MBEGU MPYA ZA MAZAO MBALIMBALI ZAIDHINISHWA: FURSA KWA MKULIMA KUONGEZA MAVUNO NA KIPATO

Na Mkulima Jembe — NI JUHUDI ZETU VIJIJI KUWA MIJI

Mbegu ni msingi wa uzalishaji wa mazao ya kilimo. Ubora wa mbegu anayotumia mkulima unaweza kuathiri kwa kiasi kikubwa kiwango cha mavuno, ubora wa mazao, uwezo wa zao kustahimili changamoto za mazingira pamoja na kipato kinachopatikana baada ya mavuno.

Katika hatua ya kuendelea kuboresha uzalishaji wa kilimo nchini Tanzania, Kamati ya Taifa ya Mbegu (National Seed Committee) imeidhinisha matumizi ya aina 29 za mbegu mpya za mazao mbalimbali ya kilimo. Mazao hayo ni mahindi, mpunga, alizeti, karanga na chai.

Hatua hii ina umuhimu mkubwa kwa wakulima kwa sababu inafungua uwezekano wa kupata aina za mbegu zilizofanyiwa utafiti na kupimwa kwa kuzingatia sifa mbalimbali zinazoweza kusaidia kukabiliana na changamoto zinazowakabili wakulima.

MBEGU 29 MPYA ZILIZOIDHINISHWA

Kwa mujibu wa taarifa iliyotolewa na Waziri wa Kilimo Mifugo na Uvuvi, Mhe. Mwigulu Nchemba, kwa vyombo vya habari, kuidhinishwa kwa aina hizo za mbegu kunafuatiwa na mapendekezo yaliyofanywa na Kamati ya Taifa ya Kupitisha Aina Mpya ya Mbegu za Mazao (The National Variety Release Committee).

Mapendekezo hayo yalitolewa katika kikao kilichofanyika kuanzia tarehe 16–17 Machi 2016, katika makao makuu ya Wizara ya Kilimo Mifugo na Uvuvi jijini Dar es Salaam.

Kwa mgawanyo wa mazao, mbegu hizo mpya zilihusisha:

• Aina 16 za mahindi
• Aina 2 za mpunga
• Aina 4 za alizeti
• Aina 3 za karanga
• Aina 4 za chai

Jumla yake ni aina 29 za mbegu mpya.

Hatua hii inaonyesha umuhimu wa utafiti katika sekta ya kilimo, kwa kuwa mbegu mpya hazipaswi kuonekana kama bidhaa nyingine ya kawaida sokoni, bali ni matokeo ya mchakato wa utafiti, majaribio na tathmini unaolenga kupata aina zinazoweza kuwa na manufaa kwa mkulima.

UTAFITI WA KINA ULIFANYIKA

Taarifa hiyo ilieleza kuwa utafiti wa kina ulifanywa na vyuo vya utafiti vipatavyo 12, ambavyo vilishiriki katika mchakato wa kuzalisha aina mpya za mbegu.

Hili ni jambo muhimu kwa mkulima kuelewa.

Kabla aina mpya ya mbegu haijaidhinishwa, inahitaji kufanyiwa tathmini ili kuangalia sifa zake na namna inavyoweza kufanya kazi katika mazingira ya kilimo.

Kwa mujibu wa taarifa hiyo, aina hizo mpya za mbegu zilionyesha sifa mbalimbali zikiwemo:

Kustahimili ukame, kutoa mavuno mengi, kuwa na ukinzani dhidi ya magonjwa na wadudu, kukomaa mapema na kupendwa na wakulima.

Sifa hizi zina umuhimu mkubwa katika mazingira ambayo wakulima wanakabiliwa na changamoto mbalimbali za uzalishaji.

1. KUSTAHIMILI UKAME

Moja ya changamoto kubwa katika kilimo ni upatikanaji usiotabirika wa maji na mvua.

Mbegu zenye uwezo wa kustahimili ukame zinaweza kuwa na umuhimu mkubwa katika maeneo yanayopata mvua chache au ambazo misimu ya mvua imekuwa ikibadilika.

Hata hivyo, mkulima anatakiwa kuelewa kwamba mbegu inayostahimili ukame haimaanishi kwamba haihitaji maji kabisa. Maana yake ni kwamba aina hiyo inaweza kuwa na uwezo bora zaidi wa kuvumilia vipindi vya upungufu wa maji ukilinganisha na aina nyingine chini ya mazingira yanayofaa.

Kwa hiyo, matumizi ya mbegu bora yanapaswa kuambatana na kanuni nyingine za kilimo bora kama vile kupanda kwa wakati, kuhifadhi unyevu wa udongo, kudhibiti magugu na kutumia mbinu sahihi za kilimo.

2. KUTOA MAVUNO MENGI

Mkulima anapopanda mbegu, lengo kubwa ni kupata mavuno yenye tija.

Aina zinazoweza kutoa mavuno mengi zinaweza kumsaidia mkulima kuongeza uzalishaji katika eneo alilonalo.

Lakini mavuno mengi hayaamuliwi na mbegu pekee.

Mkulima anapaswa kuunganisha mbegu bora na:

• maandalizi mazuri ya shamba;
• rutuba ya kutosha;
• upandaji kwa wakati;
• nafasi sahihi kati ya mimea;
• palizi;
• udhibiti wa magonjwa na wadudu;
• matumizi sahihi ya mbolea;
• uvunaji kwa wakati;
• utunzaji mzuri baada ya mavuno.

Kwa hiyo, mbegu bora ni mwanzo wa uzalishaji bora, lakini si mwisho wa mchakato.

3. UKINZANI DHIDI YA MAGONJWA NA WADUDU

Magonjwa na wadudu ni miongoni mwa sababu zinazoweza kupunguza mavuno shambani.

Aina za mbegu zenye ukinzani au uwezo mkubwa wa kuvumilia baadhi ya magonjwa na wadudu zinaweza kumsaidia mkulima kupunguza athari za visumbufu hivyo.

Hata hivyo, mkulima hapaswi kuacha kufuatilia shamba kwa sababu tu ametumia mbegu yenye ukinzani.

Ni muhimu kuendelea kufanya ukaguzi wa shamba na kuchukua hatua mapema endapo dalili za ugonjwa au mashambulizi ya wadudu zitaonekana.

4. KUKOMAA MAPEMA

Aina zinazokomaa mapema zinaweza kuwa na faida kubwa kwa mkulima.

Kwanza, zinaweza kumwezesha mkulima kuvuna mapema na hivyo kupata chakula au kipato ndani ya muda mfupi.

Pili, kwa baadhi ya maeneo, zao linalokomaa mapema linaweza kusaidia kupunguza hatari ya kukumbwa na vipindi vya ukame vinavyoweza kutokea mwishoni mwa msimu.

Hata hivyo, muda wa kukomaa unaweza kutegemea aina ya mbegu, mazingira, hali ya hewa na usimamizi wa shamba.

MBEGU NA MAHITAJI YA MKULIMA

Taarifa inaeleza pia kwamba aina hizo mpya zilikuwa na sifa ya kupendwa na wakulima.

Hii ni hoja muhimu kwa sababu utafiti wa kilimo unapaswa kuzingatia mahitaji halisi ya mkulima.

Mbegu inaweza kuwa na sifa nzuri kisayansi, lakini kama haikidhi mahitaji ya mtumiaji wa mwisho, inaweza kuwa na changamoto katika kupokelewa na soko.

Mkulima anahitaji mbegu inayoweza kutoa mavuno mazuri lakini pia anahitaji mazao yenye soko, ubora unaokubalika na matumizi yanayohitajika na walaji au viwanda.

MAHINDI: AINA 16 MPYA

Katika aina 29 zilizoidhinishwa, 16 zilikuwa za mahindi.

Mahindi ni zao muhimu katika uzalishaji wa chakula na uchumi wa kaya nyingi za wakulima.

Kwa hiyo, kuongezeka kwa aina zilizofanyiwa utafiti kunaweza kuwapa wakulima nafasi ya kuchagua mbegu kulingana na mazingira yao na malengo ya uzalishaji.

Mkulima wa mahindi anapaswa kuzingatia zaidi ya jina la mbegu. Anapaswa kuuliza:

Je, aina hii inafaa kwa eneo langu?

Inakomaa baada ya muda gani?

Ina uwezo gani dhidi ya changamoto zinazopatikana katika eneo langu?

Mavuno yake yanakubalika kwa soko gani?

Maswali hayo yanaweza kumsaidia mkulima kufanya uamuzi wa kilimo unaozingatia taarifa badala ya kufuata tu mazoea.

MPUNGA: AINA 2 MPYA

Aina mbili za mpunga zilihusishwa katika mbegu mpya zilizoidhinishwa.

Kwa wakulima wa mpunga, aina bora zinaweza kuwa muhimu katika kuongeza tija endapo zitatumika pamoja na mbinu bora za uzalishaji.

Kilimo cha mpunga kinahitaji kuzingatia mazingira ya eneo, upatikanaji wa maji, aina ya udongo, muda wa kupanda na mahitaji ya soko.

Kwa hiyo, uchaguzi wa mbegu unapaswa kufanyika kwa kuzingatia mfumo mzima wa uzalishaji.

ALIZETI: AINA 4 MPYA

Aina nne za alizeti ziliidhinishwa.

Alizeti ni zao lenye umuhimu katika uzalishaji wa mbegu za mafuta.

Kuongezeka kwa aina za mbegu kunaweza kutoa nafasi ya kuendeleza uzalishaji wa alizeti na kuongeza upatikanaji wa malighafi kwa sekta ya uchakataji wa mafuta.

Kwa mkulima wa alizeti, jambo la muhimu si mavuno ya shambani pekee, bali pia ubora wa mbegu na mahitaji ya wanunuzi.

Hivyo, mkulima anayelenga biashara anapaswa kuangalia soko kabla ya kuamua aina ya mbegu na ukubwa wa eneo la kupanda.

KARANGA: AINA 3 MPYA

Katika mazao yaliyoidhinishwa pia kulikuwa na aina tatu za karanga.

Karanga zinaweza kutumika kama chakula na pia kuwa malighafi kwa bidhaa mbalimbali za uchakataji.

Kwa hiyo, mbegu bora za karanga zinaweza kuwa sehemu ya mnyororo mpana wa thamani unaohusisha uzalishaji, ukusanyaji, uchakataji, ufungashaji na biashara.

Mkulima anapaswa kuangalia uwezekano wa kupata soko la uhakika na pia kuchunguza fursa za kuongeza thamani ya karanga badala ya kuuza mazao ghafi pekee.

CHAI: AINA 4 MPYA

Taarifa pia ilihusisha aina nne za chai.

Chai ni zao la muda mrefu, hivyo uchaguzi wa aina ya mbegu au miche una umuhimu mkubwa kwa mkulima kwa sababu uamuzi wa kupanda unahusisha uwekezaji wa muda mrefu.

Kwa zao kama chai, mkulima anapaswa kuzingatia mazingira yanayofaa, ushauri wa wataalamu, upatikanaji wa masoko na mahitaji ya viwanda.

MBEGU HIZI ZILIKUWA ZIANZE KUFIKISHWA KWA WAKULIMA

Taarifa hiyo iliongeza kuwa aina hizo za mbegu zitaanza kuzalishwa na makampuni mbalimbali ya uzalishaji mbegu pamoja na Wakala wa Taifa wa Mbegu za Kilimo (Agriculture Seeds Agency – ASA).

Lengo lilikuwa kuzifikisha aina hizo mpya za mbegu bora kwa wakulima kuanzia msimu wa kilimo 2017/2018.

Hii inaonyesha kwamba kuidhinishwa kwa mbegu ni hatua moja tu katika mnyororo wa mbegu.

Baada ya utafiti na idhini, kuna haja ya kuzalisha mbegu kwa kiwango kinachotosheleza mahitaji ya wakulima, kuzisambaza, kuwafundisha wakulima namna ya kuzitumia na kuhakikisha taarifa sahihi kuhusu sifa zake zinawafikia watumiaji.

MKULIMA ANAPASWA KUJUA NINI KABLA YA KUNUNUA MBEGU?

Mkulima anaponunua mbegu mpya, hapaswi kuangalia kifurushi pekee.

Anapaswa kupata taarifa kuhusu:

1. Aina ya zao na mbegu

Jua aina unayonunua na sifa zake.

2. Eneo linalofaa

Si kila mbegu inafaa kwa kila mazingira.

3. Muda wa kukomaa

Taarifa hii humsaidia mkulima kupanga msimu wa kilimo na mavuno.

4. Uwezo wa mavuno

Mkulima ajue kiwango cha uzalishaji kinachotarajiwa chini ya usimamizi mzuri.

5. Ukinzani dhidi ya magonjwa na wadudu

Hii inaweza kumsaidia kuchagua aina inayofaa kulingana na changamoto za eneo lake.

6. Upatikanaji wa mbegu

Ni muhimu kuchagua chanzo cha kuaminika ili kupunguza hatari ya kununua mbegu zisizo na ubora.

MBEGU BORA PEKE YAKE HAZITOSHI

Hili ni jambo ambalo mkulima anapaswa kulielewa vizuri.

Mkulima anaweza kununua mbegu bora lakini akapata mavuno duni kama atapanda kwa kuchelewa, hatadhibiti magugu, hatatumia nafasi sahihi au atapuuza magonjwa na wadudu.

Kwa hiyo, teknolojia ya mbegu inapaswa kwenda sambamba na maarifa ya kilimo bora.

Mbegu bora + udongo mzuri + maji + lishe ya mimea + usimamizi mzuri + soko = nafasi kubwa zaidi ya kupata tija na kipato.

MBEGU MPYA NA MABADILIKO YA TABIANCHI

Katika kipindi ambacho kilimo kinakabiliwa na mabadiliko ya hali ya hewa, utafiti wa mbegu unaweza kuwa sehemu ya mkakati wa kuongeza ustahimilivu wa uzalishaji.

Aina zinazoweza kustahimili ukame au kukomaa mapema zinaweza kuwa na umuhimu katika maeneo yenye misimu isiyotabirika.

Lakini mkulima pia anapaswa kutumia mbinu nyingine za kukabiliana na changamoto za hali ya hewa, kama kuhifadhi unyevu wa udongo, kutumia kilimo kinachofaa mazingira, kubadilisha mazao na kupanga muda wa kupanda kwa kuzingatia taarifa za hali ya hewa.

FURSA YA KILIMO CHA KIBIASHARA

Hatua ya kuidhinisha mbegu mpya inaweza pia kutazamwa kama sehemu ya mabadiliko kutoka kilimo cha kujikimu kwenda kilimo cha kibiashara.

Mkulima wa sasa anahitaji kujiuliza:

Nitalima nini?

Nitalima kiasi gani?

Nani atanunua?

Bei itakuwaje?

Nitapata faida kiasi gani?

Haya ni maswali muhimu kwa sababu lengo la kilimo cha biashara si kupata mavuno mengi pekee, bali kupata faida baada ya gharama za uzalishaji.

Kuidhinishwa kwa aina 29 za mbegu mpya za mahindi, mpunga, alizeti, karanga na chai ni hatua inayoonyesha nafasi kubwa ya utafiti katika kuboresha sekta ya kilimo.

Kwa mujibu wa taarifa iliyotolewa na Mhe. Mwigulu Nchemba, aina hizo zilitokana na utafiti uliofanywa na vyuo vya utafiti vipatavyo 12, huku mbegu hizo zikiwa na sifa mbalimbali ikiwemo kustahimili ukame, kutoa mavuno mengi, kuwa na ukinzani dhidi ya magonjwa na wadudu, kukomaa mapema na kupendwa na wakulima.

Hatua hiyo ya kamati inalenga kuongeza tija na kipato kwa mkulima, kama ilivyoelezwa katika taarifa hiyo.

Kwa mkulima wa Tanzania, ujumbe muhimu ni mmoja: mbegu ni teknolojia ya kilimo. Kuchagua mbegu sahihi kwa mazingira sahihi na kuifuata kwa usimamizi mzuri kunaweza kuwa mwanzo wa kuongeza uzalishaji, usalama wa chakula na kipato.

Hata hivyo, mkulima anapaswa kufanya uamuzi kwa kupata taarifa sahihi kutoka kwa wataalamu na kutumia mbegu kutoka vyanzo vinavyoaminika.

MKULIMA JEMBE INAKUSHAURI

Usichague mbegu kwa sababu tu umeambiwa ni mpya. Jua sifa zake, jua eneo linalofaa, jua muda wa kukomaa, jua mahitaji yake ya uzalishaji na, muhimu zaidi, jua soko la mazao utakayovuna.

MKULIMA JEMBE BLOG
NI JUHUDI ZETU VIJIJI KUWA MIJI