Usimamizi wa taka hauishii katika kuokota taka zilizotupwa mitaani. Ni mfumo mpana unaohusisha uzalishaji wa taka, ukusanyaji, utenganishaji, usafirishaji, utunzaji, uchakataji, urejelezaji na utupaji wa mwisho katika maeneo yaliyotengwa na yanayokidhi mahitaji.
Kwa sababu hiyo, uwezo wa Halmashauri kusimamia taka unahitaji kupimwa kwa kutumia viashiria vinavyoeleweka na vinavyoweza kuonyesha hali halisi ya huduma katika kila eneo.
SELEMANI YONDU: VIASHIRIA VINATAKIWA KUWA VINAVYOELEWEKA NA KUPIMIKA
Kauli hiyo inaweka msisitizo katika umuhimu wa kutumia takwimu katika kupima huduma za Serikali za Mitaa.
Kwa maana hiyo, Halmashauri inaweza kupimwa kwa kuangalia kwa mfano kiasi cha taka kinachozalishwa, kiasi kinachokusanywa, uwezo wa magari, upatikanaji wa vifaa, uwepo wa maeneo rasmi ya utupaji, hali ya miundombinu, mapato yanayotokana na ada na tozo pamoja na kiwango cha ushiriki wa sekta binafsi na wananchi.
Mfumo wa aina hiyo unaweza kusaidia kutofautisha kati ya changamoto zinazotokana na ukosefu wa miundombinu, uhaba wa fedha, uhaba wa vifaa au changamoto katika utekelezaji wa sheria na usimamizi wa huduma.
TANI 666,604 ZA TAKA KILA MWEZI: TASWIRA YA CHANGAMOTO NCHINI
Kwa mujibu wa Taarifa ya Mwaka ya Utendaji wa Usimamizi wa Takangumu 2025/2026, Tanzania Bara inazalisha wastani wa tani 666,604 za taka ngumu kwa mwezi.
Hii ni kiasi kikubwa kinachoonyesha ukubwa wa kazi inayofanywa na Halmashauri katika kuhakikisha taka zinazozalishwa katika maeneo ya makazi, biashara, masoko, taasisi na shughuli nyingine za kiuchumi zinasimamiwa.
Lakini takwimu hiyo inakuwa muhimu zaidi inapolinganishwa na uwezo wa ukusanyaji.
Kati ya tani 666,604 zinazozalishwa kila mwezi, ni tani 368,665 pekee, sawa na asilimia 55.3, zinazokusanywa.
Kwa upande mwingine, tani 297,939 zinabaki bila kukusanywa.
Kwa hesabu hiyo, takribani asilimia 44.7 ya taka zinazozalishwa kwa mwezi hazikusanywi.
Hii ina maana kuwa karibu nusu ya taka zinazozalishwa Tanzania Bara bado hazifiki katika mfumo rasmi wa ukusanyaji.
SELEMANI YONDU: KARIBU NUSU YA TAKA BADO HAZIKUSANYWI
“Ingawa asilimia 97.6 ya taka zinazokusanywa hufikishwa katika maeneo yaliyotengwa kwa ajili ya utupaji, bado karibu nusu ya taka zinazozalishwa nchini hazikusanywi.”
Kauli hiyo inaonyesha kuwa changamoto kubwa haipo tu katika eneo la mwisho la kutupa taka, bali pia katika hatua ya kuzikusanya kutoka sehemu zinakozalishwa.
Kwa mfano, taka inaweza kuzalishwa katika kaya, soko, mgahawa, shule, hospitali, ofisi au eneo la biashara, lakini kama hakuna huduma ya uhakika ya kuifikisha katika mfumo rasmi, taka hiyo inaweza kubaki katika mazingira ya eneo husika.
Hivyo, mfumo wa taka unahitaji kuanzia kwenye chanzo.
Taka inazalishwa → inatenganishwa → inakusanywa → inasafirishwa → inachakatwa au kutupwa kwa usalama.
Kila hatua inapokuwa na udhaifu, mfumo mzima unaweza kuathirika.
HALMASHAURI ZA MANISPAA ZINAONGOZA KATIKA UKUSANYAJI WA TAKA
Halmashauri za Manispaa zinaongoza kwa kukusanya asilimia 72 ya taka.
Zinafuatiwa na Halmashauri za Majiji kwa asilimia 70.1.
Halmashauri za Miji zinakusanya asilimia 50.9.
Wakati Halmashauri za Wilaya zinakusanya asilimia 45.5.
Tofauti hizi zinaonyesha kuwa uwezo wa ukusanyaji wa taka unatofautiana kati ya Halmashauri.
Hali hiyo inaweza kuhusishwa na tofauti katika msongamano wa watu, ukubwa wa maeneo, uwezo wa kifedha, miundombinu, idadi ya magari, upatikanaji wa vifaa na mifumo ya utoaji huduma.
WILAYA NA MIJI ZAHITAJI UWEKEZAJI ZAIDI
Bwana Selemani Yondu amesema uwekezaji zaidi unahitajika katika Halmashauri za Wilaya na Miji zinazokabiliwa na upungufu wa magari, vifaa, fedha na maeneo rasmi ya utupaji.
Kauli hiyo inagusa moja kwa moja uwezo wa Halmashauri kuendesha huduma kila siku.
Gari la taka linahitaji mafuta na matengenezo.
Vifaa vinahitaji kununuliwa na kutunzwa.
Watendaji wanahitaji mazingira salama ya kazi.
Maeneo ya utupaji yanahitaji miundombinu na usimamizi.
Kwa hiyo, huduma ya taka ni mfumo unaohitaji rasilimali katika kila hatua.
ASILIMIA 73 YA HALMASHAURI NI ZA WILAYA
Bwana Selemani Yondu amesisitiza pia umuhimu wa kuimarisha Halmashauri za Wilaya akisema:
“Halmashauri za Wilaya zinaunda asilimia 73 ya Halmashauri zote nchini; hivyo, mafanikio ya kitaifa hayawezi kupatikana bila kuimarisha uwezo wake.”
Hii ni hoja muhimu katika kupanga mikakati ya kitaifa.
Iwapo Halmashauri za Wilaya zinaunda sehemu kubwa ya Halmashauri zote nchini, basi changamoto zinazozikabili zinapaswa kupewa nafasi katika mipango ya usimamizi wa taka.
Maeneo ya Wilaya yanaweza kuwa na makazi yaliyotawanyika na umbali mrefu kati ya maeneo ya uzalishaji wa taka na vituo vya utupaji.
Kwa hiyo, mipango ya ukusanyaji inahitaji kuzingatia mazingira halisi ya kila Halmashauri.
MIUNDOMBINU: ASILIMIA 15 PEKEE YA HALMASHAURI ZINA MADAMPO YANAYOKIDHI MAHITAJI
Kwa upande wa miundombinu, taarifa inaonesha kuwa asilimia 15 pekee ya Halmashauri kati ya 184 ndizo zenye madampo yanayokidhi mahitaji.
Hii inaonyesha kuwa changamoto ya taka haiwezi kutatuliwa kwa kuongeza magari pekee.
Halmashauri inaweza kuwa na magari ya kutosha, lakini bado inahitaji eneo linalofaa kwa ajili ya kupokea taka hizo.
Dampo linahitaji mipango ya matumizi ya eneo, usalama wa mazingira, udhibiti wa taka na uendeshaji unaozingatia mahitaji ya eneo.
ASILIMIA 12 HAZINA MAENEO RASMI YA KUTUPA TAKA
Taarifa hiyo pia inaonesha kuwa asilimia 12 ya Halmashauri hazina maeneo rasmi ya kutupa taka.
Hii ni changamoto nyingine katika mnyororo wa usimamizi wa taka.
Iwapo taka zinakusanywa lakini hakuna eneo rasmi la kuzipeleka, kuna hatari ya taka kuishia katika maeneo yasiyopangwa kwa ajili ya utupaji.
Kwa hiyo, uwekezaji katika maeneo rasmi ya utupaji ni sehemu muhimu ya kuboresha huduma.
SHERIA ZIPO KATIKA ASILIMIA 90 YA HALMASHAURI
Kwa upande wa sheria, taarifa inaonesha kuwa asilimia 90 ya Halmashauri zina sheria ndogo za usimamizi wa taka.
Hii inaonyesha kuwa msingi wa kisheria upo katika sehemu kubwa ya Halmashauri.
Sheria ndogo zinaweza kusaidia kuweka utaratibu wa namna taka zinavyopaswa kushughulikiwa, wajibu wa wananchi, wafanyabiashara na watoa huduma pamoja na hatua zinazoweza kuchukuliwa pale taratibu zinapokiukwa.
Lakini uwepo wa sheria pekee haukamilishi mfumo.
Sheria zinahitaji elimu, utekelezaji, ufuatiliaji na ushirikiano wa wananchi.
ASILIMIA 86 ZINA ADA NA TOZO
Taarifa inaonyesha pia kuwa asilimia 86 ya Halmashauri zimeweka ada na tozo kwa huduma za usimamizi wa taka.
Ada na tozo zinaweza kuwa sehemu ya mfumo wa kugharamia huduma.
Huduma za taka zinahitaji fedha kwa ajili ya mafuta, magari, matengenezo, vifaa, watendaji, miundombinu na shughuli za uhamasishaji.
Kwa hiyo, mapato yanayotokana na huduma yana umuhimu katika kuendeleza mfumo.
LAKINI ASILIMIA 53 PEKEE ZINATENGA MAPATO KWA AJILI YA HUDUMA
Pamoja na kuwepo kwa ada na tozo, taarifa inaonyesha kuwa asilimia 53 pekee ya Halmashauri ndizo zinazotenga mapato hayo kwa ajili ya kuendeleza huduma.
Hili ni eneo muhimu katika uchambuzi wa mfumo wa fedha wa usimamizi wa taka.
Kama huduma inakusanya mapato, ni muhimu kuwa na mfumo unaoonyesha namna fedha hizo zinavyosaidia kuendesha na kuboresha huduma.
Uwekezaji katika magari, vifaa, vituo vya taka na maeneo ya utupaji unaweza kuhitaji rasilimali endelevu.
Kwa hiyo, suala la taka haliwezi kutenganishwa na suala la mipango ya fedha ya Halmashauri.
USHIRIKIANO WA IDARA NI MUHIMU
Kwa upande wake, Bi. Maua Hayeshi, Mkuu wa Kitengo cha Udhibiti wa Takangumu Manispaa ya Kigamboni, mkoani Dar es Salaam, amesema katika kudhibiti takangumu, maji taka na usafi wa mazingira, unahitajika ushirikiano wa karibu baina ya kitengo chake na Idara ya Afya, Lishe na Ustawi wa Jamii.
Kauli hiyo inaonyesha kuwa usimamizi wa taka una uhusiano wa karibu na afya ya jamii.
Taka zinazokusanyika katika maeneo yasiyofaa zinaweza kuathiri mazingira yanayozunguka makazi ya watu.
Kwa hiyo, wataalamu wa afya, mazingira na Serikali za Mitaa wanahitaji kushirikiana katika kupanga na kutekeleza huduma.
MFUMO WA TAKA UNAHITAJI KUANZIA MTAA HADI TAIFA
Bi. Maua Hayeshi pia amesisitiza umuhimu wa kuwepo kwa mfumo wa usimamizi wa taka kuanzia ngazi ya mtaa hadi Taifa.
Mfumo huo unaweza kueleweka kwa mtiririko:
KAYA → MTAA → KATA → HALMASHAURI → MKOA → TAIFA
Kaya ndiyo chanzo cha kwanza cha taka.
Mtaa una nafasi katika uhamasishaji na ufuatiliaji wa mazingira.
Kata inasaidia uratibu wa shughuli za maeneo.
Halmashauri inasimamia huduma kwa kiwango kikubwa.
Mkoa unashiriki katika uratibu na ufuatiliaji.
Ngazi ya Taifa inaweka sera, miongozo na mifumo ya kitaifa.
Mfumo huu unapofanya kazi kwa pamoja, uwezekano wa kupata taarifa sahihi na huduma bora huongezeka.
TAKA NI SUALA LA AFYA YA JAMII
Usimamizi wa taka ni sehemu ya afya ya mazingira.
Taka zinazobaki kwa muda mrefu katika maeneo yasiyofaa zinaweza kuleta harufu, uchafu na mazingira yanayoweza kuvutia wadudu.
Taka zinapoingia kwenye mifereji zinaweza pia kuchangia kuziba kwa njia za maji.
Kwa hiyo, usafi wa mazingira unahitaji kuunganishwa na mipango ya afya ya jamii, maji, mifereji na makazi.
TAKA NA MAZINGIRA: KUTUNZA ARDHI NA MAJI
Taka zisiposimamiwa vizuri zinaweza kuathiri mazingira.
Plastiki inaweza kusambaa katika maeneo mbalimbali.
Taka zinazotupwa karibu na vyanzo vya maji zinaweza kuongeza hatari ya uchafuzi.
Mabaki ya taka katika maeneo ya wazi yanaweza pia kuharibu mandhari ya maeneo ya makazi na biashara.
Hivyo, usimamizi bora wa taka ni sehemu ya juhudi za kulinda ardhi, maji na mazingira kwa ujumla.
TAKA INAWEZA KUWA FURSA YA BIASHARA
Pamoja na changamoto, taka pia inaweza kuwa chanzo cha fursa pale inapokusanywa na kutenganishwa kwa mfumo unaofaa.
Baadhi ya taka zinaweza kuwa malighafi katika shughuli za urejelezaji.
Kwa mfano:
Plastiki → ukusanyaji → utenganishaji → uchakataji → bidhaa nyingine
Karatasi → ukusanyaji → uchakataji → bidhaa mpya
Metali → ukusanyaji → uchambuzi → kuchakatwa
Mabaki ya mimea → uchambuzi → mboji → matumizi ya kilimo
Hii inaweza kuleta fursa za ajira na biashara kwa vijana na sekta binafsi.
TENGANISHA TAKA KUANZIA CHANZO
Moja ya elimu muhimu kwa wananchi ni kutenganisha taka.
Taka za vyakula na mabaki ya mimea zinaweza kuwekwa tofauti na taka zinazoweza kurejelewa, pale ambapo mfumo wa eneo husika unaruhusu.
Kutenganisha taka kunaweza kusaidia kurahisisha uchakataji na kupunguza kiasi kinachoelekezwa kwenye maeneo ya mwisho ya utupaji.
Hata hivyo, taka zinazoweza kuwa hatarishi zinahitaji utaratibu maalumu na hazipaswi kuchanganywa kiholela na taka za kawaida.
SEKTA BINAFSI INA NAFASI GANI?
Kikao hicho cha siku mbili pia kinapitia ushiriki wa sekta binafsi katika usimamizi wa taka.
Sekta binafsi inaweza kushiriki katika ukusanyaji, usafirishaji, uchakataji, urejelezaji na huduma nyingine zinazohusiana na taka kulingana na mifumo na taratibu zilizowekwa na mamlaka husika.
Ushirikishwaji huo unaweza kusaidia kuongeza uwezo wa huduma, lakini pia unahitaji ufuatiliaji na viwango vinavyoeleweka.
WANANCHI WANAWEZA KUFANYA NINI?
Wananchi ni sehemu ya mfumo wa usimamizi wa taka.
Mwananchi anaweza:
Kutotupa taka ovyo;
Kutumia maeneo yaliyotengwa;
Kutenganisha taka inapowezekana;
Kulipa ada halali za huduma;
Kutoa taarifa kuhusu utupaji holela;
Kushiriki katika usafi wa mazingira;
Kupunguza matumizi ya vitu vinavyozalisha taka zisizo za lazima;
Kutumia tena baadhi ya bidhaa.
Usafi wa mazingira hauwezi kuwa jukumu la Halmashauri pekee.
Ni jukumu linalohitaji ushirikiano wa Serikali, wananchi, wafanyabiashara, taasisi na sekta binafsi.
KIKAO CHA SIKU MBILI KINAWAKUTANISHA WATAALAMU
Kikao hicho cha siku mbili kimewahusisha wataalamu kutoka OWM-TAMISEMI, Maafisa Afya wa Mikoa na Halmashauri pamoja na Wakuu wa Vitengo vya Udhibiti wa Taka.
Wataalamu hao wanapitia viashiria mbalimbali vinavyohusu:
Ukusanyaji wa taka;
Miundombinu;
Vifaa;
Fedha;
Utekelezaji wa sheria ndogo;
Ushiriki wa sekta binafsi.
Hii inaonyesha kuwa mapitio hayo yanagusa karibu kila sehemu ya mnyororo wa usimamizi wa taka.
VIASHIRIA VINAVYOPIMIKA VINAWEZA KUSAIDIA KUJUA PENGO LA KILA HALMASHAURI
Kuwepo kwa viashiria vinavyopimika kunaweza kusaidia kutengeneza picha ya hali ya kila Halmashauri.
Kwa mfano, badala ya kusema Halmashauri ina changamoto ya taka kwa ujumla, taarifa inaweza kuonyesha:
Ukusanyaji: kiwango gani?
Magari: mangapi na yako katika hali gani?
Miundombinu: ipo kiasi gani?
Dampo: linakidhi mahitaji?
Fedha: kiasi gani kinapatikana?
Sheria: zinatekelezwa?
Sekta binafsi: inashiriki kwa kiwango gani?
Ushiriki wa wananchi: uko katika kiwango gani?
Hii inaweza kusaidia kutambua aina ya msaada unaohitajika katika kila eneo.
ELIMU YA TAKA IANZE KWA WANANCHI
Pamoja na Serikali kuongeza uwezo wa huduma, elimu ya wananchi ni muhimu.
Wananchi wanahitaji kuelewa kuwa taka inayotupwa kwenye mfereji inaweza kuathiri mfumo wa maji.
Taka inayotupwa ovyo inaweza kuongeza gharama za usafi.
Taka inayochanganywa inaweza kupunguza uwezekano wa kurejeleza baadhi ya vifaa.
Kwa hiyo, elimu ya taka inapaswa kuwa sehemu ya maisha ya kila siku katika kaya, shule, masoko, biashara na taasisi.
Tanzania Bara inakabiliwa na changamoto kubwa katika usimamizi wa taka ngumu kutokana na kiasi kikubwa cha taka kinachozalishwa kila mwezi.
Kwa mujibu wa Taarifa ya Mwaka ya Utendaji wa Usimamizi wa Takangumu 2025/2026, Tanzania Bara inazalisha wastani wa tani 666,604 za taka ngumu kwa mwezi.
Kati ya kiasi hicho, tani 368,665, sawa na asilimia 55.3, zinakusanywa, huku tani 297,939 zikibaki bila kukusanywa.
Kwa upande wa aina za Halmashauri, Manispaa zina kiwango cha ukusanyaji cha asilimia 72, Majiji asilimia 70.1, Miji asilimia 50.9, na Wilaya asilimia 45.5.
Wakati huo huo, ni asilimia 15 pekee ya Halmashauri 184 zenye madampo yanayokidhi mahitaji, huku asilimia 12 zikiwa hazina maeneo rasmi ya kutupa taka.
Katika upande wa sheria, asilimia 90 ya Halmashauri zina sheria ndogo za usimamizi wa taka, huku asilimia 86 zikiwa zimeweka ada na tozo. Hata hivyo, ni asilimia 53 pekee zinazotenga mapato hayo kwa ajili ya kuendeleza huduma.
Hali hii inaonyesha kwamba usimamizi wa taka unahitaji kuangaliwa kama mfumo mzima, kuanzia uzalishaji wa taka hadi hatua ya mwisho ya utupaji au uchakataji.
Ndiyo maana mapitio yanayofanywa na Ofisi ya Waziri Mkuu, Tawala za Mikoa na Serikali za Mitaa (OWM-TAMISEMI) yana umuhimu katika kutafuta viashiria vinavyoweza kupima utendaji wa Halmashauri kwa kutumia taarifa zinazoeleweka na kupimika.
Bwana Selemani Yondu, Mratibu wa Huduma za Afya na Usafi wa Mazingira kutoka OWM-TAMISEMI, ameeleza umuhimu wa kuweka viashiria vinavyoweza kutathmini kwa usahihi utendaji wa kila Halmashauri.
Kwa upande mwingine, Bi. Maua Hayeshi, Mkuu wa Kitengo cha Udhibiti wa Takangumu Manispaa ya Kigamboni, mkoani Dar es Salaam, amesisitiza umuhimu wa ushirikiano kati ya kitengo chake na Idara ya Afya, Lishe na Ustawi wa Jamii, pamoja na kuwepo kwa mfumo wa usimamizi wa taka kuanzia ngazi ya mtaa hadi Taifa.
Kikao hicho cha siku mbili kinachowakutanisha wataalamu kutoka OWM-TAMISEMI, Maafisa Afya wa Mikoa na Halmashauri pamoja na Wakuu wa Vitengo vya Udhibiti wa Taka, kinapitia maeneo ya ukusanyaji wa taka, miundombinu, vifaa, fedha, utekelezaji wa sheria ndogo na ushiriki wa sekta binafsi.
Kwa mtazamo wa elimu ya mazingira, changamoto ya taka haiwezi kutatuliwa na gari la taka pekee. Inahitaji miundombinu, fedha, sheria, teknolojia, sekta binafsi, wataalamu na wananchi kufanya kazi kwa mfumo mmoja.
Na zaidi ya yote, inahitaji jamii kuelewa kwamba usafi wa mazingira huanzia pale taka inapozalishwa.
Hakuna maoni:
Chapisha Maoni