika mchanganyiko wa unga kwa ajili ya bidhaa mbalimbali, kulingana na aina ya bidhaa na teknolojia inayotumika.

Hii inaweza kufungua fursa ya:

• Kutengeneza biskuti.

• Vitafunwa.

• Bidhaa mbalimbali za kuoka.

• Mchanganyiko wa unga wa matumizi tofauti.

Kwa mzalishaji, hii ni nafasi ya kuunganisha kilimo na sekta ya mikate na vitafunwa.

BIDHAA YA NANE: CHAKULA CHA MIFUGO

Baadhi ya mabaki yanayotokana na uchakataji wa mihogo yanaweza kuwa na matumizi katika mnyororo wa uzalishaji wa chakula cha mifugo, kwa kutegemea aina ya mabaki, namna yalivyochakatiwa na usalama wake.

Hata hivyo, mkulima au mfugaji anapaswa kupata ushauri wa wataalamu kuhusu:

• Aina ya mihogo.

• Usindikaji sahihi.

• Usalama wa malisho.

• Uwiano wa chakula.

• Aina ya mifugo inayolishwa.

Hii ni muhimu kwa sababu baadhi ya aina na sehemu za mihogo zinahitaji uchakataji sahihi kabla ya matumizi.

THAMANI YA MIHOGO INAONGEZWA NA UFUNGASHAJI

Bidhaa bora inaweza kukosa soko ikiwa imefungashwa vibaya.

Kwa mfano, unga wa mihogo unaouzwa kwenye mfuko usio na jina, taarifa za bidhaa na utambulisho unaweza kushindwa kushindana na bidhaa iliyofungashwa kitaalamu.

Kwenye kifungashio, mzalishaji anaweza kuzingatia taarifa muhimu kama:

• Jina la bidhaa.

• Jina la biashara au mtengenezaji.

• Uzito.

• Viambato inapohitajika.

• Maelekezo ya matumizi.

• Maelekezo ya uhifadhi.

• Tarehe zinazohitajika.

• Taarifa nyingine zinazotakiwa na mamlaka husika.

Ufungashaji mzuri huifanya bidhaa ionekane ya kisasa na huongeza imani ya mlaji.

CHANGAMOTO YA WAKULIMA: KUUZA MALIGHAFI BADALA YA BIDHAA

Wakulima wengi huuza mihogo ikiwa mibichi.

Tatizo la mfumo huu ni kwamba bei ya mazao inaweza kubadilika kulingana na:

• Msimu.

• Wingi wa uzalishaji.

• Upatikanaji wa wanunuzi.

• Gharama za usafirishaji.

• Uharibifu wa zao baada ya mavuno.

Lakini mkulima anapoongeza thamani, anaweza kubadilisha mizizi mibichi kuwa bidhaa inayoweza kuhifadhiwa kwa muda mrefu zaidi.

Badala ya kusema:

“Nina tani moja ya mihogo.”

Anaweza kusema:

“Nina bidhaa iliyokamilika yenye chapa, kifungashio na soko.”

Hii ndiyo tofauti kati ya kilimo cha kujikimu na kilimo kinachoelekea kwenye biashara ya mnyororo wa thamani.

VIKUNDI VYA WAKULIMA VINAWEZA KUANZISHA KIJIWANDA

Si lazima kila mkulima awe na mashine yake binafsi.

Wakulima wanaweza kuungana kupitia:

• Vikundi vya wakulima.

• Ushirika.

• Vikundi vya vijana.

• Vikundi vya wanawake.

• Kampuni ndogo za kijamii.

Kwa pamoja wanaweza kuwekeza katika:

• Mashine za kukatia.

• Vikaushio.

• Mashine za kusaga.

• Mashine za kuchuja.

• Mashine za kufungasha.

Mfumo huu unaweza kupunguza gharama za kila mtu na kuongeza uwezo wa kuzalisha kwa kiwango kikubwa.

UBORA NA USALAMA WA CHAKULA

Katika biashara ya bidhaa za mihogo, ubora haupaswi kuanza dukani. Unaanza shambani na kuendelea katika kila hatua ya uzalishaji.

Mzalishaji anapaswa kuhakikisha:

• Malighafi ni safi.

• Maji yanayotumika ni salama.

• Vifaa vinasafishwa.

• Wafanyakazi wanazingatia usafi.

• Sehemu ya uzalishaji inalindwa dhidi ya uchafu.

• Bidhaa zinahifadhiwa vizuri.

• Aina za mihogo zinashughulikiwa kwa njia sahihi.

Hili ni jambo muhimu sana hasa kwa sababu mihogo inahitaji uchakataji sahihi kabla ya baadhi ya matumizi ya chakula.

JINSI YA KUANZA BIASHARA NDOGO YA BIDHAA ZA MIHOGO

Kwa mtu anayetamani kuanza, si lazima aanze na kiwanda kikubwa.

Anaweza kuanza kwa hatua.

HATUA YA KWANZA: CHAGUA BIDHAA MOJA

Usianze kwa kutaka kuzalisha kila kitu.

Chagua bidhaa moja, kwa mfano:

Unga wa mihogo.

Jifunze:

• Soko lipo wapi?

• Wateja wanataka kifungashio cha ukubwa gani?

• Bei ya uzalishaji ni kiasi gani?

• Faida ni kiasi gani?

• Ni mashine gani zinahitajika?

Baada ya biashara kuanza kufanya vizuri, ndipo unaweza kuongeza bidhaa nyingine.

HATUA YA PILI: TAFUTA SOKO KABLA YA KUZALISHA KWA WINGI

Makosa ya wafanyabiashara wengi ni kuzalisha kwanza na kutafuta soko baadaye.

Njia bora ni kufanya utafiti wa soko.

Tembelea:

• Maduka.

• Masoko.

• Migahawa.

• Hoteli.

• Wasambazaji.

• Wafanyabiashara wa vyakula.

Uliza:

“Wanauza bidhaa gani?”

“Bei yake ni kiasi gani?”

“Wateja wanapendelea ukubwa gani wa kifungashio?”

Majibu haya yatakusaidia kutengeneza bidhaa inayohitajika.

MFANO WA MNYORORO WA THAMANI WA MIHOGO

Mnyororo unaweza kuonekana hivi:

MKULIMA

↓

UVUNAJI

↓

USAFISHAJI

↓

UCHAKATAJI

↓

UNGA / WANGA / CHIPS / CRISPS / BIDHAA NYINGINE

↓

UFUNGASHAJI

↓

CHAPA

↓

MASOKO

↓

FAIDA

Kadiri mkulima au kikundi kinavyoshiriki katika hatua nyingi za mnyororo huu, ndivyo nafasi ya kuongeza mapato inavyoweza kuongezeka.

KILIMO CHA MIHOGO KINAWEZA KUWA AJIRA

Mihogo inaweza kutengeneza ajira katika maeneo mbalimbali.

Shambani

• Wakulima.

• Watoa vipando.

• Watoa huduma za kilimo.

Baada ya mavuno

• Wavunaji.

• Wasafirishaji.

• Wafanyakazi wa kusafisha na kukata.

Kiwandani

• Waendeshaji wa mashine.

• Wafungashaji.

• Wasimamizi wa ubora.

Sokoni

• Wauzaji.

• Wasambazaji.

• Mawakala wa biashara.

Kwa hiyo, zao moja linaweza kuunda fursa kwa watu wengi.

TEKNOLOJIA NA UBUNIFU NDIVYO VITAKAVYOIPA MIHOGO THAMANI ZAIDI

Kilimo cha kisasa hakipaswi kuishia kwenye uzalishaji wa mazao pekee.

Teknolojia inaweza kusaidia katika:

• Upatikanaji wa vipando bora.

• Usimamizi wa mashamba.

• Utabiri wa uzalishaji.

• Ukaushaji.

• Ufungashaji.

• Uuzaji wa bidhaa mtandaoni.

• Kupata wateja.

• Kutangaza chapa.

Kijana mwenye shamba dogo la mihogo anaweza kutumia mitandao ya kijamii kutangaza bidhaa yake na kupata wateja katika maeneo mbalimbali.

Hii ina maana kwamba shamba linaweza kuunganishwa moja kwa moja na simu, soko na mteja.

 MIHOGO SI MIZIZI TU, NI MALIGHAFI YA BIASHARA

Zao la mihogo lina uwezo mkubwa wa kubadilisha maisha ya wakulima ikiwa litaangaliwa kwa mtazamo wa mnyororo wa thamani.

Mkulima wa leo hapaswi kuishia kuvuna na kuuza mihogo mibichi pekee. Anapaswa kujiuliza:

Je, sehemu ya mavuno yangu inaweza kubadilishwa kuwa unga?

Je, naweza kutengeneza chips au crisps?

Je, naweza kuungana na wakulima wengine kuanzisha kituo cha uchakataji?

Je, ninaweza kujenga chapa ya bidhaa yangu?

Majibu ya maswali haya yanaweza kubadilisha kilimo cha mihogo kutoka shughuli ya kawaida ya uzalishaji wa chakula na kuwa biashara yenye uwezo wa kuunda ajira, kuongeza kipato na kuchochea maendeleo ya viwanda vidogo vijijini.

Kwa hiyo, mustakabali wa zao la mihogo haupo shambani pekee.

Mustakabali wake uko katika kile ambacho mkulima anaweza kutengeneza baada ya kuvuna.

KAULI YA MKULIMA JEMBE

“Usiuze mihogo yako kama mzizi pekee; angalia bidhaa unayoweza kuitengeneza, ongeza thamani, jenga chapa na tafuta soko. Hapo ndipo jembe linapogeuka kuwa biashara.”