Nazi ni miongoni mwa mazao yenye uwezo mkubwa wa kutoa chakula, malighafi za viwandani, ajira na kipato kwa wakulima. Tofauti na baadhi ya mazao ambayo sehemu kubwa ya mmea haiwezi kutumika, mnazi unaweza kutoa bidhaa nyingi kutoka kwenye tunda, maji ya nazi, nyama ya nazi, mafuta, maganda, makumbi na hata sehemu nyingine za mti.
Kwa mkulima, hii ina maana kwamba nazi si zao la kuuza tu kama tunda bichi au lililoiva. Ni zao linaloweza kuingia katika mnyororo mpana wa thamani unaohusisha kilimo, uvunaji, usafirishaji, uhifadhi, uchakataji, ufungashaji na masoko.
Katika makala hii ya MKULIMA JEMBE, tunaangalia safari nzima ya nazi kuanzia maandalizi ya shamba, upandaji wa miche, utunzaji wa minazi, uvunaji, usindikaji hadi utengenezaji wa bidhaa mbalimbali zinazoweza kuuzwa katika masoko ya ndani na nje.
1. Kwa nini nazi ni zao muhimu?
Nyama ya nazi hutumika katika mapishi, kutengeneza maziwa ya nazi, mafuta na bidhaa nyingine za chakula.
Maji ya nazi hutumika kama kinywaji.
Maganda yanaweza kutumika kutengeneza bidhaa mbalimbali.
Makumbi ya nazi yanaweza kutumika katika kutengeneza kamba, mikeka, mazulia, vifaa vya bustani na bidhaa nyingine.
Mafuta ya nazi yana matumizi katika chakula, vipodozi na baadhi ya bidhaa za viwandani.
Hivyo, thamani ya nazi haiko kwenye tunda pekee bali kwenye mfumo mzima wa matumizi ya mnazi.
2. Kilimo cha nazi kinaanzia wap
Minazi hustawi vizuri katika maeneo yenye mazingira yanayofaa kwa ukuaji wake, hasa maeneo yenye joto na unyevu wa kutosha.
Mkulima anapaswa kuzingatia:
Aina ya udongo;
Upatikanaji wa maji;
Mvua;
Joto;
Mifereji ya maji;
Upepo;
Upatikanaji wa soko.
Maeneo yanayokumbwa na maji kutuama kwa muda mrefu yanaweza kuwa na changamoto kwa ukuaji wa mizizi.
3. Uchaguzi wa mbegu na miche
Mkulima hapaswi kuchukua tunda lolote la nazi na kudhani litatoa mnazi bora.
Miche bora inapaswa kuchaguliwa kutoka kwenye minazi yenye sifa nzuri za uzalishaji na afya.
Mambo ya kuangalia yanaweza kuwa:
Afya ya mnazi mama;
Uwezo wa kutoa matunda;
Ubora wa matunda;
Umbo na ukubwa wa nazi;
Ustahimilivu wa mazingira;
Mahitaji ya soko.
Kutumia miche bora ni uwekezaji wa muda mrefu kwa sababu mnazi unaweza kuzalisha kwa miaka mingi.
4. Maandalizi ya shamba
Kabla ya kupanda, mkulima anatakiwa kuandaa shamba.
Maandalizi yanaweza kujumuisha:
Kusafisha eneo;
Kupima nafasi za kupandia;
Kuchimba mashimo;
Kuandaa udongo;
Kuhakikisha mifereji ya maji ipo pale inapohitajika;
Kuongeza mabaki ya kikaboni yaliyooza vizuri kulingana na ushauri wa kitaalamu.
Nafasi ya kupanda inapaswa kuzingatia aina ya mnazi, rutuba ya udongo na mfumo wa kilimo.
Mkulima asipande minazi kwa kubana bila mpango kwa sababu minazi inahitaji nafasi ya kutosha kwa mizizi, majani na uzalishaji.
5. Kupanda miche ya nazi
Miche inapokuwa tayari hupandwa kwenye mashimo yaliyotayarishwa.
Miche inapaswa kupandwa kwa uangalifu ili kuepuka kuharibu mizizi.
Baada ya kupanda, mkulima anapaswa kuhakikisha mmea unapata unyevu unaohitajika hasa katika kipindi cha kuanza kuota.
Katika maeneo yenye changamoto ya maji, umwagiliaji wa ziada unaweza kuwa muhimu kulingana na hali ya eneo.
6. Utunzaji wa shamba la minazi
Mnazi haupaswi kuachwa ukue bila usimamizi.
Mkulima anatakiwa:
Kudhibiti magugu;
Kufuatilia wadudu;
Kufuatilia magonjwa;
Kuhakikisha unyevu unatosha;
Kuongeza virutubisho vinavyohitajika;
Kusafisha eneo la shamba;
Kuondoa mimea au sehemu zilizoathirika inapohitajika.
Udongo wenye afya una nafasi kubwa katika uzalishaji wa muda mrefu.
7. Matumizi ya kilimo mseto
Kwa sababu minazi inaweza kuchukua muda kabla ya kutoa uzalishaji mkubwa, mkulima anaweza kutumia nafasi kati ya minazi kwa mazao mengine yanayofaa mazingira.
Kutegemea eneo na mpangilio wa shamba, mkulima anaweza kuchanganya kilimo cha nazi na mazao mengine yanayofaa.
Faida inaweza kuwa:
Kuongeza kipato;
Kutumia ardhi vizuri;
Kupata chakula;
Kupunguza utegemezi wa zao moja.
Hata hivyo, mazao ya chini hayapaswi kushindana kupita kiasi na minazi kwa maji, virutubisho na mwanga.
8. Wadudu na magonjwa
Minazi inaweza kushambuliwa na wadudu na magonjwa mbalimbali.
Mkulima anatakiwa kukagua minazi mara kwa mara.
Dalili za kuangalia ni pamoja na:
Majani kubadilika rangi;
Majani kukauka;
Mti kudhoofika;
Matunda kuanguka kabla ya wakati;
Uharibifu kwenye shina;
Uharibifu kwenye majani au sehemu nyingine za mmea.
Ni muhimu kutumia ushauri wa maafisa ugani au wataalamu wa zao la nazi pale tatizo linapotokea.
Kinga na ufuatiliaji wa mapema ni bora kuliko kusubiri mnazi uathirike sana.
9. Uvunaji wa nazi
Nazi huvunwa kulingana na matumizi yanayokusudiwa.
Nazi changa inaweza kuvunwa kwa ajili ya maji na matumizi ya chakula.
Nazi iliyokomaa inaweza kutumika kwa ajili ya nyama ya nazi, maziwa, mafuta na bidhaa nyingine.
Hivyo, mkulima anapaswa kuamua:
Anavuna kwa ajili ya nani na bidhaa gani?
Hili ni swali muhimu kwa sababu hatua ya ukomavu inaweza kuathiri matumizi ya nazi.
10. Baada ya kuvuna: usafi na uchambuzi
Baada ya kuvuna, nazi zinapaswa kuchambuliwa.
Zile zilizoharibika, zilizooza au zenye dalili za matatizo zinapaswa kutenganishwa.
Nazi zinazokusudiwa kusindikwa zinapaswa kusafishwa na kusafirishwa kwa namna inayopunguza uharibifu.
Hapa ndipo mnyororo wa thamani unapoanza kutoka kwenye zao kwenda kwenye malighafi ya viwandani.
11. Nyama ya nazi kuwa maziwa ya nazi
Moja ya bidhaa maarufu zinazotokana na nazi ni maziwa ya nazi.
Mchakato wa msingi unaweza kuwa:
Nazi → Kufungua → Kutoa nyama → Kusafisha → Kusaga → Kuchanganya/kukamua → Kuchuja → Kufungasha
Nyama ya nazi husagwa na kukamuliwa ili kupata maziwa.
Maziwa haya yanaweza kutumika katika mapishi na pia kama malighafi katika bidhaa mbalimbali za chakula.
Kwa uzalishaji wa kibiashara, usafi, udhibiti wa joto, ufungashaji na usalama wa chakula ni mambo muhimu sana.
12. Kutengeneza mafuta ya nazi
Mafuta ya nazi ni bidhaa yenye thamani kubwa.
Mchakato unaweza kutofautiana kulingana na aina ya mafuta inayolengwa na teknolojia inayotumika.
Kwa ujumla, malighafi ya nazi inaweza kuchakatwa ili kutenganisha mafuta kutoka kwenye sehemu nyingine.
Mafuta yanaweza kutumika katika:
Chakula;
Vipodozi;
Sabuni;
Bidhaa za ngozi;
Bidhaa nyingine za matumizi ya nyumbani na viwandani.
Mkulima anayelenga soko la mafuta anapaswa kuzingatia ubora wa malighafi na usafi katika kila hatua.
13. Mafuta ya nazi ya kiwango cha juu
Katika soko kuna bidhaa zinazojulikana kama Virgin Coconut Oil (VCO).
Kwa ujumla, mafuta haya huzalishwa kwa mbinu zinazolenga kuhifadhi sifa za mafuta ya nazi na kupunguza uchakataji mkali.
Kwa uzalishaji wa biashara, ni muhimu kuwa na teknolojia inayofaa na kufuata taratibu za usalama wa chakula.
Bidhaa hiyo inaweza kuuzwa katika vifungashio vidogo kwa matumizi ya nyumbani au katika vifungashio vikubwa kwa wazalishaji wengine.
14. Kutengeneza nazi iliyokaushwa
Nyama ya nazi inaweza kusindikwa na kukaushwa ili kutengeneza bidhaa yenye maisha marefu zaidi ya kuhifadhi.
Mlolongo wa msingi unaweza kuwa:
Nazi → Kuvunja → Kutoa nyama → Kusafisha → Kukata/kusaga → Kukausha → Kupakia
Bidhaa hii inaweza kutumika katika:
Uokaji;
Keki;
Biskuti;
Confectionery;
Mapishi;
Viwanda vya chakula.
15. Nazi kuwa unga
Nyama ya nazi iliyokaushwa inaweza kuchakatwa kuwa unga.
Unga wa nazi unaweza kutumika kama kiungo katika bidhaa mbalimbali za chakula.
Mchakato unaweza kuwa:
Nyama ya nazi → Kukausha → Kusaga → Kuchuja → Kufungasha.
Ubora wa unga unategemea usafi wa malighafi, kiwango cha ukavu, ukubwa wa chembe na namna ya kuhifadhi.
16. Maji ya nazi kuwa bidhaa ya kibiashara
Katika uzalishaji wa kibiashara, changamoto kubwa ni kuhakikisha usalama wa bidhaa na kuongeza muda wa kuhifadhi bila kuharibu ubora wake.
Hii inaweza kuhitaji teknolojia ya uchakataji, udhibiti wa joto, ufungashaji unaofaa na taratibu kali za usafi.
Kwa hiyo, kinywaji cha maji ya nazi si suala la kumimina maji kwenye chupa tu; ni mchakato wa uzalishaji wa chakula unaohitaji udhibiti wa ubora.
17. Maganda ya nazi: bidhaa ambayo haipaswi kutupwa
Mkulima anaweza kuona ganda kama taka, lakini katika uchumi wa mzunguko linaweza kuwa malighafi.
Maganda yanaweza kuchakatwa kwa matumizi mbalimbali, kutegemea teknolojia na soko.
Baadhi ya bidhaa zinazoweza kutokana na maganda ni pamoja na:
Makaa ya nazi;
Activated carbon;
Vifaa vya mapambo;
Vifaa vya ufundi;
Malighafi nyingine za viwandani.
Hii inaonyesha kuwa thamani ya mnazi haimaliziki baada ya kutoa nyama na mafuta.
18. Makumbi ya nazi na bidhaa zake
Makumbi ya nazi yanaweza kutumika kutengeneza nyuzi.
Nyuzi hizo zinaweza kutumika katika:
Kamba;
Mikeka;
Mazulia;
Brashi;
Bidhaa za bustani;
Vifaa vya ufungashaji;
Bidhaa za ufundi.
Kwa maeneo yenye uzalishaji mkubwa wa nazi, sekta hii inaweza kutoa ajira kwa vijana na wanawake.
19. Coir: fursa ya biashara
Nyuzi zinazotokana na makumbi ya nazi mara nyingi hujulikana kama coir.
Coir ina matumizi mbalimbali kwa sababu ni nyuzi inayoweza kutumika katika bidhaa za nyumbani, kilimo na viwandani.
Bidhaa za coir zinaweza kuwa na fursa kwenye masoko yanayohitaji bidhaa zinazotokana na malighafi za mimea.
Kwa mkulima, hii inamaanisha kwamba hata sehemu ambayo haikuwa bidhaa kuu inaweza kuwa chanzo cha kipato.
20. Nazi katika sabuni na vipodozi
Mafuta ya nazi yanaweza kutumika kama malighafi katika bidhaa za usafi na vipodozi.
Kwa mfano:
Sabuni;
Mafuta ya ngozi;
Bidhaa za nywele;
Creams;
Bidhaa nyingine za urembo.
Hapa mkulima anaweza kuingia kwenye mnyororo wa thamani wa viwanda vya vipodozi kupitia uzalishaji wa mafuta yenye ubora.
Bidhaa za vipodozi pia zinahitaji kufuata viwango na masharti ya mamlaka husika kabla ya kuuzwa kibiashara.
21. Kutengeneza sabuni kutokana na mafuta ya nazi
Mafuta ya nazi yanaweza kuwa sehemu ya malighafi katika utengenezaji wa sabuni.
Hata hivyo, utengenezaji wa sabuni unahusisha matumizi ya kemikali zinazohitaji uangalifu mkubwa, vipimo sahihi na vifaa vya kujikinga.
Kwa uzalishaji wa kibiashara, si salama kufanya mchakato kwa kubahatisha.
Mjasiriamali anapaswa kupata mafunzo sahihi ya uzalishaji na kufuata viwango vya usalama.
22. Ufungashaji: hatua inayobadilisha bidhaa kuwa chapa
Bidhaa nzuri inaweza kushindwa sokoni ikiwa haijafungashwa vizuri.
Bidhaa za nazi zinaweza kufungashwa kwa namna inayozingatia:
Usalama;
Usafi;
Uimara;
Muonekano;
Taarifa za bidhaa;
Uzito;
Tarehe muhimu;
Maelekezo ya matumizi;
Uhifadhi.
Hapa ndipo jina la bidhaa linapoanza kujenga brand.
23. Mkulima anaweza kujenga chapa yake
Badala ya kuuza nazi kwa jina lisilojulikana, kikundi cha wakulima kinaweza kuanzisha bidhaa yenye jina lake.
Mfano wa mnyororo:
Nazi za wakulima → Kituo cha ukusanyaji → Usindikaji → Ufungashaji → Brand → Maduka → Mlaji
Faida yake ni kwamba thamani inaweza kubaki zaidi ndani ya eneo la uzalishaji.
24. Vikundi vya wakulima vina nafasi gani?
Lakini wakulima 20, 50 au zaidi wanaweza kuunganisha nguvu.
Kikundi kinaweza kuwekeza kwenye:
Mashine za kukamua mafuta;
Mashine za kusaga;
Dryer;
Vifaa vya kufungasha;
Ghala;
Usafirishaji;
Utafiti wa soko.
Hii inaweza kupunguza gharama kwa mwanachama mmoja mmoja na kuongeza uwezo wa kujadiliana na wanunuzi.
25. Masoko ya bidhaa za nazi
Soko linaweza kugawanywa katika ngazi kadhaa.
Soko la kwanza: bidhaa mbichi
Nazi inaweza kuuzwa moja kwa moja kwa:
Wafanyabiashara;
Masoko;
Hoteli;
Migahawa;
Watumiaji.
Soko la pili: bidhaa zilizochakatwa
Maziwa ya nazi, nazi iliyokaushwa, unga na mafuta yanaweza kulenga:
Maduka;
Migahawa;
Hoteli;
Viwanda;
Wateja wa moja kwa moja.
Soko la tatu: bidhaa za viwandani
Mafuta, coir, activated carbon na bidhaa nyingine zinaweza kuingia kwenye mnyororo mpana zaidi wa viwanda.
26. Kwa nini kuongeza thamani ni muhimu?
Tuchukulie mkulima amevuna nazi nyingi.
Akiziuza zote kama matunda, anategemea bei ya wakati huo.
Lakini akitengeneza bidhaa mbalimbali, anaweza kuwa na vyanzo kadhaa vya mapato.
Kwa mfano:
Nazi → Maziwa
Nazi → Mafuta
Nazi → Unga
Nazi → Nazi iliyokaushwa
Maganda → Makaa/ bidhaa nyingine
Makumbi → Nyuzi
Huu ndiyo msingi wa uchumi wa zao zima (whole-crop value utilization).
27. Changamoto kubwa katika sekta ya nazi
Pamoja na fursa hizo, wakulima wanaweza kukutana na changamoto kama:
Bei ya soko
Bei ya nazi inaweza kubadilika kutokana na uzalishaji na mahitaji.
Uzalishaji mdogo
Minazi iliyozeeka au isiyohudumiwa vizuri inaweza kutoa mavuno madogo.
Wadudu na magonjwa
Huweza kupunguza uzalishaji na kuathiri ubora.
Teknolojia
Ukosefu wa mashine za usindikaji unaweza kuwafanya wakulima kuuza malighafi.
Mitaji
Kiwanda kidogo cha usindikaji kinahitaji uwekezaji.
Soko
Bidhaa mpya inahitaji kujenga wateja na kuaminika.
28. Fursa kwa vijana na wanawake
Mnyororo wa thamani wa nazi unaweza kuunda ajira katika:
Vitalu vya miche;
Kilimo;
Uvunaji;
Usafirishaji;
Ukusanyaji;
Usindikaji;
Ufungashaji;
Ubunifu wa bidhaa;
Masoko;
Uuzaji mtandaoni;
Ufundi wa bidhaa za nazi.
Kwa hiyo, nazi inaweza kuwa sekta ya ajira, si zao la mkulima pekee.
29. Teknolojia na kilimo cha nazi
Teknolojia inaweza kusaidia mkulima katika:
Umwagiliaji;
Ufuatiliaji wa shamba;
Taarifa za hali ya hewa;
Udhibiti wa wadudu;
Utafiti wa masoko;
Uuzaji wa bidhaa;
Ufungashaji;
Usindikaji.
Simu ya mkononi inaweza pia kuwa chombo cha biashara.
Mkulima anaweza kutumia mitandao ya kijamii kutangaza bidhaa zake, kupokea oda na kujenga uhusiano na wateja.
30. Mkulima asiuze malighafi pekee
Huu ndiyo ujumbe muhimu wa makala hii.
Ikiwa mkulima anazalisha nazi lakini mwingine ndiye anayesindika, kufungasha, kuweka chapa na kuuza bidhaa ya mwisho, sehemu kubwa ya thamani inaweza kubaki kwenye hatua za baada ya shamba.
Ndiyo maana ni muhimu kujiuliza:
Kwa nini nisiingie kwenye hatua moja zaidi ya mnyororo wa thamani?
Si lazima mkulima aanze na kiwanda kikubwa.
Anaweza kuanza na:
Kukusanya → Kuchagua → Kukausha → Kufungasha.
Baadaye:
Kusindika → Kujenga brand → Kupanua soko.
31. Mfano wa mnyororo mzima wa zao la nazi
Safari inaweza kuonekana hivi:
MBEGU/MICHE
↓
SHAMBA LA MNazi
↓
UTUNZAJI
↓
UVUNAJI
↓
UCHAMBUZI
↓
Nazi mbichi
↓
Nazi iliyokomaa
↓
NYAMA YA NAZI
↓
MAZIWA YA NAZI
↓
MAFUTA YA NAZI
↓
UNGA / NAZI ILIYOKAUSHWA
↓
MAGANDA
↓
MAKAA / BIDHAA ZA VIWANDANI
↓
MAKUMBI
↓
COIR / KAMBA / MIKeka / BIDHAA ZA BUSTANI
↓
UFUNGASHAJI
↓
BRAND
↓
SOKO
Huu ni mnyororo unaoonyesha kwa nini nazi ni moja ya mazao yanayoweza kuwa na matumizi mengi sana.
32. Ushauri kwa mkulima wa nazi
Mkulima anayataka mafanikio katika zao hili anapaswa kuanza na misingi:
1. Chagua miche bora.
2. Chagua eneo linalofaa.
3. Panda kwa nafasi inayoshauriwa.
4. Tunza udongo na maji.
5. Fuatilia wadudu na magonjwa.
6. Vuna kwa wakati unaofaa.
7. Epuka kuharibu matunda wakati wa uvunaji.
8. Panga na chagua bidhaa baada ya kuvuna.
9. Tafuta soko kabla ya uzalishaji mkubwa.
10. Fikiria kuongeza thamani.
11. Wekeza kupitia vikundi pale mtaji binafsi unapokuwa mdogo.
12. Rekodi gharama na mapato.
NAZI NI ZAIDI YA TUNDA
Nazi si tunda linalopaswa kuishia kwenye soko la kawaida. Ni zao linaloweza kuunda mnyororo mkubwa wa thamani kuanzia shambani hadi kiwandani na hatimaye kwa mlaji.
Kutoka kwenye nazi tunaweza kupata maziwa ya nazi, mafuta ya nazi, nazi iliyokaushwa, unga wa nazi, maji ya nazi na bidhaa nyingine za chakula. Kutoka kwenye maganda na makumbi tunaweza kupata malighafi za bidhaa mbalimbali kama coir, kamba, bidhaa za bustani, makaa na matumizi mengine ya viwandani.
Hivyo, mustakabali wa mkulima wa nazi haupaswi kuwa kwenye kuuza tunda pekee. Mustakabali uko katika kuongeza thamani, kuunganisha nguvu, kutumia teknolojia, kujenga chapa na kutafuta masoko yenye thamani zaidi.
Mkulima akizalisha nazi, mwingine akachakata, mwingine akafungasha na mwingine akauza bidhaa ya mwisho, thamani kubwa inaweza kubaki nje ya shamba.
Lakini mkulima akianza kushiriki katika hatua hizo hata kwa kiwango kidogo, nafasi ya kuongeza kipato na ajira huongezeka.
Nazi kutoka shambani hadi bidhaa ya mwisho ni safari ya kilimo, biashara, viwanda na ubunifu.
Kwa MKULIMA JEMBE, ujumbe ni:
“USILIME TU — ONGEZA THAMANI YA KILIMO CHAKO.”
NI JUHUDI ZETU VIJIJI KUWA MIJI.
No comments:
Post a Comment