Makala maalumu kwa mkulima – kutoka shambani hadi bidhaa yenye thamani
Kwa mkulima, mti si chanzo cha kuni na mbao pekee. Baadhi ya miti inaweza kutoa mazao yasiyo ya mbao, yakiwamo magome, matunda, mbegu, mafuta na gundi za asili (plant gums). Miongoni mwa mazao hayo ni gumu arabiki (gum arabic), inayopatikana hasa kutoka kwenye miti ya Acacia senegal na, katika biashara, pia kutoka Acacia seyal. FAO inaeleza kuwa gumu arabiki ni ute mkavu unaotoka kwenye shina na matawi ya miti hiyo na huyeyuka kwenye maji. FAOHome+
1. Gumu arabiki ni nini?
Gumu arabiki si "gundi" iliyotengenezwa kiwandani. Ni ute wa asili wa mmea ambao hutoka kwenye shina au matawi ya mti, hukauka na kuwa vipande vigumu vinavyofanana na machozi ya kahawia, manjano au meupe.
Mti unapopata jeraha kwenye gome, mmea huweza kutoa ute ambao baadaye hukauka. Kwa uzalishaji wa kibiashara, ute huo unaweza kuchochewa kwa njia maalumu za kuvuna. Hata hivyo, kuchanja mti ovyo au kuondoa gome kwa kiasi kikubwa kunaweza kuudhoofisha au hata kuua mti. FAO imeonya kwamba mbinu kali na zisizo sahihi za kuchanja miti zimewahi kusababisha uharibifu wa miti inayotoa magundi. FAOHome+1
Hapa ndipo elimu ya mkulima inapokuwa muhimu: lengo si kumjeruhi mti ili upate gundi nyingi leo, bali kuvuna kwa namna ambayo mti utaendelea kuishi na kutoa mazao katika misimu ijayo.
2. Mti unaotoa gundi arabiki
Kwa gumu arabiki ya biashara, mti muhimu ni Acacia senegal, ambao katika baadhi ya maeneo huitwa hashab. Acacia seyal pia hutoa gumu inayojulikana kama talha.
FAO inaonyesha kwamba gumu kutoka Acacia senegal na Acacia seyal hutofautiana katika sifa zake, hivyo mkulima hapaswi kudhani kwamba kila ute unaotoka kwenye mti wa jamii ya mikunde ni gumu arabiki yenye ubora uleule. FAOHome+1
Hii ina maana kwamba kabla ya kuanzisha biashara, mkulima anatakiwa kujua:
aina ya mti alionao;
mazingira yanayofaa kwa mti huo;
umri wa mti;
msimu wa kuvuna;
namna sahihi ya kuchanja;
namna ya kukusanya;
namna ya kukausha na kuhifadhi;
na mnunuzi anayehitaji daraja gani la gumu.
3. Kwa nini zao hili linaweza kuwa muhimu kwa mkulima?
Hii ni tofauti na kuuza mti kwa ajili ya mbao au kuni. Mti uliosimama unaweza kuendelea kutoa huduma za mazingira na, kwa usimamizi mzuri, kuendelea kutoa gumu.
Gumu arabiki hutumika katika sekta mbalimbali, zikiwamo:
vyakula na vinywaji;
dawa na bidhaa za dawa;
vipodozi;
uchapishaji na wino;
karatasi;
bidhaa za viwandani;
na kama kiambatanishi katika baadhi ya bidhaa.
FAO inaeleza kuwa uwezo wake wa kuyeyuka kwenye maji na kutengeneza mchanganyiko wenye mnato ndiyo unaofanya iwe na matumizi mbalimbali. FAOHome+1
Hata hivyo, kuna jambo muhimu: gumu ya kiwango cha chakula si sawa na gundi ya kawaida ya karatasi. Bidhaa inayokusudiwa kwa chakula inahitaji usafi, vipimo na udhibiti wa ubora unaofaa kwa matumizi hayo. Viwango vya JECFA/FAO vinaweka mahitaji mbalimbali kuhusu usafi na uchafuzi wa gumu arabiki. FAOHome
4. Hatua ya kwanza: kumpa mkulima malighafi bora.
Mkulima anapaswa kuchagua miti yenye afya na kuacha miti dhaifu ipate nafasi ya kurejea katika hali nzuri.
Miti isipaswe kuchanjwa kiholela kila mahali. Chale kubwa sana inaweza kuingia ndani ya sehemu muhimu za mti na kuongeza uwezekano wa maambukizi au kudhoofika.
FAO inaeleza kuwa mbinu za uvunaji zinapaswa kuzingatia uzalishaji endelevu na uwezo wa mti kujirekebisha. FAOHome
Kanuni muhimu
Usichane mti kwa tamaa ya kupata gundi nyingi kwa mara moja.
Mti wenye afya kwa miaka mingi unaweza kuwa na thamani zaidi kuliko mti mmoja unaozalisha sana kwa msimu mmoja kisha kufa.
5. Kuchanja na kuvuna gumu
Lakini muda na kiwango cha kuchanja havipaswi kunakiliwa moja kwa moja kutoka eneo moja kwenda jingine. Hali ya hewa, aina ya mti, udongo, umri wa mti na mfumo wa usimamizi vinaweza kubadilisha matokeo.
Kwa hiyo, mkulima anayelenga biashara kubwa anashauriwa kupata mwongozo wa mtaalamu wa misitu au kilimo katika eneo lake kabla ya kuanzisha uvunaji wa kibiashara.
6. Kukusanya gumu shambani
Katika hatua hii, usafi ni fedha.
Mkulima anapaswa kuzuia gumu isiguse:
udongo;
majani yaliyooza;
kinyesi cha wanyama;
mafuta;
dawa;
vipande vingi vya gome;
maji machafu;
au taka nyingine.
Gumu lenye uchafu mwingi linaweza kupoteza thamani au kuhitaji usafishaji mkubwa zaidi.
FAO inaeleza kuwa gumu linalouzwa linaweza kuwa na mchanga au vipande vya gome kama halijasafishwa vizuri; ndiyo sababu usafishaji na upangaji wa madaraja ni sehemu muhimu ya mnyororo wa thamani. FAOHome
7. Baada ya kuvuna: kulisafisha
Badala ya kuuza gumu ghafi moja kwa moja, linaweza:
kuchambuliwa;
kuondolewa vipande vya gome;
kuondolewa mchanga na uchafu;
kukaushwa vizuri;
kupangwa kwa madaraja;
kusagwa pale inapohitajika;
kufungwa kwenye vifungashio safi.
Katika biashara ya gumu arabiki, kuna tofauti kati ya vipande vilivyochaguliwa, chembe ndogo na vumbi la gumu. Mifumo ya biashara katika nchi zinazozalisha gumu imekuwa ikitumia upangaji huo wa madaraja kabla ya usindikaji zaidi. FAOHome
8. Jinsi ya kugeuza gumu kuwa gundi
Hapa ndipo tunapata tofauti kati ya zao la mti na bidhaa iliyoongezwa thamani.
Kwa sababu gumu arabiki huyeyuka katika maji, linaweza kutengeneza kimiminika chenye uwezo wa kuunganisha baadhi ya vifaa, hasa karatasi na bidhaa za ufundi. FAO inaeleza kwamba plant gums kama gum arabic huyeyuka kwenye maji na kutoa miyeyusho yenye sifa za kunata. FAOHome
Mfano wa majaribio ya gundi kwa karatasi/ufundi
Kwa uzalishaji mdogo wa majaribio, unaweza kuanza na:
gramu 100 za gumu arabiki iliyosafishwa na kusagwa
takribani mililita 200–300 za maji safi
Anza na kiasi kidogo cha maji, kisha ongeza hatua kwa hatua mpaka upate mnato unaotaka.
Utaratibu:
Hatua ya 1
Saga gumu lililosafishwa kuwa vipande vidogo au unga.
Hatua ya 2
Weka kwenye chombo safi.
Hatua ya 3
Ongeza maji safi kidogo kidogo huku ukikoroga.
Hatua ya 4
Liache lilowane na kuyeyuka. Gumu arabiki linaweza kuchukua muda kufikia mchanganyiko ulio wazi na unaofanana; mfano mmoja wa kitaalamu wa maandalizi ya miyeyusho umetumia kuchanganya gumu na maji na kuiacha hadi myeyusho uwe wazi. Nature Lab
Hatua ya 5
Chuja kwa kitambaa safi au kichujio laini ili kuondoa mabaki ya gome na uchafu.
Hatua ya 6
Pima unene wa gundi kwa matumizi yako.
Ikiwa ni nyembamba sana, ongeza gumu kidogo.
Ikiwa ni nzito sana, ongeza maji kidogo.
Usitumie maji machafu, kwa sababu bidhaa yenye maji inaweza kuharibika au kuchafuliwa na vijidudu.
9. Ni bidhaa gani mkulima anaweza kutengeneza?
Hapa ndipo fursa ya biashara inaanza kuwa kubwa.
Badala ya kuuza gumu kama malighafi pekee, mkulima au kikundi cha wakulima kinaweza kutafiti bidhaa kama:
A. Gundi ya karatasi
Inaweza kutumika katika:
ufungaji;
sanaa na ufundi;
kutengeneza kadi;
shughuli za shule;
lebo za karatasi;
kazi za ubunifu.
Gum arabic imekuwa ikitumika kama adhesive katika matumizi mbalimbali ya karatasi na viwanda. FAOHome+1
B. Binder ya rangi na wino
Gumu arabiki lina uwezo wa kutengeneza filamu na kutumika kama binder, ndiyo maana limetumika katika rangi, wino na matumizi ya uchapishaji. FAOHome
C. Bidhaa za sanaa
Gumu arabiki hutumika pia katika maandalizi ya baadhi ya rangi na wino wa sanaa. Kwa mfano, taasisi ya RISD Nature Lab inaeleza matumizi ya myeyusho wa gum arabic kama binder katika maandalizi ya pigment. Nature Lab
10. Kwa nini usindikaji ni muhimu kuliko kuuza gumu ghafi?
Fikiria wakulima wawili.
Mkulima A:
Anakusanya gumu, analichanganya na uchafu, analifunga kwenye gunia na kuuza.
Mkulima B:
Anakusanya gumu, analisafisha, analikausha, analipanga kwa ubora, analisaga kwa kiwango kinachofaa na kulifungasha vizuri.
Wote wamezalisha zao moja, lakini B ameongeza hatua zaidi kwenye mnyororo wa thamani.
Hata hivyo, kuongeza thamani hakumaanishi moja kwa moja kwamba bidhaa itapata bei kubwa. Gharama za vifaa, usafishaji, vifungashio, usafirishaji, vipimo na kupata soko lazima zihesabiwe.
Ndiyo maana mkulima anapaswa kufanya hesabu ya biashara kabla ya kuwekeza kwenye mashine.
11. Mfano wa mfumo mdogo wa usindikaji kijijini
Kikundi cha wakulima kinaweza kuwa na mfumo huu:
Miti ya Acacia
↓
Uvunaji wa gumu
↓
Kukusanya
↓
Kuchambua
↓
Kusafisha
↓
Kukausha
↓
Kusaga
↓
Kuchanganya na maji kwa bidhaa ya gundi
↓
Kuchuja
↓
Kufungasha
↓
Kuweka lebo
↓
Kuuza kwa watumiaji
Huu ni mfano wa mnyororo wa thamani, si lazima kila mkulima afanye hatua zote mwenyewe.
12. Ubora wa gundi unaanzia kwenye usafi
Mkulima anayetaka kuuza gundi kwa biashara anatakiwa kuichukulia kama bidhaa inayohitaji udhibiti wa ubora.
Angalia:
Rangi:
Je, imekuwa nyeusi kwa sababu ya uchafu?
Harufu:
Je, ina harufu isiyo ya kawaida?
Mabaki:
Je, ina mchanga au vipande vingi vya gome?
Unyevu:
Je, imekauka vizuri?
Myeyuko:
Je, inayeyuka vizuri kwenye maji?
Mnato:
Je, inafanya kazi inayotarajiwa?
FAO/JECFA inaweka vipimo vya ubora na usafi kwa gum arabic, ikiwa ni pamoja na mahitaji kuhusu unyevu, majivu, vitu visivyoyeyuka na vigezo vya microbiolojia kwa bidhaa zinazokidhi matumizi ya chakula. FAOHome
Kwa hiyo, gundi ya majaribio ya karatasi nyumbani haipaswi kuuzwa kama bidhaa ya chakula au dawa bila kufuata viwango na taratibu husika.
13. Changamoto kubwa: kumjeruhi mti kupita kiasi
Hili ni somo ambalo mkulima hapaswi kulipuuza.
Katika historia ya uzalishaji wa magundi, matumizi ya visu au shoka kwa kuchana sana gome yamehusishwa na kudhoofisha miti na wakati mwingine kusababisha vifo vya miti. FAO inapendekeza mbinu zinazolenga uzalishaji endelevu na urejeshaji wa mti. FAOHome
Kwa hiyo:
Mti ndiyo kiwanda cha mkulima. Usikiharibu kiwanda kwa kutaka kuvuna zaidi leo.
Mkulima anatakiwa kufuata mbinu zinazopendekezwa na wataalamu wa misitu katika eneo lake badala ya kufanya chale kubwa au kuzunguka shina lote kwa kuondoa gome.
14. Fursa ya Tanzania
Tanzania si mgeni katika uzalishaji wa gumu arabiki. Tafiti za Tanzania zimewahi kuchunguza uzalishaji, matumizi, uwezo wa kiuchumi na njia za masoko ya gumu arabiki, zikiangalia pia Acacia senegal katika maeneo mbalimbali ya nchi. FAO AGRIS
FAO pia imetaja Tanzania miongoni mwa nchi za Afrika zinazozalisha gum arabic. FAOHome
Hii inaonyesha kwamba zao hili linaweza kutazamwa si kama zao la misitu pekee, bali kama sehemu ya kilimo mseto na uchumi wa vijijini, pale mazingira yanapofaa.
15. Mkulima anawezaje kuanza?
Si lazima kuanza na kiwanda kikubwa.
Hatua ya kwanza: tambua miti
Jua ni aina gani ya miti inayotoa gumu katika eneo lako.
Hatua ya pili: anza na majaribio
Usichane miti mingi mara moja.
Chagua eneo dogo na fuatilia:
kiasi kinachopatikana;
muda wa kuvuna;
afya ya miti;
ubora wa gumu;
gharama za kazi.
Hatua ya tatu: tengeneza kumbukumbu
Andika:
| Kipengele | Kumbukumbu |
|---|---|
| Idadi ya miti | ___ |
| Umri wa miti | ___ |
| Tarehe ya kuchanja | ___ |
| Kiasi kilichovunwa | ___ kg |
| Kiasi kilichosafishwa | ___ kg |
| Kiasi kilichopotea | ___ kg |
| Gharama za kazi | Tsh ___ |
| Gharama za usafirishaji | Tsh ___ |
| Bei ya mauzo | Tsh ___ |
Hii itakusaidia kujua kama zao lina faida badala ya kutegemea makadirio.
16. Kituo cha usindikaji cha kikundi cha wakulima
Kama wakulima 20–50 watazalisha gumu kwa pamoja, wanaweza kuwa na kituo kidogo chenye:
meza za kuchambulia;
mizani;
vyombo vya chuma cha pua au vifaa vinavyofaa;
mashine ndogo ya kusaga;
kichujio;
sehemu safi ya kukaushia;
vyombo vya kuhifadhia;
mashine ya kufungasha;
lebo;
na kumbukumbu za uzalishaji.
Faida ya kikundi ni kwamba mkulima mmoja hatakiwi kununua kila mashine.
Ushirika unaweza kumiliki kituo, huku wakulima wakiendelea kuzalisha malighafi.
17. Kuanzia gumu hadi bidhaa yenye chapa
Hapa ndipo vijana na wanawake wa vijijini wanaweza kuingia zaidi.
Badala ya kuuza tu:
“Gum arabic – 1 kg”
mjasiriamali anaweza kutengeneza bidhaa maalumu kwa matumizi yasiyo ya chakula, kwa mfano:
“Natural Paper Adhesive – 250 ml”
au
“Plant-Based Craft Binder – 100 ml”
Lakini bidhaa hiyo inahitaji:
maelekezo ya matumizi;
tarehe ya kutengenezwa;
batch number;
taarifa za mtengenezaji;
masharti ya kuhifadhi;
tahadhari;
na, inapohitajika, usajili na viwango vinavyotakiwa na mamlaka husika.
18. Usifanye kosa la kuchanganya gundi ya ufundi na bidhaa ya chakula
Hili ni muhimu sana.
Gum arabic yenye kiwango kinachofaa kwa matumizi ya chakula inaweza kuwa na matumizi ya chakula, lakini myeyusho wa gundi uliotengenezwa kwenye mazingira ya kawaida ya ufundi haupaswi kuchukuliwa kuwa salama kwa kuliwa.
Ikiwa mkulima anataka kuingia kwenye soko la:
vinywaji;
chakula;
dawa;
virutubisho;
vipodozi;
anahitaji mfumo wa usafi, uchunguzi wa maabara, viwango na vibali vinavyohusika.
19. Somo kubwa kwa mkulima
Zao la gumu linafundisha jambo muhimu sana katika kilimo:
Usifikirie tu “nitauza nini?” Fikiria pia “nitaongeza thamani wapi?”
Mti unaweza kutoa malighafi.
Malighafi inaweza kusafishwa.
Gumu inaweza kusindikwa.
Bidhaa inaweza kufungwa.
Bidhaa inaweza kupewa chapa.
Na hatimaye inaweza kuuzwa kwa soko maalumu.
Hapo ndipo mkulima anaanza kutoka kwenye uzalishaji wa malighafi kwenda kwenye biashara ya bidhaa yenye thamani iliyoongezwa.
MTI UNAWEZA KUWA KIWANDA CHA MKULIMA
Gumu arabiki ni mfano mzuri wa namna mti unavyoweza kuwa chanzo cha bidhaa yenye matumizi mengi bila kukatwa kabisa.
Mchakato wa msingi ni:
Kupanda/kutunza miti → kuvuna kwa uendelevu → kukusanya gumu → kusafisha → kukausha → kupanga ubora → kusaga au kusindika → kutengeneza bidhaa → kufungasha → kupata soko.
Kwa mkulima, jambo la muhimu zaidi si kukimbilia kuchanja miti mingi. Ni kujenga mfumo wa uzalishaji unaolinda miti, kudhibiti ubora na kuhakikisha kuna soko la bidhaa kabla ya kuongeza uzalishaji.
Kwa upande wa teknolojia, FAO inaonyesha kwamba gumu arabiki inaweza kusindikwa katika aina mbalimbali, zikiwamo unga na aina nyingine zilizokaushwa, jambo linalofungua uwezekano wa kuongeza thamani zaidi ya kuuza vipande vya gumu ghafi. FAO AGRIS+1
Hakuna maoni:
Chapisha Maoni