Na Mkulima Jembe
Kwa muda mrefu, misitu ya vijiji nchini Tanzania imekuwa ikitazamwa zaidi kama rasilimali muhimu kwa ajili ya uhifadhi wa mazingira, vyanzo vya maji, bioanuwai na maisha ya wananchi. Hata hivyo, katika miaka ya hivi karibuni, kumekuwa na fursa nyingine inayozidi kupata nafasi katika usimamizi wa misitu—biashara ya kaboni.
Biashara hii imeanza kutoa matumaini mapya kwa jamii zinazolinda na kusimamia misitu yao, kwani inatoa uwezekano wa misitu kutengeneza mapato kutokana na mchango wake katika kupunguza hewa ukaa angani.
Lakini pamoja na fursa hiyo, biashara ya kaboni ina taratibu, vigezo, kanuni na masuala ya utawala ambayo wananchi wanapaswa kuyaelewa kabla ya kuingia katika mikataba au kuanza kuuza kaboni kutoka katika misitu yao.
Ni katika mazingira hayo ambapo Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA), kupitia Mradi wa Tathmini ya Mapato ya Kaboni kama Njia Endelevu ya Uwezeshaji Kifedha katika Uhifadhi na Usimamizi wa Misitu ya Jamii Tanzania, kimeendelea kutoa elimu na kujenga uwezo kwa maafisa pamoja na wananchi kutoka maeneo yenye hifadhi za misitu ya vijiji.
Mafunzo hayo yamewakutanisha wadau kutoka vijiji ambavyo tayari vinashiriki katika biashara ya kaboni na kupata mapato, pamoja na wananchi kutoka maeneo ambayo bado hayajaanza kunufaika na fursa hiyo.
Lengo kubwa ni kuhakikisha kwamba jamii hazishiriki katika biashara ya kaboni kwa kusikia tu kuwa kuna fedha, bali zinaelewa kaboni ni nini, inauzwaje, nani anapaswa kunufaika, mapato yanapaswa kusimamiwaje na misitu inapaswa kulindwaje ili biashara hiyo iwe endelevu.
Kaboni ni nini na kwa nini misitu imekuwa muhimu katika biashara hii?
Kwa lugha rahisi, kaboni ni moja ya elementi zinazopatikana katika mazingira na viumbe hai. Katika mjadala wa mabadiliko ya tabianchi, neno kaboni mara nyingi linahusishwa na hewa ukaa (carbon dioxide – CO₂) ambayo ni miongoni mwa gesi zinazochangia ongezeko la joto duniani.
Miti na misitu hufyonza hewa ukaa kutoka angani wakati wa mchakato wa usanisinuru. Kwa hiyo, misitu inapohifadhiwa na miti kuendelea kukua, inaendelea kuwa sehemu muhimu ya mfumo wa asili wa kuhifadhi kaboni.
Hapa ndipo dhana ya biashara ya kaboni inapopata nafasi.
Kwa ujumla, miradi ya kaboni inaweza kuzalisha kile kinachoitwa carbon credits baada ya kupimwa na kuthibitishwa kwa kufuata viwango na taratibu husika. Mikopo hiyo ya kaboni inaweza kutumika katika masoko ya kaboni, kutegemea aina ya mradi, mfumo unaotumika na mahitaji ya soko.
Kwa mkulima na mwananchi wa kijiji, jambo muhimu si kukariri istilahi zote za kitaalamu, bali kuelewa kwamba uhifadhi wa misitu unaweza kuwa na thamani ya kiuchumi ikiwa utasimamiwa kwa mfumo unaotambulika na unaoeleweka na jamii.
SUA yawajengea uwezo wananchi
Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA), kupitia mradi huo, kimewaleta pamoja maafisa na wananchi kutoka maeneo mbalimbali yenye misitu ya vijiji.
Mafunzo hayo yamewalenga wananchi kutoka maeneo yenye hifadhi za misitu ya vijiji pamoja na baadhi ya vijiji vyenye misitu ya hifadhi za vijiji ambavyo tayari vinashiriki katika biashara ya kaboni na vimeanza kupata mapato.
Hatua hii ni muhimu kwa sababu mafanikio ya biashara ya kaboni hayawezi kutegemea wawekezaji au wataalamu pekee. Jamii inayomiliki au kusimamia rasilimali ya misitu inapaswa kuwa na uelewa wa kutosha kuhusu kinachofanyika.
Kwa wananchi, elimu hiyo inawasaidia kuuliza maswali muhimu kabla ya kufanya maamuzi.
Kwa mfano:
Misitu yetu ina hadhi gani kisheria?
Ni nani mwenye mamlaka ya kufanya uamuzi kuhusu matumizi ya misitu?
Mradi wa kaboni unafanyaje kazi?
Kaboni inapimwaje?
Mapato yanatokanaje?
Wananchi watanufaikaje?
Gharama za mradi ni zipi?
Mkataba una muda gani?
Nani anasimamia fedha?
Fedha zinatumika kwa shughuli gani za kijiji?
Ni mfumo gani wa uwajibikaji unaotumika?
Maswali haya ni muhimu kwa sababu biashara ya kaboni si suala la kupanda miti tu na kusubiri fedha.
Inahitaji mipango, taarifa sahihi, usimamizi, ufuatiliaji, uwazi na utawala bora.
Wananchi wa Mvomero wapata uelewa mpy
Miongoni mwa wananchi walioshiriki ni Bw. Mwanangao Msanya kutoka Mvomero mkoani Morogoro.
Akizungumza wakati wa mafunzo hayo, Mwanangao Msanya amesema wananchi wa maeneo yao wamekuwa wakihifadhi misitu ya kijiji kwa muda, lakini mafunzo hayo yamewapa uelewa mpya kuhusu vigezo na taratibu za kuingia na kunufaika na biashara ya kaboni.
Hili ni jambo muhimu sana.
Kwa miaka mingi, wananchi wamekuwa wakifanya uhifadhi bila lazima kuhusisha moja kwa moja juhudi zao na thamani ya kiuchumi ya huduma za mazingira wanazozalisha.
Kijiji kinaweza kuwa kinazuia ukataji miti, kinadhibiti moto wa misitu, kinapambana na uvamizi wa misitu na kulinda maeneo yake ya hifadhi, lakini kama hakina mfumo unaotambuliwa wa kutathmini na kugeuza baadhi ya huduma hizo kuwa mapato, wananchi wanaweza wasione faida ya moja kwa moja inayotokana na juhudi zao.
Hivyo, elimu kuhusu biashara ya kaboni inaweza kusaidia kujenga uelewa kwamba uhifadhi nao ni shughuli yenye thamani ya kiuchumi, ingawa mapato yake yanahitaji taratibu maalumu kabla hayajapatikana.
Dkt. Siima Bakengesa: Uhifadhi na mapambano dhidi ya mabadiliko ya tabianchi
Warsha hiyo imehusisha wadau kutoka asasi za kiserikali na asasi zisizo za kiserikali pamoja na baadhi ya wananchi kutoka Wilaya za Tanganyika, Mbulu, Mvomero, Mwanga na Korogwe.
Ushiriki wa taasisi mbalimbali ni muhimu kwa sababu biashara ya kaboni inagusa maeneo mengi kwa wakati mmoja.
Inagusa mazingira.
Inagusa ardhi.
Inagusa misitu.
Inagusa jamii.
Inagusa uchumi wa vijiji.
Na pia inahusisha masuala ya sheria, mikataba, ufuatiliaji, upimaji na masoko.
Kwa hiyo, wananchi wanahitaji kushirikishwa katika hatua mbalimbali badala ya kupewa taarifa baada ya maamuzi kufanyika.
Dkt. Kajenje Nkukurah: Vijiji vifanye maamuzi sahihi
Kauli hii inaonyesha jambo moja muhimu: lengo si kuingiza kila kijiji katika biashara ya kaboni kwa lazima.
Badala yake, wananchi wanapaswa kupata taarifa na elimu inayowawezesha kuelewa fursa na wajibu wao, kisha kufanya maamuzi kwa uelewa.
Hili ni jambo la msingi kwa sababu kila msitu una mazingira yake, kila kijiji kina mahitaji yake na kila mradi unaweza kuwa na masharti yake.
Kwa hiyo, kabla ya kijiji kuingia katika biashara ya kaboni, wananchi wanahitaji kuelewa mkataba, majukumu yao, muda wa mradi, namna mapato yatakavyogawanywa na namna ya kusimamia rasilimali zao.
Mapato ya kaboni yanaweza kubadilisha maisha ya vijiji
Dkt. Kajenje Nkukurah ameongeza kuwa mradi unalenga kuwajengea uwezo wananchi wa vijiji vyenye misitu iliyo katika biashara ya kaboni ili waweze kuendelea kunufaika kiuchumi kupitia biashara ya kaboni.
Wakati huo huo, mapato hayo yanatarajiwa kutumika katika usimamizi endelevu wa misitu ya hifadhi ya vijiji na kuchochea maendeleo endelevu.
Hapa ndipo dhana ya mzunguko wa faida za uhifadhi inapokuwa muhimu.
Kijiji kinalinda msitu.
Msitu unasaidia kuhifadhi kaboni na huduma nyingine za mazingira.
Mradi wa kaboni unazalisha mapato kulingana na taratibu husika.
Mapato yanapopatikana, sehemu yake inaweza kusaidia shughuli za maendeleo na usimamizi wa misitu kwa mujibu wa mfumo uliowekwa.
Uwekezaji huo unaweza kusaidia kuhakikisha msitu unaendelea kuwepo.
Na msitu ukiendelea kuwepo, jamii inaweza kuendelea kupata manufaa mbalimbali.
Kwa maana hiyo, lengo si kuuza kaboni na kumaliza safari, bali kujenga mfumo ambao uhifadhi na maendeleo ya jamii vinaweza kwenda pamoja.
Ushuhuda kutoka Tanganyika: Zaidi ya Shilingi Bilioni 34
Moja ya ushuhuda uliotolewa wakati wa kuwasilisha sauti za jamii umetoka Wilaya ya Tanganyika.
Afisa Misitu wa Halmashauri ya Wilaya ya Tanganyika, Bw. Bruno Mwaisaka, amesema wilaya hiyo imepokea zaidi ya shilingi bilioni 34 kutokana na biashara ya kaboni.
Kwa mujibu wa ushuhuda huo, fedha hizo zimechangia kuboresha ustawi wa jamii kupitia ujenzi wa shule, vituo vya afya na kutoa ajira za muda kwa wananchi.
Aidha, amesema mapato hayo yameongeza ari ya jamii kushiriki katika uhifadhi na usimamizi wa misitu.
Ikiwa mapato ya aina hii yanasimamiwa kwa uwazi na kuhusishwa na mahitaji halisi ya jamii, yanaweza kuwa kichocheo muhimu cha kuifanya jamii ione thamani ya kulinda misitu.
Kwa mfano, mwananchi anapoweza kuona kwamba uhifadhi wa msitu unahusishwa na uboreshaji wa shule ya watoto wake, kituo cha afya au fursa za ajira, anaweza kuona sababu ya kushiriki zaidi katika shughuli za uhifadhi.
Hata hivyo, jambo la msingi hapa ni uwazi wa mapato.
Jamii inahitaji kujua fedha zimepatikana kiasi gani, zimetoka wapi, zimeingia katika akaunti gani, zimetumika katika shughuli zipi na nani ana wajibu wa kutoa taarifa.
Kwa nini uwazi wa fedha ni muhimu?
Biashara ya kaboni inapoleta fedha katika kijiji, inapaswa kwenda sambamba na mifumo mizuri ya usimamizi.
Fedha za kijiji si mali ya mtu mmoja.
Wananchi wanapaswa kuwa na uwezo wa kufuatilia matumizi yake kupitia mifumo halali ya uongozi na uwajibikaji.
Uwazi ni muhimu kwa sababu unaweza kusaidia kuzuia migogoro.
Ikiwa wananchi hawajui kiasi cha fedha kilichopatikana, wanaweza kuanza kujiuliza maswali.
Ikiwa hawajui fedha zimetumika wapi, wanaweza kupoteza imani.
Na kama jamii inapoteza imani, hata mradi mzuri unaweza kukutana na upinzani.
Kwa hiyo, pamoja na kujenga uwezo kuhusu kaboni, ni muhimu pia kujenga uwezo kuhusu utawala wa mapato, utunzaji wa kumbukumbu, utoaji wa taarifa na ushirikishwaji wa wananchi katika maamuzi.
Mkulima anapaswa kujifunza nini kuhusu biashara ya kaboni?
Kwa mkulima wa kawaida, biashara ya kaboni inaweza kuonekana kama jambo la wataalamu wa mazingira pekee.
Lakini ukweli ni kwamba shughuli za kilimo na uhifadhi wa mazingira zina uhusiano mkubwa.
Mkulima anaweza kuwa anategemea msitu kwa:
Mvua na mzunguko wa maji;
Uhifadhi wa udongo;
Ulinzi wa vyanzo vya maji;
Uzalishaji wa mazao;
Chakula na matunda;
Dawa za asili;
Malisho;
Mbao na bidhaa nyingine za misitu;
Uhifadhi wa viumbe hai;
Hali nzuri ya hewa na mazingira.
Kwa hiyo, msitu unapohifadhiwa, manufaa yake yanaweza kwenda mbali zaidi ya mapato ya kaboni.
Hii ndiyo sababu biashara ya kaboni inapaswa kutazamwa kama sehemu moja ya mfumo mpana wa usimamizi endelevu wa mazingira, si kama sababu pekee ya kuhifadhi misitu.
Je, kijiji kinapaswa kukimbilia biashara ya kaboni?
Jibu linapaswa kutegemea taarifa na mazingira ya kila kijiji.
Wananchi wanahitaji kwanza kuelewa masharti ya mradi husika.
Kabla ya kusaini mkataba, ni muhimu kujua:
Mosi, nani anaendesha mradi?
Wananchi wanapaswa kujua taasisi au kampuni inayohusika, majukumu yake na uhusiano wake na kijiji.
Pili, mkataba unasema nini?
Mkataba unapaswa kueleweka kwa lugha ambayo wananchi wanaweza kuielewa. Muda wa mkataba, majukumu, mgawanyo wa mapato na masharti mengine ni mambo muhimu.
Tatu, gharama zikoje?
Miradi ya kaboni inaweza kuhusisha gharama mbalimbali za maandalizi, upimaji, ufuatiliaji, uthibitishaji na uendeshaji. Jamii inapaswa kuelewa gharama hizo na namna zinavyoathiri mapato yake.
Nne, mapato yanagawanywaje?
Wananchi wanahitaji kujua mfumo wa mgawanyo wa mapato na ni sehemu gani inabaki kwa shughuli za kijiji, uhifadhi na mahitaji mengine yaliyokubaliwa.
Tano, nani anasimamia fedha?
Mfumo wa usimamizi wa fedha unapaswa kuwa wazi na wenye uwajibikaji.
Sita, nini kinatokea ikiwa kuna mgogoro?
Kijiji kinapaswa kujua utaratibu wa kushughulikia malalamiko na migogoro inayoweza kujitokeza.
Biashara ya kaboni si mbadala wa kilimo
Hili ni jambo ambalo mkulima anapaswa kulielewa vizuri.
Biashara ya kaboni haimaanishi kwamba mkulima aache kilimo ili aanze kutafuta kaboni.
Badala yake, inapaswa kutazamwa katika muktadha wa matumizi endelevu ya ardhi.
Mkulima anaweza kuendelea kulima huku akitumia mbinu zinazosaidia kuhifadhi mazingira, kutegemea eneo, aina ya ardhi na mfumo wa mradi.
Kilimo mseto, upandaji miti, uhifadhi wa udongo na maji, matumizi endelevu ya rasilimali na kilimo kinachozingatia mabadiliko ya tabianchi vinaweza kuwa sehemu ya mjadala mpana wa usimamizi endelevu wa ardhi.
Lakini kila shughuli inahitaji kutathminiwa kulingana na masharti na viwango vinavyohusika.
Changamoto zinazopaswa kuangaliwa
Pamoja na fursa zilizopo, biashara ya kaboni ina changamoto ambazo wananchi wanapaswa kuzielewa.
Changamoto ya kwanza ni uelewa mdogo wa wananchi.
Ikiwa wananchi hawaelewi kaboni ni nini na mkataba unasema nini, wanaweza kufanya maamuzi bila taarifa za kutosha.
Changamoto ya pili ni utata wa masuala ya kitaalamu.
Upimaji wa kaboni, ufuatiliaji wa misitu na uthibitishaji wa matokeo ni shughuli zinazohitaji utaalamu.
Changamoto ya tatu ni usimamizi wa mapato.
Fedha zinapoongezeka katika jamii, kunahitajika mifumo madhubuti ya uwajibikaji.
Changamoto ya nne ni mikataba ya muda mrefu.
Wananchi wanahitaji kuelewa athari za masharti ya muda mrefu kabla ya kufanya uamuzi.
Changamoto ya tano ni mabadiliko ya soko.
Thamani ya kaboni na mahitaji ya soko yanaweza kutegemea mazingira ya soko, viwango na kanuni zinazotumika.
Kwa sababu hiyo, kijiji hakipaswi kuangalia tu kiasi cha fedha kinachoahidiwa. Kinapaswa kuangalia pia mfumo mzima wa mradi.
Bioanuwai nayo ni muhimu
Misitu si sehemu ya kuhifadhi kaboni pekee.
Ni makazi ya wanyama, ndege, wadudu na mimea mbalimbali.
Misitu pia husaidia kulinda vyanzo vya maji, kupunguza mmomonyoko wa udongo na kutoa huduma nyingine za mazingira.
Kwa hiyo, mradi wa kaboni unaotekelezwa katika misitu unapaswa kuangalia pia masuala ya bioanuwai.
Hii ni muhimu kwa sababu jamii haiishi kwa kaboni pekee.
Inahitaji maji.
Inahitaji ardhi yenye rutuba.
Inahitaji chakula.
Inahitaji mazingira salama.
Inahitaji rasilimali za asili.
Kwa hiyo, mafanikio ya uhifadhi yanapaswa kupimwa kwa mtazamo mpana unaojumuisha mazingira na ustawi wa jamii.
Kwa upande wake, Dkt. Neal Hockley, Mtafiti na Mhadhiri Mwandamizi kutoka Chuo Kikuu cha Bangor nchini Uingereza, amesema katika kutathmini fursa ya biashara ya kaboni, wananchi wanapaswa kuangalia kwa kina faida na gharama zinazoweza kujitokeza, huku wakilinganisha biashara hiyo na shughuli nyingine za kiuchumi wanazoweza kufanya katika maeneo yao, ikiwemo kilimo.
Amesema mtazamo huo ni muhimu kwa sababu jamii inapaswa kufanya maamuzi yenye kuzingatia thamani halisi ya rasilimali zao na fursa wanazoziacha au kuzipata kutokana na matumizi ya ardhi kwa ajili ya uhifadhi na biashara ya kaboni.
Mradi wa SUA na umuhimu wake kwa Tanzania
Mradi wa Tathmini ya Mapato ya Kaboni kama Njia Endelevu ya Uwezeshaji Kifedha katika Uhifadhi na Usimamizi wa Misitu ya Jamii Tanzania ni wa miaka mitatu.
Mradi huo unatekelezwa na Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA) kama taasisi inayoongoza, kwa kushirikiana na NCMC na Chuo Kikuu cha Bangor cha Uingereza.
Mradi unafadhiliwa na Defra kupitia GCBC, DAI, ISPF pamoja na Idara ya Maendeleo ya Kimataifa ya Serikali ya Uingereza.
Ushirikiano wa taasisi hizi unaonyesha umuhimu wa tafiti na mafunzo katika kuhakikisha kwamba jamii zinapata maarifa yanayoweza kuwasaidia kufanya maamuzi kuhusu rasilimali zao.
Kwa Tanzania, ambapo jamii nyingi zinaishi karibu na misitu na kutegemea rasilimali za asili, suala la kuunganisha uhifadhi na maendeleo ya kiuchumi lina umuhimu mkubwa.
Hatua inayofuata: Elimu iende kwa mwananchi wa kawaida
Mafunzo kama haya yanapokuwa yamefanyika kwa maafisa na baadhi ya wananchi, hatua muhimu inayofuata ni kuhakikisha maarifa yanafika kwa wananchi wengi zaidi katika ngazi ya vijiji.
Mwananchi wa kawaida anapaswa kuelewa biashara ya kaboni kwa lugha rahisi.
Asijue tu kwamba kuna “fedha za kaboni”, bali ajue fedha hizo zinatokana na nini, nani anazalisha, nani anazisimamia na jamii inapaswa kuwajibika vipi.
Viongozi wa vijiji, kamati za maliasili, vikundi vya wananchi na wadau wengine wanapaswa pia kujengewa uwezo wa kusoma na kuelewa mikataba.
Hii itasaidia kupunguza utegemezi mkubwa wa mtu mmoja au taasisi moja katika kufanya maamuzi yanayohusu rasilimali za jamii.
Somo kubwa kwa mkulima jembe
Kuna somo moja kubwa ambalo mkulima anaweza kulichukua katika mjadala huu:
Rasilimali inayolindwa vizuri inaweza kuwa na thamani kubwa zaidi kuliko rasilimali inayotumiwa bila mpango.
Msitu ukiangaliwa kama kuni pekee, thamajumuisha maji, udongo, bioanuwai, hali ya hewa, chakula, bidhaa zaani yake inaishia kwenye kuni.
Ukiangaliwa kama chanzo cha mbao pekee, thamani yake inaishia kwenye mbao.
Lakini ukiangaliwa kama mfumo mzima wa mazingira, thamani yake inajumuisha maji, udongo, bioanuwai, hali ya hewa, chakula, bidhaa za misitu na hata uwezekano wa mapato yanayohusiana na kaboni.
Hata hivyo, thamani hiyo haiwezi kuwafikia wananchi moja kwa moja bila mifumo ya haki, uwazi, elimu na usimamizi madhubuti.
Ndiyo maana elimu inayotolewa na SUA ni muhimu.
Wananchi wanahitaji kuwa na maarifa kabla ya kufanya maamuzi
Biashara ya kaboni imeanza kufungua mjadala mpya kuhusu namna misitu ya vijiji inaweza kusaidia kuchangia maendeleo ya jamii huku ikiendelea kulindwa.
Taarifa kutoka katika mafunzo yaliyoandaliwa kupitia mradi wa SUA zinaonyesha kuwa baadhi ya maeneo tayari yameanza kupata mapato kutokana na biashara hiyo, huku maeneo mengine yakijifunza kuhusu vigezo na taratibu za kushiriki.
Ushuhuda wa Bw. Bruno Mwaisaka kuhusu zaidi ya shilingi bilioni 34 zilizopokelewa katika Wilaya ya Tanganyika unaonyesha ukubwa wa fursa inayoweza kujitokeza pale mifumo ya biashara ya kaboni inapofanya kazi.
Lakini fursa hiyo inapaswa kwenda sambamba na elimu.
Kabla ya kijiji kuingia katika biashara ya kaboni, wananchi wanapaswa kuelewa mikataba, majukumu, mapato, gharama, muda wa mradi na mifumo ya uwajibikaji.
Kama alivyosisitiza Dkt. Kajenje Nkukurah, kujenga uwezo wa wananchi ni muhimu ili vijiji vinavyotaka kuingia katika biashara ya kaboni viweze kufanya maamuzi sahihi na kuimarisha utawala wa mapato.
Na kama alivyobainisha Dkt. Siima Bakengesa, usimamizi shirikishi wa misitu una nafasi muhimu katika kuimarisha uhifadhi wa bioanuwai na kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi.
Kwa mkulima jembe, ujumbe ni mmoja:
Misitu ni mali ya kizazi cha leo na kesho. Ikiwa inalindwa kwa maarifa, uwazi na usimamizi bora, inaweza kusaidia kulinda mazingira na wakati huo huo kuchangia maendeleo ya jamii.
Biashara ya kaboni inaweza kuwa sehemu ya safari hiyo—lakini mafanikio yake yatategemea zaidi ya fedha pekee. Yatategemea elimu ya wananchi, uwazi wa mapato, ushirikishwaji wa jamii, utawala bora na uhifadhi wa misitu kwa muda mrefu.
Hakuna maoni:
Chapisha Maoni