Na Mkulima Jembe
Katika biashara ya mazao ya kilimo, changamoto ya mkulima au mfanyabiashara haiishii kwenye kuzalisha au kununua mazao kutoka kwa wakulima. Baada ya mavuno, kuna changamoto nyingine kubwa inayoweza kuamua kama mfanyabiashara atapata faida au hasara—namna ya kuhifadhi mazao kabla hayajafika kwa mlaji.
Nyanya, ndizi, matunda na mazao mengine yanayoharibika kwa haraka yanaweza kumwingiza mfanyabiashara katika hasara kubwa endapo yatakaa muda mrefu bila kuuzwa katika mazingira yasiyofaa.
Hali hiyo ndiyo imekuwa ikiwakabili baadhi ya wajasiriamali wadogo katika Soko la Lukole, Kata ya Mikese mkoani Morogoro, ambao sasa wameanza kupata matumaini mapya baada ya kuanza kutumia teknolojia ya jokofu la asili lililojengwa na watafiti kutoka Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA) kupitia Mradi wa UNESCO-TWAS.
Teknolojia hiyo inalenga kuwasaidia wafanyabiashara kuhifadhi mazao yanayoharibika kwa haraka, yakiwemo nyanya, matunda na ndizi, kwa muda mrefu zaidi ili kupunguza upotevu wa mazao baada ya kuvuna na kuyalinda yasiharibike kabla ya kuuzwa.
Kwa mkulima na mfanyabiashara mdogo, teknolojia kama hii inaweza kuwa na maana kubwa zaidi kuliko inavyoonekana kwa haraka.
Kwa sababu zao linapoharibika, si zao pekee linalopotea.
Mtaji unapotea.
Gharama za usafirishaji zinapotea.
Muda wa mfanyabiashara unapotea.
Na mwisho wa siku, kipato cha familia kinaweza kupungua.
Soko la Lukole lapata teknolojia ya kukabiliana na changamoto ya uharibikaji
Kwa muda mrefu, wafanyabiashara wa mazao wamekuwa wakikabiliwa na changamoto ya kuuza bidhaa zao kwa haraka kabla hazijaanza kuharibika.
Katika mazingira ya kawaida ya soko, mfanyabiashara anayenunua nyanya nyingi anaweza kuwa na shinikizo la kuziuza ndani ya muda mfupi.
Kama wanunuzi hawapatikani kwa wakati, joto likawa kubwa au mazingira ya kuhifadhi yakawa hayafai, ubora wa nyanya unaweza kushuka kwa haraka.
Mfanyabiashara anaweza kuanza kwa kuuza nyanya kwa bei nzuri, lakini kadiri zinavyoanza kuharibika, analazimika kupunguza bei.
Na wakati mwingine, hata bei hiyo ya chini haitoshi kumrudishia mtaji.
Hivyo, jokofu hilo linaingia kama sehemu ya suluhisho la changamoto hiyo.
Biashara ya nyanya: Kwanini uhifadhi ni muhimu
Kwa mkulima anayezalisha nyanya, kazi haimaliziki anapovuna.
Anahitaji kuhakikisha nyanya zinachukuliwa kutoka shambani kwa uangalifu, zinapakiwa vizuri, zinasafirishwa bila kuharibika na zinahifadhiwa katika mazingira yanayofaa.
Kwa mfanyabiashara, changamoto inaendelea zaidi.
Anaweza kununua mzigo wa nyanya kutoka kwa mkulima kwa fedha nyingi. Lakini kama hatapata soko la haraka, sehemu ya mzigo inaweza kuanza kuharibika.
Hii ina maana kwamba uhifadhi wa mazao baada ya mavuno ni sehemu ya moja kwa moja ya uchumi wa kilimo.
Kadiri muda wa kuhifadhi unavyoongezeka bila kuathiri ubora wa zao, ndivyo mfanyabiashara anavyoweza kupata nafasi zaidi ya kusubiri soko linalofaa badala ya kuuza kwa hasara kwa sababu tu bidhaa zinaanza kuharibika.
Zainabu Ally: “Tulikuwa tunapata wakati mgumu
Changamoto hiyo imeelezwa na mmoja wa wanufaika wa teknolojia hiyo, Bi. Zainabu Ally, mwenye umri wa miaka 31, anayefanya biashara ya nyanya.
Kwa mujibu wa Zainabu, kuharibika kwa mazao kulikuwa kukisababisha kupoteza sehemu ya mtaji na wakati mwingine kulazimika kusitisha biashara.
“Tulikuwa tunapata wakati mgumu kwa sababu usipouza kwa wakati, nyanya zako zinaanza kuoza na unalazimika kuziuza hata kwa hasara,” amesema Zainabu.
Kauli yake inaonyesha hali halisi inayowakabili wafanyabiashara wengi wadogo wa mazao yanayoharibika.
Mfanyabiashara mdogo mara nyingi hana mtaji mkubwa wa kuweza kuvumilia hasara ya mara kwa mara.
Akinunua nyanya kwa shilingi fulani, anahitaji kuuza kwa bei itakayomrudishia mtaji na kumpa faida.
Lakini nyanya zikianza kuharibika, chaguo linakuwa finyu.
Anaweza kuziuza haraka kwa bei ya chini.
Anaweza kuendelea kuzihifadhi huku akijua sehemu nyingine inaweza kuharibika.
Au anaweza kulazimika kutupa kabisa sehemu ambayo imeharibika.
Katika hali zote hizo, mfanyabiashara anapata athari ya moja kwa moja kwenye mtaji wake.
Dkt. Nuria Majaliwa: Jokofu linaweza kuhifadhi hadi siku 14
Akizungumzia teknolojia hiyo, Kiongozi wa Mradi, Dkt. Nuria Majaliwa, amesema jokofu hilo lina uwezo wa kuhifadhi nyanya na matunda kwa kipindi cha hadi wiki mbili, sawa na siku 14.
Hii ni taarifa yenye umuhimu mkubwa kwa wafanyabiashara wadogo.
Ikiwa mazao yanaweza kuhifadhiwa kwa muda mrefu zaidi bila kuharibika, mfanyabiashara anaweza kuwa na nafasi ya kupanga mauzo yake badala ya kulazimishwa kuuza kwa haraka.
Kwa mfano, mfanyabiashara aliyenunua mzigo mkubwa wa nyanya anaweza kuwa na nafasi ya kutafuta wanunuzi zaidi, kupanga usafirishaji au kusubiri siku ambazo soko linaweza kuwa bora zaidi—kwa kuzingatia, bila shaka, mazingira halisi ya zao na uwezo wa teknolojia hiyo.
Hapa ndipo teknolojia ya uhifadhi inapoweza kuleta tofauti kati ya kuuza kwa hasara na kuuza kwa faida.
Lakini ni muhimu kuelewa kwamba kuhifadhi zao kwa muda mrefu hakumaanishi kwamba bei yake itapanda moja kwa moja.
Uhifadhi unampa mfanyabiashara muda zaidi wa kufanya biashara, lakini mafanikio bado yanategemea bei ya soko, ubora wa zao, mahitaji ya walaji, gharama za usafirishaji na mambo mengine ya biashara.
Dkt. Frida Nyamete: Ahueni kwa wajasiriamali
Hili ni jambo ambalo mfanyabiashara mdogo anaweza kulielewa vizuri.
Biashara ndogo mara nyingi humtegemea mtu mmoja au watu wachache.
Mfanyabiashara anaweza kuwa na dharura ya kifamilia.
Anaweza kusafiri.
Anaweza kuugua.
Anaweza kulazimika kuhudhuria shughuli nyingine.
Kabla ya uwepo wa mfumo mzuri wa kuhifadhi, kutokuwepo kwa mfanyabiashara kunaweza kuongeza hatari ya mazao yake kuharibika.
Lakini kama bidhaa zinaweza kuhifadhiwa katika mazingira yanayofaa, shinikizo hilo linaweza kupungua
Eneo husika: Soko la Lukole, Kata ya Mikese, Mkoa wa Morogoro.
Soko ni kiungo muhimu kati ya mkulima na mlaji. Pale ambapo bidhaa zinazoharibika zinakosa mazingira mazuri ya kuhifadhi, sehemu ya uzalishaji wa mkulima inaweza kupotea kabla haijamfikia mlaji.
Tatizo la upotevu baada ya mavuno ni kubwa kuliko kuharibika kwa nyanya pekee
Tunapozungumzia upotevu baada ya mavuno, si suala la nyanya kuoza pekee.
Ni suala linalohusu mnyororo mzima wa chakula.
Mkulima anatumia mbegu.
Anatumia mbolea.
Anatumia dawa pale inapohitajika na kwa kufuata maelekezo.
Anatumia nguvu kazi.
Anatumia maji.
Anatumia muda.
Anatumia usafiri.
Kisha anavuna.
Ikiwa baada ya hatua zote hizo sehemu kubwa ya mazao inaharibika kabla haijafika kwa mlaji, rasilimali nyingi zilizotumika kuzalisha chakula hicho zinakuwa zimetumika bila kupata matokeo yanayotarajiwa.
Ndiyo maana teknolojia za kupunguza upotevu baada ya mavuno zina umuhimu mkubwa katika kilimo.
Jokofu la asili linaweza kumsaidia nani?
Teknolojia hii inaweza kuwa muhimu kwa makundi mbalimbali katika mnyororo wa thamani wa mazao.
1. Mfanyabiashara wa soko
Mfanyabiashara anaweza kupata muda zaidi wa kutafuta wanunuzi na kupanga mauzo.
2. Mkulima
Mkulima anaweza kupata soko linaloweza kupokea mazao kwa utaratibu zaidi endapo uhifadhi unasaidia kupunguza shinikizo la kuuza mara moja.
3. Vikundi vya wakulima
Vikundi vinavyokusanya mazao kutoka kwa wakulima vinaweza kutumia mifumo ya uhifadhi kama sehemu ya kuongeza ufanisi katika ukusanyaji na uuzaji.
4. Wafanyabiashara wa jumla
Wafanyabiashara wanaoshughulika na kiasi kikubwa cha mazao yanayoharibika wanaweza kunufaika na teknolojia zinazoongeza muda wa kuhifadhi.
5. Walaji
Kwa upande wa mlaji, kupunguza upotevu kunaweza kusaidia kuongeza upatikanaji wa mazao sokoni na kupunguza kiasi cha chakula kinachopotea kabla ya matumizi.
Teknolojia hii ina maana gani kwa mkulima Jembe?
Kwa mkulima, somo kubwa ni kwamba uzalishaji mkubwa pekee hauhakikishi kipato kikubwa.
Mkulima anaweza kuvuna tani nyingi za nyanya lakini akapata faida ndogo kama sehemu kubwa ya mazao itaharibika au atalazimika kuuza wakati bei iko chini.
Kwa hiyo, mkulima wa kisasa anahitaji kufikiria hatua zote za mnyororo wa thamani.
Kuanzia:
Mbegu → uzalishaji → uvunaji → upangaji → ufungashaji → usafirishaji → uhifadhi → soko → mlaji.
Kila hatua inaweza kuongeza au kupunguza thamani ya zao.
Kwa nini uhifadhi unaweza kulinda mtaji?
Hebu tuchukue mfano rahisi.
Mfanyabiashara anatumia fedha kununua mzigo wa nyanya.
Fedha hizo ndizo mtaji wake.
Kama nyanya zote zingeuzwa kwa bei nzuri, angeweza kurejesha mtaji na kupata faida.
Lakini kama asilimia fulani ya nyanya inaoza, sehemu ya mtaji inapotea.
Mfanyabiashara akilazimika kuuza nyanya zinazokaribia kuharibika kwa bei ya chini, faida inapungua.
Ikiwa hali hiyo inajirudia mara kwa mara, mtaji unaweza kupungua hatua kwa hatua.
Hivyo, teknolojia ya uhifadhi inaweza kusaidia kulinda thamani ya bidhaa na kwa maana hiyo kulinda mtaji wa mfanyabiashara, ikiwa itatumika vizuri na gharama zake zitakuwa na uwiano unaofaa na faida inayopatikana.
Teknolojia pekee haitoshi—matumizi sahihi ni muhimu
Pamoja na uwepo wa jokofu hilo, wafanyabiashara wanahitaji kupewa elimu ya namna ya kulitumia.
Ni muhimu kujua ni mazao gani yanaweza kuhifadhiwa.
Ni muhimu kujua namna ya kuyaweka.
Ni muhimu kufahamu usafi wa eneo la kuhifadhi.
Ni muhimu kufahamu muda unaofaa wa kuhifadhi.
Ni muhimu pia kujua kwamba zao lililoharibika kabla ya kuingia kwenye jokofu haliwezi kurudishwa katika ubora wake kwa kulihifadhi.
Kwa hiyo, uhifadhi mzuri huanza kabla ya zao kuingia kwenye jokofu.
Mkulima na mfanyabiashara wanapaswa kushughulikia mazao kwa uangalifu tangu shambani hadi sokoni.
Uvunaji nao una nafasi
Nyanya na matunda yanapaswa kushughulikiwa kwa uangalifu wakati wa kuvuna.
Mikwaruzo, kubanwa, kuanguka na majeraha mengine yanaweza kuongeza uwezekano wa zao kuharibika.
Kwa hiyo, kupunguza upotevu baada ya mavuno kunahitaji teknolojia pamoja na mbinu bora za utunzaji.
Hii ndiyo sababu mradi wa aina hii unaweza kuwa na thamani kubwa zaidi pale unapounganishwa na elimu ya wakulima na wafanyabiashara.
Soko likiwa mbali, uhifadhi unakuwa muhimu zaidi
Katika maeneo ambayo wakulima wanazalisha kwa wingi lakini masoko makubwa yako mbali, changamoto ya upotevu inaweza kuwa kubwa.
Mkulima anaweza kuvuna wakati mmoja na wanunuzi wasiwe wengi wa kutosha.
Kama hakuna mfumo wa kuhifadhi, bei inaweza kushuka kwa sababu ya bidhaa nyingi sokoni kwa wakati mmoja.
Teknolojia ya kuhifadhi inaweza kusaidia kupunguza shinikizo hilo kwa kuongeza muda ambao bidhaa inaweza kubaki katika hali inayokubalika.
Hata hivyo, suluhisho la muda mrefu linahitaji pia masoko yaliyopangwa, usafirishaji bora, taarifa za bei na uongezaji thamani wa mazao.
Kwa nini UNESCO-TWAS ni muhimu katika mradi huu?
Teknolojia hiyo imejengwa na watafiti kutoka Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA) kupitia Mradi wa UNESCO-TWAS.
Hili linaonyesha umuhimu wa tafiti za vyuo vikuu katika kutatua changamoto zinazowakabili wananchi moja kwa moja.
Utafiti unapofanyika maabara pekee bila kufika kwa mtumiaji wa mwisho, athari yake inaweza kuwa ndogo.
Lakini pale teknolojia inapofikishwa sokoni na kutumiwa na wajasiriamali, watafiti wanaweza kupata fursa ya kujifunza namna inavyofanya kazi katika mazingira halisi.
Wajasiriamali nao wanaweza kutoa mrejesho kuhusu changamoto na mahitaji yao.
Hivyo, kuna uwezekano wa kujenga mzunguko wa:
Utafiti → Teknolojia → Mtumiaji → Mrejesho → Maboresho → Matokeo bora.
Morogoro ni miongoni mwa maeneo muhimu ya shughuli za kilimo, hivyo teknolojia zinazopunguza upotevu baada ya mavuno zinaweza kuwa na umuhimu kwa wakulima na wafanyabiashara katika mnyororo wa thamani.
Faida nyingine: kupunguza chakula kinachopotea
Chakula kinachooza kabla hakijaliwa ni hasara kwa mkulima, mfanyabiashara na jamii kwa ujumla.
Rasilimali zilizotumika kuzalisha chakula hicho tayari zimetumika.
Maji yametumika.
Ardhi imetumika.
Nguvu kazi imetumika.
Usafiri umetumika.
Nishati na gharama nyingine zimetumika.
Kwa hiyo, kila hatua inayosaidia kupunguza upotevu inaweza kuongeza ufanisi wa mfumo wa chakula.
Hii ni muhimu hasa wakati ambapo wakulima wanakabiliwa na gharama mbalimbali za uzalishaji na masoko yanayobadilika.
Jokofu hili linaweza kuwa sehemu ya suluhisho kubwa zaidi
Teknolojia ya jokofu la asili isiangaliwe kama suluhisho pekee la changamoto ya masoko.
Inapaswa kuwa sehemu ya mfumo mpana unaojumuisha:
Uzalishaji bora wa mazao;
Uvunaji sahihi;
Ufungashaji unaofaa;
Usafirishaji salama;
Uhifadhi;
Taarifa za masoko;
Upatikanaji wa wanunuzi;
Uongezaji thamani;
Usimamizi wa biashara na fedha.
Mfanyabiashara akipata jokofu lakini hana soko, bado atakabiliwa na changamoto.
Mkulima akizalisha kwa wingi bila kujua mahitaji ya soko, bado anaweza kupata bei ndogo.
Na kama bidhaa zinahifadhiwa bila kuzingatia usafi na utunzaji sahihi, ubora unaweza kuathirika.
Kwa hiyo, teknolojia inahitaji kuunganishwa na elimu na mipango ya biashara.
Fursa kwa vijana na wanawake
Wajasiriamali wadogo katika masoko ya mazao mara nyingi ni sehemu muhimu ya uchumi wa kaya.
Teknolojia inayopunguza hasara inaweza kusaidia biashara ndogo kuwa na uimara zaidi.
Kwa vijana, inaweza kusaidia kuibua fursa katika maeneo kama ukusanyaji, uhifadhi, usafirishaji na uuzaji wa mazao.
Kwa wanawake wanaojishughulisha na biashara ya mazao, kupunguza uharibifu kunaweza kusaidia kuongeza thamani ya mtaji wanaouzungusha katika biashara.
Hata hivyo, manufaa hayo yanahitaji kufuatiliwa kwa kuangalia gharama za kutumia teknolojia na mapato halisi yanayopatikana.
Somo kwa masoko mengine Tanzania
Kama teknolojia hiyo itaonyesha matokeo mazuri katika Soko la Lukole, inaweza kutoa uzoefu muhimu kwa maeneo mengine yenye changamoto zinazofanana.
Masoko mengi nchini yana wafanyabiashara wanaouza nyanya, matunda, ndizi na bidhaa nyingine zinazoharibika haraka.
Changamoto yao ni moja:
Jinsi ya kuweka zao katika hali nzuri hadi litakapopata mnunuzi?
Jibu haliwezi kuwa moja kwa kila eneo.
Lakini teknolojia za uhifadhi zinazolingana na mazingira ya eneo zinaweza kuwa sehemu ya majibu.
Mkulima Jembe: Usipoteze baada ya kuvuna
Kwa mkulima, ujumbe wa teknolojia hii ni rahisi lakini muhimu:
Usifikirie mavuno pekee; fikiria pia maisha ya zao baada ya kuvuna.
Mkulima anaweza kuongeza uzalishaji shambani, lakini kama hana mpango wa kuvuna, kuhifadhi na kuuza, sehemu ya juhudi zake inaweza kupotea.
Ndiyo maana kilimo cha kisasa kinahitaji kuangalia mnyororo mzima wa thamani.
Teknolojia ya jokofu la asili katika Soko la Lukole inatoa mfano wa namna utafiti wa chuo kikuu unavyoweza kugeuka kuwa suluhisho la changamoto inayomgusa mfanyabiashara wa kawaida
Wajasiriamali wadogo katika Soko la Lukole, Kata ya Mikese mkoani Morogoro, wameanza kunufaika na teknolojia ya jokofu la asili lililojengwa na watafiti kutoka Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo (SUA) kupitia Mradi wa UNESCO-TWAS.
Teknolojia hiyo imelenga kusaidia kuhifadhi mazao yanayoharibika kwa haraka, yakiwemo nyanya, matunda na ndizi, ili kupunguza upotevu baada ya kuvuna, kulinda mtaji na kusaidia wafanyabiashara kupata muda zaidi wa kuuza bidhaa zao.
Ushuhuda wa Bi. Zainabu Ally, mwenye umri wa miaka 31, unaonyesha changamoto ambayo wafanyabiashara wa nyanya wamekuwa wakikabiliana nayo—kulazimika kuuza mazao kwa hasara pale yanapoanza kuharibika.
Kwa mujibu wa Kiongozi wa Mradi, Dkt. Nuria Majaliwa, teknolojia hiyo ina uwezo wa kuhifadhi nyanya na matunda kwa kipindi cha hadi wiki mbili, sawa na siku 14.
Naye Kiongozi Mwenza wa Mradi, Dkt. Frida Nyamete, amesema jokofu hilo litawapa ahueni wajasiriamali kwa kuwa bidhaa zao zitaweza kuhifadhiwa kwa muda mrefu bila kuharibika, hata wanapolazimika kusafiri au kutokuwepo kwenye biashara kutokana na sababu mbalimbali.
Kwa mtazamo mpana, teknolojia hii inatarajiwa kuchangia katika kupunguza upotevu wa mazao baada ya kuvuna, kulinda mitaji na kuongeza kipato cha wajasiriamali wadogo katika Soko la Lukole na maeneo mengine yatakayofikiwa.
Kwa Mkulima Jembe, hili ni somo muhimu:
Mavuno hayamaanishi faida mpaka zao lifike sokoni katika hali inayoweza kuuzwa kwa bei inayomrudishia mkulima au mfanyabiashara thamani ya juhudi na mtaji aliowekeza.
Kwa hiyo, pamoja na kuongeza uzalishaji mashambani, Tanzania inahitaji kuendelea kuwekeza katika teknolojia za uhifadhi, usafirishaji, masoko na uongezaji thamani ili kupunguza kiasi cha chakula kinachopotea baada ya mavuno.
Na kwa wajasiriamali wa Soko la Lukole, jokofu hilo linaweza kuwa mwanzo wa safari mpya ya kufanya biashara ya mazao kwa kupunguza presha ya kuona bidhaa zikioza kabla hazijapata mnunuzi.
Hakuna maoni:
Chapisha Maoni