Hata hivyo, kwa mkulima, thamani ya kitunguu haipaswi kuishia kwenye kuuza vitunguu vibichi kutoka shambani. Mnyororo mzima wa thamani unaanzia kwenye uchaguzi wa mbegu, maandalizi ya shamba, uzalishaji wa miche, upandaji, umwagiliaji, lishe ya mimea, udhibiti wa magonjwa na wadudu, uvunaji, ukaushaji na uhifadhi. Hatua inayofuata ni kuchakata kitunguu na kukigeuza kuwa bidhaa zenye thamani zaidi.
Kwa mtazamo wa MKULIMA JEMBE, kilimo cha kitunguu kinapaswa kuangaliwa si kama uzalishaji wa zao pekee, bali kama biashara yenye mnyororo wa thamani kuanzia shambani hadi kwa mlaji.
1. Kitunguu ni zao la chakula na biashara
Mkulima anaweza kuuza:
Kitunguu kibichi;
Kitunguu kilichokaushwa;
Kitunguu kilichokatwa na kufungashwa;
Unga wa kitunguu;
Vipande vya kitunguu vilivyokaushwa;
Kitunguu kilichosindikwa kwa matumizi ya vyakula;
Mabaki ya kitunguu kwa matumizi mbalimbali ya kilimo au uzalishaji.
Hii ina maana kwamba mkulima mwenye maarifa ya uchakataji anaweza kupunguza utegemezi wa soko la kitunguu kibichi pekee.
2. Safari inaanzia kwenye uchaguzi wa mbegu
Mkulima anatakiwa kuchagua mbegu kulingana na:
Mazingira ya eneo lake:
Aina mbalimbali za kitunguu zinaweza kuwa na mahitaji tofauti ya muda wa mwanga, joto na unyevu.
Muda wa kukomaa:
Aina za mapema zinaweza kumsaidia mkulima kupata mavuno kwa muda mfupi, wakati aina zinazokomaa baadaye zinaweza kuwa na sifa nyingine zinazofaa kwa uzalishaji au uhifadhi.
Uwezo wa kuhifadhi:
Ikiwa mkulima analenga kuhifadhi vitunguu baada ya mavuno, ni muhimu kuchagua aina yenye sifa nzuri za uhifadhi.
Soko:
Mkulima asichague mbegu kwa kuangalia uzalishaji pekee. Anapaswa kujiuliza: Nani atanunua kitunguu hiki? Wanahitaji ukubwa gani? Rangi gani? Aina gani?
Hapa ndipo kilimo kinapobadilika kuwa biashara.
3. Uchaguzi wa eneo la kulima
Udongo unatakiwa uwe:
Wenye rutuba;
Unaopitisha maji vizuri;
Usio na maji kutuama;
Uliowekewa mabaki ya mimea yaliyooza vizuri au mboji inapohitajika;
Usiwe na matatizo makubwa ya magonjwa yanayotokana na udongo.
Mkulima anatakiwa kufanya uchunguzi wa udongo kabla ya kuanzisha uzalishaji mkubwa. Kipimo cha udongo kinaweza kusaidia kuelewa hali ya virutubisho na tindikali ya udongo, hivyo kurahisisha kupanga matumizi ya mbolea.
4. Maandalizi ya shamba
Shamba linapaswa kuandaliwa mapema.
Udongo unapaswa kulainishwa vizuri na mabonge makubwa kuvunjwa. Matuta au vitalu vinaweza kutumika kulingana na aina ya udongo na mfumo wa umwagiliaji.
Mkulima anatakiwa pia kuhakikisha kwamba shamba lina mfumo mzuri wa kupitisha maji.
Maji mengi kwenye eneo la mizizi yanaweza kusababisha matatizo ya mizizi na magonjwa.
5. Uzalishaji wa miche
Kwa aina zinazozalishwa kupitia miche, mbegu hupandwa kwenye kitalu kilichoandaliwa vizuri.
Kitalu kinapaswa kuwa:
Safi;
Chenye udongo unaopitisha maji;
Kisicho na historia kubwa ya magonjwa;
Chenye unyevu unaodhibitiwa;
Kilicholindwa dhidi ya wadudu na wanyama.
Miche inahitaji uangalizi mkubwa katika hatua za awali kwa sababu ndiyo msingi wa mimea itakayohamishiwa shambani.
Miche dhaifu inaweza kusababisha mimea isiyokuwa na nguvu na hatimaye kupunguza ubora wa mavuno.
6. Kupandikiza miche shambani
Miche inapofikia hatua inayofaa kwa kupandikizwa, mkulima anapaswa kuihamisha kwa uangalifu ili kupunguza uharibifu wa mizizi.
Nafasi kati ya mimea na mistari inapaswa kuzingatia aina ya kitunguu, mfumo wa uzalishaji na ushauri wa kitaalamu wa eneo husika.
Kupanda kwa msongamano mkubwa kupita kiasi kunaweza kuongeza ushindani wa maji, virutubisho na mwanga.
Kwa upande mwingine, nafasi kubwa sana inaweza kupunguza idadi ya mimea kwa eneo.
Hivyo, nafasi sahihi ni sehemu ya usimamizi wa uzalishaji, si jambo la kubahatisha.
7. Umwagiliaji: maji mengi si sawa na kilimo bora
Kitunguu kinahitaji maji ya kutosha katika hatua mbalimbali za ukuaji, lakini umwagiliaji kupita kiasi unaweza kuleta matatizo.
Mkulima anapaswa kuzingatia:
Aina ya udongo;
Hali ya hewa;
Hatua ya ukuaji wa mmea;
Mfumo wa umwagiliaji;
Unyevu uliopo kwenye udongo.
Mfumo wa drip irrigation unaweza kusaidia katika usimamizi mzuri wa maji kwa maeneo yenye uwekezaji wa umwagiliaji, lakini mfumo unaotumika unapaswa kuchaguliwa kulingana na mazingira na uwezo wa mkulima.
Lengo si kumwagilia maji mengi, bali kutoa maji yanayohitajika kwa wakati unaofaa.
8. Lishe ya kitunguu
Kitunguu kinahitaji virutubisho mbalimbali ili kukua vizuri.
Mkulima anatakiwa kutambua kuwa mbolea nyingi si lazima zimaanishe mavuno mengi.
Matumizi ya mbolea yanapaswa kuongozwa na:
Matokeo ya uchunguzi wa udongo;
Mahitaji ya zao;
Hatua ya ukuaji;
Aina ya udongo;
Ushauri wa wataalamu wa kilimo.
Virutubisho kama nitrojeni, fosforasi, potasiamu na virutubisho vidogo vinaweza kuwa na nafasi katika ukuaji wa zao, lakini uwiano na muda wa matumizi ni muhimu.
Nitrojeni nyingi hasa katika hatua zisizofaa inaweza kuathiri ukuaji na ubora wa bulb pamoja na uhifadhi.
9. Udhibiti wa magugu
Magugu hushindana na kitunguu kwa:
Maji;
Virutubisho;
Mwanga;
Nafasi.
Kwa sababu kitunguu kina majani ambayo yanaweza kuwa dhaifu ukilinganisha na baadhi ya magugu, shamba linapaswa kusimamiwa mapema.
Mkulima anaweza kutumia njia mbalimbali za udhibiti wa magugu kulingana na mfumo wa uzalishaji, ikiwa ni pamoja na palizi na mbinu nyingine zinazokubalika kitaalamu.
Matumizi ya viuatilifu vya magugu yanapaswa kufanywa kwa kufuata maelekezo ya bidhaa na ushauri wa wataalamu.
10. Wadudu na magonjwa
Miongoni mwa changamoto zinazoweza kuathiri kitunguu ni wadudu kama thrips, pamoja na magonjwa mbalimbali yanayoweza kuathiri majani, mizizi au bulb.
Mkulima asisubiri tatizo liwe kubwa.
Anapaswa kufanya ukaguzi wa shamba mara kwa mara.
Angalia:
Kubadilika kwa rangi ya majani;
Kukunjamana kwa majani;
Madoa;
Kukauka kwa majani;
Wadudu wadogo kwenye majani;
Mizizi kuoza;
Bulb kuwa na dalili zisizo za kawaida.
Usimamizi bora wa wadudu na magonjwa unapaswa kuzingatia Integrated Pest Management (IPM), ambayo inahusisha ufuatiliaji, usafi wa shamba, matumizi ya mbinu za kinga na matumizi sahihi ya viuatilifu inapokuwa muhimu.
11. Usalama wa matumizi ya viuatilifu
Mkulima anayelenga kuuza bidhaa kwenye masoko yenye viwango vya ubora lazima azingatie usalama wa chakula.
Anapaswa:
Kutumia dawa zilizosajiliwa kwa matumizi husika;
Kufuatilia maelekezo ya lebo;
Kuheshimu muda wa kusubiri kabla ya kuvuna;
Kutumia vifaa vya kujikinga;
Kutohifadhi dawa pamoja na chakula;
Kutotumia dozi kwa kubahatisha.
Hii ni muhimu kwa afya ya mlaji na pia kwa kulinda soko la mkulima.
12. Kitunguu kinapokomaa
Mkulima anatakiwa kufuatilia dalili za ukomavu kulingana na aina inayolimwa.
Moja ya dalili zinazoweza kuonekana ni majani kuanza kuelekea chini na kukauka kwa kiwango kinachotarajiwa.
Lakini mkulima hatakiwi kutegemea ishara moja pekee. Uamuzi wa kuvuna unapaswa kuzingatia aina, hali ya shamba na matumizi yanayokusudiwa.
Ikiwa kitunguu kinalenga kuhifadhiwa, uvunaji na ukaushaji vina umuhimu mkubwa.
13. Uvunaji wa kitunguu
Uvunaji unatakiwa kufanywa kwa uangalifu.
Kuumiza bulb wakati wa kuvuna kunaweza kusababisha kuoza wakati wa uhifadhi.
Mkulima anatakiwa kuepuka:
Kukata au kuchoma bulb;
Kutupa vitunguu kwa nguvu;
Kuchanganya vitunguu vilivyoharibika na vilivyo bora;
Kuvuna na kuweka kwenye mazingira yenye unyevu mwingi.
Baada ya kuvuna, hatua inayofuata ni curing, yaani kukausha vizuri sehemu ya juu ya kitunguu na ngozi yake ili kuongeza uwezo wa kuhifadhi.
14. Curing: siri muhimu baada ya mavuno
Hasara nyingi za wakulima hazitokei shambani pekee. Baadhi hutokea baada ya mavuno.
Kitunguu kinahitaji kukaushwa vizuri kabla ya kuhifadhiwa.
Mchakato huu husaidia:
Kukausha shingo ya kitunguu;
Kuimarisha ngozi ya nje;
Kupunguza unyevu wa ziada;
Kupunguza uwezekano wa kuoza;
Kuongeza uwezo wa kuhifadhi.
Vitunguu vilivyokaushwa vibaya vinaweza kuoza haraka na kusababisha hasara.
15. Uhifadhi wa kitunguu
Baada ya kukaushwa, vitunguu vinapaswa kuhifadhiwa kwenye mazingira:
Yenye hewa ya kutosha;
Yasiyo na unyevu mwingi;
Yaliyolindwa dhidi ya mvua;
Yaliyosafishwa;
Yenye mfumo mzuri wa kuondoa joto na unyevu inapohitajika.
Mkulima anatakiwa kukagua bidhaa mara kwa mara na kuondoa vitunguu vinavyoanza kuoza.
Kitunguu kimoja kilichooza kinaweza kuathiri vingine, hivyo usafi na ukaguzi ni muhimu.
16. Ufungashaji na upangaji wa daraja
Badala ya kuchanganya vitunguu vyote, mkulima anaweza kuvipanga kulingana na:
Ukubwa;
Ubora;
Rangi;
Ukomavu;
Uharibifu;
Mahitaji ya mnunuzi.
Hii inaweza kusaidia kupata masoko tofauti.
Kwa mfano, hoteli inaweza kuwa na mahitaji tofauti na mfanyabiashara wa jumla.
Ufungashaji mzuri pia huongeza taswira ya bidhaa.
17. Kutoka kuuza kitunguu hadi kutengeneza bidhaa
Hapa ndipo fursa kubwa ya kuongeza thamani inapoanza.
Badala ya kuuza kilo moja ya kitunguu ikiwa kibichi pekee, mkulima au kikundi cha wakulima kinaweza kuwekeza kwenye usindikaji.
Bidhaa zinazoweza kuzalishwa kutokana na kitunguu ni pamoja na:
1. Unga wa kitunguu
Kitunguu kinaweza kusafishwa, kukatwa vipande, kukaushwa na kusagwa kuwa unga.
Unga huo unaweza kutumika katika:
Supu;
Viungo;
Uzalishaji wa vyakula;
Migahawa;
Hoteli;
Viwanda vya chakula.
2. Vipande vya kitunguu vilivyokaushwa
Kitunguu hukatwa katika vipande, kukaushwa na kufungwa katika vifungashio.
Bidhaa hii inaweza kuwa rahisi kwa mlaji anayetaka kuhifadhi kitunguu kwa muda mrefu.
3. Kitunguu kilichokaushwa kwa matumizi ya viwandani
Viwanda vya chakula vinaweza kutumia kitunguu kilichokaushwa kama malighafi ya kutengeneza bidhaa mbalimbali.
4. Mchanganyiko wa viungo
Unga wa kitunguu unaweza kuchanganywa na viungo vingine vinavyokubalika ili kutengeneza mchanganyiko wa viungo vya kupikia.
Hapa ndipo mkulima anaweza kuingia kwenye biashara ya brand badala ya kuuza malighafi pekee.
18. Jinsi ya kutengeneza unga wa kitunguu
Mchakato wa msingi unaweza kuwa:
Kitunguu → Kusafisha → Kukata → Kukausha → Kusaga → Kuchuja → Kufungasha → Kuweka lebo → Kusambaza sokoni
Hatua ya kwanza ni kuchagua vitunguu vyenye ubora mzuri.
Vitunguu vinaoshwa na kusafishwa kwa njia salama, kisha hukatwa vipande vidogo.
Baada ya hapo hukausha kwa kutumia mfumo unaofaa, kama dryer ya chakula inayodhibiti joto na usafi, mpaka kufikia kiwango kinachofaa cha ukavu.
Vipande vilivyokauka husagwa kuwa unga.
Unga unaweza kuchujwa ili kupata ukubwa unaofanana wa chembe.
Baada ya hapo hufungwa katika vifungashio vinavyolinda bidhaa dhidi ya unyevu, hewa na uchafu.
19. Usindikaji unahitaji usafi wa kiwango cha chakula
Mkulima akianza kutengeneza bidhaa ya chakula, anabadilika kutoka kuwa mzalishaji wa kilimo pekee na kuwa msindikaji wa chakula.
Hivyo anapaswa kuzingatia:
Usafi wa eneo la uzalishaji;
Usafi wa wafanyakazi;
Vifaa safi;
Maji salama;
Ufungashaji salama;
Udhibiti wa unyevu;
Uhifadhi mzuri;
Taarifa sahihi kwenye lebo;
Mahitaji ya kisheria na viwango vinavyohusika.
Bidhaa ya chakula haiwezi kuuzwa kwa kuangalia ladha pekee. Usalama na ubora ni sehemu ya bidhaa.
20. Ufungashaji unaweza kuongeza thamani
Fikiria tofauti kati ya:
Kitunguu kibichi kwenye gunia
na
Unga wa kitunguu uliosindikwa, uliopimwa, umefungashwa, umewekewa jina la bidhaa na taarifa muhimu.
Bidhaa ya pili imepitia hatua nyingi zaidi za kuongeza thamani.
Ufungashaji unaweza kuwa katika vipimo mbalimbali kulingana na soko, kama:
Kifurushi kidogo kwa matumizi ya nyumbani;
Kifurushi cha kati;
Kifurushi kikubwa kwa migahawa;
Ufungashaji wa jumla kwa viwanda.
21. Kuanzisha kiwanda kidogo cha usindikaji
Mkulima mmoja anaweza kupata changamoto ya gharama za mashine.
Suluhisho linaweza kuwa vikundi vya wakulima, vyama vya ushirika au kampuni za pamoja.
Badala ya kila mkulima kununua dryer, grinder na mashine nyingine peke yake, kikundi kinaweza kuwekeza kwa pamoja.
Mlolongo unaweza kuwa:
Wakulima → Kukusanya kitunguu → Kuchagua → Kusindika → Kufungasha → Brand → Kusambaza
Hii inaweza kuongeza nguvu ya majadiliano na kupunguza gharama kwa mkulima mmoja mmoja.
22. Masoko ndiyo yaamue uzalishaji
Moja ya makosa makubwa ni kulima kwanza halafu kuanza kutafuta mnunuzi.
Mkulima wa biashara anapaswa kuanza na swali:
Soko langu ni nani?
Anaweza kulenga:
Masoko ya jumla;
Masoko ya rejareja;
Migahawa;
Hoteli;
Shule;
Hospitali;
Wauzaji wa viungo;
Viwanda vya chakula;
Wafanyabiashara wa bidhaa zilizofungashwa;
Masoko ya nje, pale anapokidhi masharti.
Kwa bidhaa iliyosindikwa, utafiti wa soko ni muhimu zaidi.
23. Teknolojia inaweza kumbadilisha mkulima
Teknolojia inaweza kusaidia katika:
Kufuatilia bei;
Kutafuta wanunuzi;
Kujifunza mbinu bora za kilimo;
Kutumia mifumo ya umwagiliaji yenye ufanisi;
Kukausha bidhaa;
Kufungasha;
Kutangaza bidhaa kupitia mitandao ya kijamii;
Kupokea oda kutoka kwa wateja.
Mkulima wa sasa hapaswi kuwa mtu anayezalisha tu. Anapaswa kuwa mzalishaji, mfanyabiashara na mbunifu wa bidhaa.
24. Mabaki ya kitunguu yanaweza kuwa fursa
Katika usindikaji, si kila sehemu ya kitunguu itaingia kwenye bidhaa kuu.
Maganda na mabaki yanaweza kuwa na matumizi mengine kulingana na mfumo wa usimamizi wa taka.
Mabaki ya mimea yanaweza kuelekezwa kwenye mfumo wa kutengeneza mboji au matumizi mengine yanayofaa badala ya kutupwa ovyo.
Hii inaendana na dhana ya uchumi mzunguko (circular economy) ambapo taka kutoka kwenye uzalishaji mmoja zinaweza kuwa malighafi ya shughuli nyingine.
25. Uchambuzi wa biashara: usiuze mazao yote kwa wakati mmoja
Mkulima anaweza kutumia mfumo wa kugawa mavuno.
Kwa mfano:
Sehemu ya kwanza:
Kuuza kitunguu kibichi wakati bei ni nzuri.
Sehemu ya pili:
Kuhifadhi kwa muda unaofaa ili kusubiri soko.
Sehemu ya tatu:
Kusindika kuwa bidhaa iliyokaushwa au unga.
Mfumo huu unaweza kumsaidia mkulima kupunguza utegemezi wa bei ya siku moja.
Hata hivyo, uamuzi wa kuhifadhi au kusindika unapaswa kuzingatia gharama halisi, bei inayotarajiwa na uwezo wa kuhifadhi.
26. Gharama za uzalishaji lazima zijulikane
Mkulima anayelima kwa biashara anapaswa kuandika gharama zote.
Mfano wa gharama ni:
Mbegu;
Kitalu;
Maandalizi ya shamba;
Mbolea;
Dawa;
Maji;
Umeme au mafuta;
Kazi;
Kuvuna;
Usafirishaji;
Ufungashaji;
Uhifadhi;
Usindikaji;
Masoko.
Bila kujua gharama, mkulima anaweza kuuza bidhaa na kudhani amepata faida wakati kumbe amepata hasara.
27. Mfano wa mnyororo wa thamani wa kitunguu
Mnyororo unaweza kuonekana hivi:
MBEGU
↓
KITALU
↓
SHAMBA
↓
UMWAGILIAJI NA LISHE
↓
UVUNAJI
↓
CURING
↓
UPANGAJI
↓
UHIFADHI
↓
SOKO
↓
USINDIKAJI
↓
UNGA / VIPANDE VILIVYOKAUSHWA / VIUNGO
↓
UFUNGASHAJI
↓
BRAND
↓
MASOKO YA REJAREJA NA VIWANDA
Huu ndio mnyororo unaoweza kubadilisha kilimo cha kitunguu kutoka biashara ya malighafi kuwa biashara ya bidhaa zenye thamani.
28. Changamoto zinazoweza kumkabili mkulima
Pamoja na fursa, kuna changamoto mbalimbali.
Bei kubadilika
Bei inaweza kushuka wakati wa mavuno kutokana na uzalishaji mkubwa au mabadiliko ya mahitaji.
Hasara baada ya mavuno
Kitunguu kisipokaushwa na kuhifadhiwa vizuri kinaweza kuoza.
Gharama za pembejeo
Mbegu, mbolea, maji, dawa na kazi vinaweza kuongeza gharama za uzalishaji.
Ukosefu wa taarifa za soko
Mkulima anaweza kuzalisha bila kujua mahitaji ya wanunuzi.
Ukosefu wa teknolojia ya usindikaji
Vifaa vya kukausha, kusaga na kufungasha vinaweza kuwa ghali kwa mkulima mmoja.
Viwango vya bidhaa
Bidhaa iliyosindikwa lazima izingatie mahitaji ya usalama na ubora wa chakula.
29. Suluhisho ni kuongeza thamani
Suluhisho la muda mrefu si kulalamika kuhusu bei pekee.
Mkulima anaweza kuanza kujenga uwezo wa:
Kuzalisha → Kuhifadhi → Kusindika → Kufungasha → Kuuza.
Hii ndiyo sababu vikundi vya wakulima vina umuhimu mkubwa.
Kikundi kinaweza kuanzisha kituo kidogo cha ukusanyaji, uhifadhi au usindikaji.
30. Fursa kwa vijana
Sekta ya kitunguu inaweza kutoa ajira zaidi ya kilimo.
Vijana wanaweza kushiriki katika:
Uzalishaji wa miche;
Umwagiliaji;
Usafirishaji;
Uhifadhi;
Usindikaji;
Ubunifu wa vifungashio;
Uuzaji mtandaoni;
Utafiti wa masoko;
Uendeshaji wa mashine;
Ujenzi wa brand.
Hivyo, zao la kitunguu linaweza kuwa chanzo cha ajira katika mnyororo mzima wa thamani.
31. Ushauri kwa mkulima wa Kitunguu
Mkulima anayataka mafanikio anapaswa kuzingatia mambo haya:
Kwanza: Chagua mbegu inayofaa mazingira na soko.
Pili: Fanya uchunguzi wa udongo inapowezekana.
Tatu: Tumia maji kwa usahihi.
Nne: Fuatilia wadudu na magonjwa mapema.
Tano: Usivune bila kuzingatia ukomavu.
Sita: Kausha kitunguu vizuri baada ya kuvuna.
Saba: Panga bidhaa kwa madaraja.
Nane: Tafuta soko kabla ya uzalishaji mkubwa.
Tisa: Rekodi gharama na mapato.
Kumi: Fikiria kuongeza thamani kupitia ukaushaji na usindikaji.
KITUNGUU SI ZAO TU, NI BIASHARA YA MNYORORO WA THAMAN
Safari ya kitunguu inaanzia kwenye mbegu, inaendelea kwenye shamba, umwagiliaji, lishe, udhibiti wa wadudu na magonjwa, uvunaji, ukaushaji, uhifadhi, ufungashaji, na hatimaye usindikaji.
Katika hatua ya mwisho, kitunguu kinaweza kugeuzwa kuwa bidhaa kama unga wa kitunguu na vipande vya kitunguu vilivyokaushwa, hivyo kuongeza thamani na kupanua masoko.
Kwa hiyo, mkulima wa kisasa anatakiwa kujiuliza si tu:
“Nitazalisha kiasi gani cha kitunguu?”
bali pia:
“Nitauza kwa nani, nitahifadhi kiasi gani, nitasindika kiasi gani, na nitapata thamani gani kutoka kwenye kila kilo?”
Hapo ndipo tunapoona tofauti kati ya kulima kitunguu na kujenga biashara ya kitunguu.
Kwa MKULIMA JEMBE, ujumbe ni mmoja: NI JUHUDI ZETU VIJIJI KUWA MIJI — na kuongeza thamani ya mazao yetu ni mojawapo ya njia muhimu za kufikia lengo hilo.
No comments:
Post a Comment