ARUSHA | MKULIMA JEMBE BLOG | KILIMO NA BIASHARA
Wito huo unaibua mjadala muhimu kuhusu nafasi ya mkulima katika uchumi wa viwanda, hususan wakati ambapo mahitaji ya malighafi zinazotokana na mazao ya kilimo yanaendelea kuwa msingi wa uzalishaji wa bidhaa mbalimbali za chakula.
Katika mazingira ya sasa, kilimo hakipaswi kuangaliwa kama shughuli ya kuzalisha chakula kwa ajili ya matumizi ya nyumbani pekee, bali kinapaswa kuwa biashara inayounganisha shamba, viwanda, masoko, ajira na mapato ya taifa.
Hata hivyo, ili wakulima wanufaike na fursa hizo, kuna umuhimu wa kubadili mfumo wa uzalishaji kutoka kilimo kinachotegemea mazoea kwenda kilimo kinachoongozwa na mahitaji ya soko, teknolojia, mikataba na viwango vya ubora.
VIWANDA VINAHTAJI MALIGHAFI, WAKULIMA WANA FURSA YA SOKO
Akizungumza jijini Arusha, Mkurugenzi Mkuu wa kampuni ya Darsh Industries Limited inayozalisha bidhaa za vyakula kupitia chapa ya Red Gold, Bhadresh Pandit, amesema kuna fursa kubwa kwa wakulima kuongeza uzalishaji kutokana na mahitaji ya malighafi yanayotumiwa na viwanda vya usindikaji.
Pandit ameyasema hayo wakati akizungumza na waandishi wa habari katika maonesho ya Jukwaa la Kimataifa la Biashara na Uwekezaji wa Mazao ya Bustani, HortiLogistica Africa 2026, yanayofanyika katika viwanja vya TGT jijini Arusha.
Amesema kampuni hiyo ina viwanda viwili vilivyopo Arusha na Iringa, ambavyo vinashirikiana na wakulima kupata mazao yanayotumika kutengeneza bidhaa mbalimbali za chakula.
Kwa mujibu wa Pandit, mazao yanayohitajika ni pamoja na nyanya, pilipili mbuzi, pilipili mwendokasi, karanga na matunda mbalimbali yakiwemo machungwa, mananasi na matunda damu.
Amefafanua kuwa mazao hayo hutumika kama malighafi katika uzalishaji wa michuzi (sauces), jam, tomato paste, siagi ya karanga na bidhaa nyingine za vyakula, huku kampuni ikiendelea kuimarisha uzalishaji wa vyakula vilivyoandaliwa kwa matumizi ya moja kwa moja (Ready to Eat).
Kauli hiyo inaonyesha kuwa wakulima wana nafasi ya kupanua wigo wa biashara zao kwa kulima mazao yanayohitajika na viwanda badala ya kutegemea masoko ya kawaida pekee.
NYANYA: ZAO LENYE FURSA KUBWA KATIKA UCHUMI WA VIWANDA
Kwa muda mrefu, wakulima wengi wamekuwa wakizalisha nyanya kwa lengo la kuuza katika masoko ya kawaida, ambapo bei inaweza kubadilika kutokana na wingi wa bidhaa, upungufu wa wanunuzi na changamoto za usafirishaji.
Hata hivyo, uwepo wa viwanda vinavyoweza kusindika nyanya kwa wingi unaongeza uwezekano wa kupata soko jingine, hususan kwa wakulima wanaoweza kuzalisha kwa viwango vinavyokidhi mahitaji ya viwanda.
Nyanya zinaweza kusindikwa na kuwa bidhaa mbalimbali zikiwemo:
Tomato paste, ambayo hutumika katika mapishi mbalimbali.
Tomato sauce, inayotumika majumbani na kwenye migahawa.
Tomato puree, inayotumika katika maandalizi ya vyakula.
Michuzi mbalimbali yenye viungo.
Bidhaa nyingine za vyakula zinazotokana na nyanya.
Hii ina maana kwamba thamani ya nyanya haishii katika kuuza zao ghafi pekee, bali inaweza kuongezeka kupitia teknolojia ya usindikaji, ufungashaji na usambazaji.
Kwa mkulima, jambo la msingi ni kutambua aina za nyanya zinazokubalika kwa matumizi ya viwandani. Si kila aina ya nyanya inayofaa kwa kiwango sawa katika utengenezaji wa bidhaa za viwandani.
Kwa hiyo, kabla ya kuanza uzalishaji mkubwa, wakulima wanapaswa kupata ushauri wa wataalamu wa kilimo na kuwasiliana na kiwanda ili kujua aina zinazohitajika, muda wa uvunaji, viwango vya ubora na utaratibu wa ununuzi.
KIJIWANI IRINGA: UWEZO WA KUCHAKATA TANI 250 ZA NYANYA KWA SIKU
Uwezo huo unaonyesha umuhimu wa kuwa na uzalishaji wa uhakika kutoka kwa wakulima ili kuhakikisha viwanda vinapata malighafi inayohitajika kwa ajili ya kuendesha shughuli zake.
Kwa mfano, kiwanda chenye uwezo wa kuchakata tani 250 kwa siku kinahitaji mfumo imara wa ukusanyaji, upangaji, usafirishaji na upokeaji wa mazao kutoka kwa wakulima.
Hapa ndipo fursa ya kiuchumi inapojitokeza kwa wakulima, vikundi vya wakulima, vyama vya ushirika na wajasiriamali wanaoweza kuwekeza katika shughuli za ukusanyaji na usambazaji wa mazao.
Hata hivyo, uwezo wa kiwanda kuchakata kiasi hicho haupaswi kuchukuliwa kuwa ahadi ya moja kwa moja ya kununua kiasi hicho kila siku kutoka kwa mkulima mmoja mmoja. Wakulima wanapaswa kuthibitisha mahitaji halisi ya msimu, ratiba za ununuzi na masharti ya kibiashara na kampuni.
USHIRIKIANO WA WAKULIMA NA VIWANDA ZAIDI YA WAKATI WOWOTE
Katika ushirikiano huo, mkulima anapata fursa ya kuelewa mahitaji ya mnunuzi kabla ya kuanza uzalishaji, huku kiwanda kikijenga uhakika wa upatikanaji wa malighafi kwa ajili ya shughuli zake.
Bhadresh Pandit amesema moja ya malengo ya kampuni hiyo kushiriki maonesho ya HortiLogistica Africa 2026 ni kutangaza bidhaa zinazozalishwa na kampuni hiyo pamoja na kukutana na wakulima ili kujenga ushirikiano utakaowawezesha kulima mazao yenye soko.
Huu ni mfumo unaoweza kusaidia kupunguza changamoto ya wakulima kuzalisha mazao bila kuwa na taarifa za kutosha kuhusu mahitaji ya soko.
Kwa mfano, mkulima anayejua kuwa kiwanda kinahitaji nyanya kwa wingi anaweza kupanga uzalishaji wake kwa kuzingatia aina ya mbegu, ukubwa wa eneo, upatikanaji wa maji, gharama za pembejeo na muda ambao zao litakuwa tayari kuvunwa.
Vilevile, kiwanda kinaweza kushirikiana na wakulima katika kuwapatia taarifa za kitaalamu kuhusu ubora wa mazao, aina zinazohitajika na ratiba za upokeaji.
Hata hivyo, ushirikiano huo unapaswa kuzingatia mikataba iliyo wazi inayobainisha bei au utaratibu wa kupanga bei, kiasi cha mazao, viwango vya ubora, muda wa malipo na wajibu wa kila upande.
KARANGA, PILIPILI NA MATUNDA: FURSA NYINGINE ZA KUONGEZA
Hali hii inaonyesha kuwa wakulima hawapaswi kutegemea zao moja pekee katika kujenga uchumi wa kaya zao, bali wanaweza kutafuta fursa katika mazao mbalimbali yanayohitajika na viwanda.
Karanga: Zao hili linaweza kutumika kutengeneza siagi ya karanga (peanut butter), pamoja na bidhaa nyingine za chakula. Wakulima wanaweza kuongeza thamani yake kupitia ukaushaji, uchambuzi, uhifadhi bora na usindikaji.
Pilipili: Pilipili mbuzi na aina nyingine za pilipili zina matumizi katika utengenezaji wa michuzi na bidhaa za kuongeza ladha kwenye vyakula. Uzalishaji wake unahitaji kuzingatia aina zinazotakiwa na mnunuzi, ubora na uvunaji kwa wakati.
Machungwa: Ni matunda yanayoweza kutumika katika utengenezaji wa bidhaa za matunda, jam na bidhaa nyingine za chakula.
Mananasi: Yanaweza kusindikwa kuwa bidhaa mbalimbali zikiwemo jam, juisi na malighafi nyingine za viwandani.
Matunda damu: Yanaweza kuwa sehemu ya uzalishaji wa bidhaa za matunda kulingana na mahitaji na teknolojia ya kiwanda.
Kwa wakulima, fursa hii inahitaji kuangalia kilimo kama mnyororo wa thamani unaojumuisha uzalishaji, uvunaji, ukusanyaji, usafirishaji, uhifadhi na usindikaji.
BIDHAA ZAIDI YA 40: NAFASI YA VIWANDA KATIKA KUONGEZA THAMANI YA MAZAO
Amezitaja baadhi ya bidhaa hizo kuwa ni tomato paste, tomato sauce, bidhaa za pilipili na siagi ya karanga (peanut butter).
Amesema chapa ya Red Gold imepata hadhi ya Superbrand katika Afrika Mashariki, huku kampuni ikiendelea kuwekeza katika viwango vya ubora kwa kupata vyeti vya TBS, ISO na Halal.
Kwa mtazamo wa uchumi wa kilimo, uwepo wa bidhaa nyingi zinazotokana na mazao ya wakulima unaonyesha umuhimu wa kuwekeza katika usindikaji wa ndani badala ya kutegemea kuuza mazao ghafi pekee.
Kwa mfano, nyanya zinazozalishwa shambani zinaweza kupitia hatua mbalimbali za usindikaji na kufika kwa mlaji zikiwa katika mfumo wa tomato paste au tomato sauce.
Mabadiliko hayo yanazalisha mahitaji ya shughuli nyingine za kiuchumi kama vile vifungashio, usafirishaji, usambazaji, uuzaji na huduma za kitaalamu.
Hivyo, kiwanda cha usindikaji hakina mchango kwa wakulima pekee, bali pia kinaweza kuchochea ukuaji wa biashara ndogo na za kati zinazohusika katika mnyororo mzima wa uzalishaji.
WAKULIMA ZAIDI YA 5,000: MFUMO WA KUUNGANISHA SHAMBA NA KIWANDA
Darsh Pandit amesema kampuni hiyo inashirikiana na wakulima zaidi ya 5,000 kutoka mikoa mbalimbali ikiwemo Iringa, Morogoro na Arusha.
Ameeleza kuwa kampuni inanunua mazao moja kwa moja kutoka kwa wakulima ili kuhakikisha upatikanaji wa malighafi zinazohitajika katika uzalishaji wa bidhaa za chakula.
Idadi hiyo inaonyesha umuhimu wa kujenga mfumo wa biashara unaowaunganisha wazalishaji wadogo na viwanda vikubwa.
Kwa wakulima wadogo, changamoto kubwa mara nyingi huwa ni kuzalisha kiasi kidogo cha mazao ambacho kinaweza kuwa kigumu kufikisha moja kwa moja kiwandani.
Katika mazingira hayo, vikundi vya wakulima, vyama vya ushirika na AMCOS vinaweza kuwa na nafasi muhimu katika kukusanya mazao, kuyaweka katika viwango vinavyotakiwa na kuyasafirisha kwa pamoja.
Mfumo huo unaweza kupunguza gharama za usafirishaji, kuimarisha uwezo wa wakulima kujadiliana na wanunuzi na kuongeza nafasi ya kupata masoko makubwa.
Pia, taarifa za mahitaji ya kiwanda zinapowafikia wakulima kwa wakati, zinaweza kuwasaidia kupanga kalenda ya uzalishaji ili kuepuka kuzalisha mazao mengi kwa wakati mmoja bila kuwa na uwezo wa kuyauza.
VIWANGO VYA UBORA: SIRI YA KUPATA SOKO LA VIWANDA
Kwa upande wa nyanya, ubora unaweza kuhusisha kiwango cha ukomavu, hali ya usafi, uimara wa zao, kutokuharibika na sifa nyingine zinazotakiwa na kiwanda.
Vilevile, kwa matunda na karanga, viwango vinaweza kujumuisha ubora wa ndani, unyevunyevu, usafi, kutokuwepo kwa ukungu na kutokuwa na mabaki yasiyokubalika ya viuatilifu.
Wakulima wanapaswa kuzingatia mambo yafuatayo:
Kutumia mbegu bora: Kuchagua mbegu zinazofaa kwa mazingira ya uzalishaji na matumizi ya zao husika.
Kufuata kanuni za kilimo bora: Kutumia mbolea na viuatilifu kwa ushauri wa kitaalamu.
Kuzingatia maji: Kuhakikisha upatikanaji wa maji ya kutosha, hasa kwa wakulima wanaozalisha mazao ya bustani.
Kuvuna kwa wakati: Kuepuka kuvuna mazao kabla au baada ya hatua inayotakiwa na mnunuzi.
Kushughulikia mazao kwa uangalifu: Kupunguza michubuko na uharibifu wakati wa kuvuna, kupanga na kusafirisha.
Kuhifadhi kumbukumbu: Kuweka kumbukumbu za matumizi ya pembejeo, tarehe za kupanda, uvunaji na kiasi cha uzalishaji.
Kwa kufanya hivyo, mkulima anaweza kujenga uaminifu kwa wanunuzi na kuongeza uwezekano wa kuingia katika mikataba ya muda mrefu.
AFCON NA SEKTA YA UTALII: FURSA YA KUKUZA SOKO LA BIDHAA ZA NDANI
Amesema ongezeko hilo linaweza kuongeza matumizi ya bidhaa za vyakula zinazozalishwa na kampuni hiyo na hivyo kupanua mauzo yake.
Kwa upande wa uchumi wa kilimo, ukuaji wa sekta ya utalii na huduma za hoteli unaweza kuwa na manufaa kwa wakulima wanaozalisha mboga, matunda na mazao mengine yanayotumika katika maandalizi ya vyakula.
Hoteli, migahawa, kampuni za upishi na taasisi mbalimbali zinahitaji bidhaa za chakula kwa matumizi ya kila siku.
Hii inatoa nafasi kwa wakulima kuangalia zaidi ya soko la kawaida na kujenga mahusiano ya kibiashara na sekta ya huduma.
Hata hivyo, ili kunufaika na fursa hizo, wakulima na vikundi vyao wanapaswa kuwa na uwezo wa kuwasilisha mazao kwa wakati, kwa ubora unaotakiwa na kwa kiasi kinachokidhi mahitaji ya wateja.
Ukuaji wa biashara za viwanda na huduma unaweza pia kuchochea ajira katika uzalishaji, usindikaji, usafirishaji na usambazaji wa bidhaa.
Bhadresh amesema ukuaji wa biashara ya kampuni hiyo utaongeza manunuzi ya mazao kutoka kwa wakulima wa ndani, kuongeza ajira kwa Watanzania na kuchangia mapato ya serikali kupitia kodi.
BIDHAA ZA TANZANIA ZAVUKA MIPAKA, MASOKO YA AFRIKA YAZIDI KUPANUKA
Moja ya mafanikio yanayoonyesha uwezo wa viwanda vya Tanzania kushindana katika soko la kikanda ni kuweza kuuza bidhaa zake katika nchi mbalimbali za Afrika.
Bhadresh Pandit amesema kampuni hiyo tayari inasambaza bidhaa zake katika nchi zikiwemo Kenya, Uganda, Burundi, Rwanda, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo, Malawi na Zambia, huku ikiendelea kuweka mikakati ya kupanua zaidi wigo wa masoko yake.
Hili ni jambo muhimu kwa wakulima kwa sababu kupanuka kwa masoko ya bidhaa zilizochakatwa kunaweza kuongeza mahitaji ya malighafi zinazotokana na kilimo.
Hata hivyo, ili bidhaa za Tanzania ziweze kuendelea kushindana katika masoko ya kimataifa, kuna umuhimu wa kuwekeza katika teknolojia za kisasa, ubora, ufungashaji, usalama wa chakula na ufanisi wa uzalishaji.
Wakulima nao wanapaswa kuelewa kuwa ubora wa bidhaa inayofika katika soko la kimataifa unaanzia shambani.
Kwa hiyo, ushindani wa bidhaa za Tanzania katika masoko ya nje unahitaji kuanzia katika uchaguzi wa mbegu, matumizi sahihi ya pembejeo, uvunaji, utunzaji na usafirishaji wa mazao.
VIJANA WATAKIWA KUONA KILIMO KAMA FURSA YA UJASIRIAMALI
Wito huo unakuja wakati ambapo kuna umuhimu wa kuongeza ushiriki wa vijana katika shughuli za uzalishaji, usindikaji na biashara ya mazao ya kilimo.
Kwa muda mrefu, baadhi ya vijana wamekuwa wakichukulia kilimo kama shughuli inayohitaji nguvu nyingi za mwili na yenye kipato kisicho na uhakika.
Hata hivyo, maendeleo ya teknolojia yanaendelea kubadilisha mtazamo huo kwa kuibua fursa mpya za uwekezaji.
Vijana wanaweza kuwekeza katika:
Kilimo cha kisasa cha nyanya na mboga nyingine.
Uzalishaji wa matunda kwa ajili ya viwanda.
Huduma za umwagiliaji na teknolojia za kilimo.
Ukusanyaji na usafirishaji wa mazao.
Uanzishaji wa vituo vya kuhifadhi mazao.
Usindikaji na ufungashaji wa bidhaa za chakula.
Masoko ya kidijitali ya kuunganisha wakulima na wanunuzi.
Jambo la msingi ni vijana kuanza kwa kufanya utafiti wa soko, kutambua mahitaji ya wanunuzi na kuandaa mpango wa biashara kabla ya kuwekeza mitaji yao.
Kilimo kinaweza kuwa biashara yenye faida pale kinapofanyika kwa kuzingatia taarifa, utaalamu na nidhamu ya kifedha.
SERIKALI INATAKIWA KUIMARISHA MAZINGIRA YA UZALISHAJI
Bhadresh Pandit ameiomba serikali kuendelea kuwawezesha wakulima na kutatua changamoto zinazowakabili ili waweze kuzalisha mazao kwa wingi na ubora unaohitajika na viwanda.
Kwa kuzingatia wito huo, kuna maeneo kadhaa yanayohitaji kupewa kipaumbele.
Kwanza, miundombinu ya umwagiliaji: Serikali na wadau wanapaswa kuendelea kuwekeza katika miradi ya umwagiliaji ili kupunguza utegemezi wa mvua na kuwezesha uzalishaji wa mazao mwaka mzima.
Pili, upatikanaji wa pembejeo: Wakulima wanahitaji mbegu bora, mbolea na viuatilifu vinavyokidhi viwango na kupatikana kwa wakati na kwa gharama zinazomudu.
Tatu, huduma za ugani: Maafisa ugani wanapaswa kuwa karibu na wakulima ili kuwasaidia kutumia teknolojia sahihi na kukabiliana na magonjwa na wadudu waharibifu.
Nne, upatikanaji wa mitaji: Taasisi za fedha zinapaswa kuendeleza bidhaa za mikopo zinazozingatia mzunguko wa uzalishaji wa mazao ya kilimo.
Tano, miundombinu ya masoko: Barabara, maghala, vituo vya ukusanyaji na mifumo ya taarifa za bei ni muhimu katika kupunguza gharama na upotevu wa mazao.
Vilevile, serikali inaweza kusaidia kuimarisha mifumo ya mikataba ya kilimo ili kulinda maslahi ya wakulima na wanunuzi.
KIJIWANI NJIRO ARUSHA: NAFASI KWA WAKULIMA KUJENGA USHIRIKIANO
Hii ni fursa kwa wakulima wa Arusha na maeneo mengine kujifunza mahitaji ya viwanda na kutafuta namna ya kuingia katika mfumo wa uzalishaji unaoongozwa na soko.
Wakulima wanaotaka kuanza ushirikiano wanashauriwa kujiandaa na taarifa muhimu zikiwemo:
Aina ya zao wanalolima.
Eneo la shamba na mahali lilipo.
Kiasi cha mazao wanachoweza kuzalisha.
Muda ambao mazao yatakuwa tayari kuvunwa.
Uwezo wa kusafirisha na kuhifadhi mazao.
Uwepo wa kikundi au ushirika wa wakulima.
Pia ni muhimu kupata maelezo ya bei, masharti ya upokeaji wa mazao, vipimo vya ubora na utaratibu wa malipo kabla ya kuanza uzalishaji mkubwa kwa kutegemea soko hilo.
UCHAMBUZI WA MKULIMA JEMBE: KILIMO CHA MIKATABA NI NJIA YA KUJENGA UCHUMI WA MKULIMA
Kwa muda mrefu, changamoto mojawapo katika sekta ya kilimo imekuwa ni pengo kati ya uzalishaji na upatikanaji wa soko.
Wakulima wamekuwa wakizalisha mazao kwa kutegemea matarajio ya kupata wanunuzi baada ya kuvuna, wakati viwanda navyo vinahitaji malighafi za kutosha na zenye ubora unaoaminika ili kuendesha uzalishaji.
Hali hii inahitaji mfumo unaowaunganisha wazalishaji na wanunuzi kabla ya msimu wa uzalishaji kuanza.
Kilimo cha mikataba kinaweza kuwa mojawapo ya njia za kupunguza changamoto hiyo, iwapo kitasimamiwa kwa uwazi na kuzingatia maslahi ya pande zote.
Kwa upande wa mkulima, manufaa yanaweza kuwa ni kupata taarifa za soko mapema, kupanga uzalishaji na kupunguza hatari ya kukosa mnunuzi.
Kwa upande wa kiwanda, manufaa ni kupata uhakika wa upatikanaji wa malighafi kwa ajili ya uzalishaji.
Lakini kuna jambo ambalo halipaswi kupuuzwa: kuwa na kiwanda pekee hakumaanishi moja kwa moja kuwa mkulima atapata faida.
Mkulima anahitaji kujua gharama zote za uzalishaji, ikiwemo mbegu, mbolea, dawa, maji, vibarua, usafiri na gharama za baada ya kuvuna.
Kwa mfano, mkulima anayezalisha nyanya kwa ajili ya kiwanda anapaswa kufanya hesabu ya gharama za uzalishaji kwa ekari na kulinganisha na bei anayotarajia kupata baada ya kuuza.
Aidha, wakulima wanapaswa kujenga mifumo ya uzalishaji wa pamoja ili kuongeza uwezo wa kujadiliana na kupata huduma ambazo mkulima mmoja mmoja anaweza kushindwa kumudu.
Jambo jingine muhimu ni kuwekeza katika miundombinu ya kuhifadhi mazao yanayoharibika haraka kama nyanya na matunda, ili kupunguza upotevu unaotokana na kuchelewa kwa usafirishaji au kutopokelewa kwa mazao kwa wakati.
Kwa upande wa viwanda, ni muhimu kuendelea kutoa taarifa za mahitaji ya malighafi, kuwasiliana na wakulima mapema na kuhakikisha taratibu za ununuzi na malipo zinaeleweka.
Kwa mtazamo wa Mkulima Jembe, mustakabali wa kilimo cha Tanzania haupo katika kuongeza ukubwa wa mashamba pekee, bali pia kujenga mfumo unaohakikisha kila zao linalozalishwa lina nafasi katika mnyororo wa thamani.
SHAMBA LIWE CHANZO CHA MALIGHAFI, KIWANDA KIWE CHANZO CHA THAMANI
Uwezo wa kiwanda cha Iringa kuchakata zaidi ya tani 250 za nyanya kwa siku, ushirikiano na wakulima zaidi ya 5,000 na uzalishaji wa bidhaa zaidi ya 40 ni mambo yanayoonyesha nafasi ya viwanda katika kuongeza thamani ya mazao ya ndani.
Hata hivyo, mafanikio ya mfumo huo yanategemea ushirikiano endelevu kati ya wakulima, viwanda, serikali, taasisi za fedha na wataalamu wa kilimo.
Ni muhimu mkulima asibaki kuwa mzalishaji wa mazao ghafi pekee, bali awe sehemu muhimu ya uchumi wa viwanda kupitia uzalishaji wenye tija, ubora na ushindani.
Tanzania ina uwezo mkubwa wa kuzalisha nyanya, karanga, pilipili, matunda na mazao mengine yanayoweza kutumika katika viwanda vya ndani na masoko ya kimataifa.
Kinachohitajika sasa ni kuhakikisha fursa hizo zinawafikia wakulima kwa vitendo, zinakuwa na mifumo ya kibiashara inayolinda maslahi yao na hatimaye kuongeza kipato cha kaya za wakulima.
Shamba likizalisha kwa tija, kiwanda kikisindika kwa ubora na soko likipatikana kwa uhakika, kilimo kinaweza kuwa moja ya injini muhimu za ukuaji wa uchumi wa Tanzania.
MKULIMA JEMBE BLOG
Kilimo, Mifugo, Mazingira na Biashara.
Hakuna maoni:
Chapisha Maoni