Mbegu za Wakulima: Hazina ya Taifa Inayohitaji Kutambuliwa, Kulindwa na Kuendelezwa kwa Kilimo Endelevu Tanzania

Mbegu ni msingi mkuu wa uzalishaji wa chakula na maendeleo ya kilimo katika nchi yoyote duniani. Bila mbegu bora na zinazofaa kwa mazingira husika, juhudi za wakulima katika kuandaa mashamba, kutumia mbolea na teknolojia nyingine zinaweza zisilete matokeo yanayotarajiwa.

Nchini Tanzania, zaidi ya asilimia 60 ya mbegu zinazotumiwa na wakulima zinatokana na mifumo ya mbegu zinazohifadhiwa, kuchaguliwa na kubadilishana na wakulima wenyewe. Hata hivyo, licha ya mchango mkubwa wa mbegu hizo katika uzalishaji wa chakula nchini, bado hazina utaratibu rasmi wa kuhakikisha ubora wake, hali inayozuia kutambuliwa rasmi na kupunguza fursa za wakulima kunufaika zaidi na rasilimali hiyo muhimu.

Hali hiyo imeibua mjadala mpana kuhusu umuhimu wa kutambua mifumo ya mbegu zinazosimamiwa na wakulima na nafasi yake katika kujenga mifumo endelevu ya chakula nchini Tanzania.

Mbegu za wakulima ni nini na kwa nini zina umuhimu?

Mbegu za wakulima ni zile ambazo zimehifadhiwa, kuchaguliwa na kuendelezwa na wakulima kwa kipindi kirefu kulingana na mazingira yao, mahitaji yao ya chakula na uzoefu wa vizazi mbalimbali.

Kwa muda mrefu wakulima wamekuwa wakihifadhi mbegu za mazao mbalimbali kama mahindi, maharage, mtama, ulezi, mpunga, viazi, mihogo na mazao mengine kwa ajili ya msimu unaofuata wa kilimo.

Tofauti na mbegu za kibiashara ambazo mara nyingi hutengenezwa katika mifumo rasmi ya utafiti na kuthibitishwa na mamlaka husika, mbegu za wakulima zimeendelea kuishi kutokana na maarifa ya jamii na uwezo wa wakulima kuziboresha kulingana na mazingira yao.

Mbegu hizi zimekuwa na mchango mkubwa katika kuhakikisha upatikanaji wa chakula hasa kwa wakulima wadogo ambao ndio sehemu kubwa ya wazalishaji nchini.

Changamoto ya kutotambuliwa rasmi kwa mbegu za wakulima

Mratibu wa Mtandao wa Baionuai Tanzania (TABIO), wakati wa mjadala kuhusu utambuzi wa mifumo ya mbegu zinazosimamiwa na wakulima na mchango wake katika mifumo endelevu ya chakula, amesema mbegu za wakulima bado hazina nafasi ya moja kwa moja katika mfumo rasmi wa sheria za mbegu nchini.

Amesema tofauti na mbegu zilizothibitishwa ambazo hupitia taratibu maalumu za ukaguzi na uthibitishaji, mbegu za wakulima bado hazina mfumo unaowezesha kuhakikiwa, kusimamiwa na kulindwa kisheria.

Kwa mujibu wa wadau hao, hali hiyo imekuwa ikizuia mbegu hizo kutambulika rasmi licha ya kuwa zimekuwa zikitumika na wakulima wengi kwa miaka mingi.

Sheria ya Mbegu ya mwaka 2003 pamoja na marekebisho yake na Kanuni za mwaka 2017 zimejikita zaidi katika kusimamia mbegu zilizothibitishwa kutoka kwenye mifumo rasmi, huku mbegu za wakulima zikiendelea kubaki nje ya mfumo huo.

Athari za kutokuwepo kwa mfumo wa usimamizi

Kutokuwepo kwa utaratibu rasmi wa kutambua na kusimamia mbegu za wakulima kunaweza kuleta changamoto mbalimbali katika sekta ya kilimo.

Moja ya changamoto hizo ni kupotea kwa aina mbalimbali za mbegu za asili ambazo zimekuwa zikihifadhiwa na jamii kwa muda mrefu.

Kadiri maeneo ya kilimo yanavyopungua kutokana na upanuzi wa miji, mabadiliko ya matumizi ya ardhi na mabadiliko ya tabianchi, baadhi ya aina za mimea na mbegu za asili zinaweza kutoweka ikiwa hatua madhubuti hazitachukuliwa.

Kupotea kwa mbegu hizo kuna maana ya kupoteza hazina kubwa ya kijenetiki ambayo inaweza kuwa muhimu katika kukabiliana na changamoto za baadaye za kilimo.

Kwa mfano, baadhi ya mbegu za asili zina uwezo mkubwa wa kustahimili ukame, magonjwa na mazingira magumu ikilinganishwa na baadhi ya aina zinazohitaji mazingira maalumu ili kufanya vizuri.

Serikali yaanza hatua za kutambua mbegu za asili

Katika mjadala huo, Mkurugenzi Mkuu wa Taasisi ya Uthibitishaji wa Mbegu Tanzania (TOSCI), Nyasebwa Chimagu, amesema Serikali imeanza hatua za kusajili baadhi ya mbegu za asili ili kuzitambua rasmi na kuweka mfumo wa kuzisimamia.

Amesema hatua hiyo ni muhimu katika kuhakikisha mbegu hizo zinapata ulinzi unaostahili na kuweza kutumika kwa manufaa mapana zaidi katika sekta ya kilimo.

Kwa mujibu wa Chimagu, ongezeko la watu, upanuzi wa miji na mabadiliko ya matumizi ya ardhi yamechangia kupotea kwa aina mbalimbali za mimea na mbegu za asili.

Kutokana na hali hiyo, amesema kuna umuhimu wa kuchukua hatua za haraka kuhakikisha rasilimali hizo zinahifadhiwa kwa manufaa ya sasa na vizazi vijavyo.

“Mbegu bora lazima ziwe na ubora wa kijenetiki, ziwe salama dhidi ya magonjwa na ziweze kutoa mavuno yanayokidhi matarajio ya wakulima. Usimamizi wa mbegu unalenga kulinda wakulima dhidi ya bidhaa zisizo na ubora,” amesema Chimagu.

Umuhimu wa kuhifadhi bioanuwai katika kilimo

Bioanuwai ni msingi muhimu wa ustahimilivu wa mifumo ya chakula. Kuwa na aina nyingi za mbegu kunasaidia wakulima kuwa na uchaguzi mpana kulingana na mazingira yao na changamoto zinazowakabili.

Katika kipindi ambacho mabadiliko ya tabianchi yamekuwa yakisababisha ukame, mafuriko na mabadiliko ya misimu ya mvua, mbegu za asili zinaweza kuwa sehemu muhimu ya suluhisho.

Wakulima wengi katika maeneo mbalimbali nchini wameendelea kutumia mbegu za asili kwa sababu zinaendana na mazingira yao na mara nyingi hazihitaji gharama kubwa za uzalishaji.

Kwa mfano, mkulima mwenye uwezo mdogo wa kifedha anaweza kuhifadhi sehemu ya mavuno yake kama mbegu kwa msimu unaofuata, jambo linalopunguza utegemezi wa kununua mbegu kila mwaka.

Fursa za kiuchumi kwa wakulima

Kutambuliwa rasmi kwa mbegu za wakulima hakutakuwa na faida katika uhifadhi pekee, bali kunaweza kufungua fursa mpya za kiuchumi.

Iwapo kutakuwa na mfumo mzuri wa usajili, uhakiki na ulinzi wa haki za wakulima, mbegu hizo zinaweza kuwa sehemu ya biashara halali inayowanufaisha wakulima waliokuwa wakizihifadhi kwa miaka mingi.

Wakulima wanaweza kupata fursa ya kuuza mbegu bora za asili, kuanzisha vikundi vya uzalishaji wa mbegu na kushiriki katika masoko ya ndani na nje ya nchi.

Aidha, mfumo huo unaweza kusaidia kutambua mchango wa jamii ambazo zimekuwa zikihifadhi rasilimali hizi bila kupata manufaa ya moja kwa moja.

Kulinda haki za wakulima

Wadau waliohudhuria mjadala huo wameitaka Serikali kuhakikisha mfumo wa uhakiki na usimamizi wa ubora wa mbegu za wakulima unakamilishwa ili ziingizwe rasmi katika mfumo wa mbegu nchini.

Pamoja na hilo, wamesisitiza umuhimu wa kulinda haki za wakulima ambao kwa vizazi vingi wamekuwa wakihifadhi, kubadilishana na kuendeleza mbegu hizo.

Kwa miaka mingi, wakulima wamekuwa walinzi wa kwanza wa rasilimali za kilimo kupitia maarifa yao ya jadi. Kutambua mchango wao ni hatua muhimu katika kujenga mfumo wa kilimo unaowashirikisha na kuwapa nafasi wanayostahili.

 Mbegu za wakulima ni urithi wa taifa

Mbegu za wakulima siyo tu chanzo cha chakula, bali ni sehemu ya historia, utamaduni na maendeleo ya kilimo nchini Tanzania.

Kutokana na mchango wake mkubwa katika uzalishaji wa chakula, kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi na kuhifadhi bioanuwai, ni muhimu kuwepo kwa mfumo unaozitambua, kuzilinda na kuhakikisha ubora wake.

Kwa mkulima wa Tanzania, mbegu ni zaidi ya kitu cha kupanda ardhini; ni urithi unaobeba maarifa ya vizazi, matumaini ya familia na msingi wa usalama wa chakula cha taifa.

Hatua ya kuzitambua rasmi mbegu za wakulima inaweza kuwa mwanzo wa enzi mpya ya kilimo endelevu ambapo wakulima wanakuwa sehemu muhimu ya maamuzi kuhusu rasilimali wanazozitegemea kila siku.