Tanzania Yashika Nafasi ya Tatu Afrika kwa Ubora wa Mifumo ya Mbegu, Ikilenga Kulinda Wakulima na Kuimarisha Usalama wa Chakula

                    

Tanzania imeendelea kuimarisha hadhi yake katika sekta ya mbegu barani Afrika baada ya kushika nafasi ya tatu kati ya nchi 55 kwa ubora wa mifumo ya mbegu, huku juhudi za kudhibiti mbegu feki na zisizokidhi viwango zikiongezwa ili kulinda maslahi ya wakulima na kuhakikisha usalama wa chakula nchini.

Mafanikio hayo yanaonyesha hatua kubwa ambayo Tanzania imepiga katika kujenga mfumo imara wa uzalishaji, udhibiti na usambazaji wa mbegu bora, jambo ambalo ni msingi muhimu katika kuongeza tija ya kilimo na kuboresha maisha ya mamilioni ya wakulima nchini.

Mbegu ni sehemu muhimu ya mnyororo mzima wa uzalishaji wa kilimo, kwani ubora wa mbegu una mchango mkubwa katika kuamua kiwango cha mavuno, uwezo wa mimea kustahimili magonjwa, ubora wa mazao yanayozalishwa pamoja na faida anayopata mkulima.

Kwa muda mrefu, wakulima wamekuwa wakikabiliwa na changamoto ya upatikanaji wa mbegu zisizo na ubora, hali ambayo imekuwa ikisababisha hasara kubwa mashambani kutokana na kushindwa kuota, kutoa mavuno kidogo au kuzalisha mazao yasiyokuwa na ubora unaohitajika sokoni.

Kutokana na changamoto hiyo, Serikali kupitia taasisi zinazohusika na usimamizi wa mbegu imeendelea kuimarisha mifumo ya udhibiti ili kuhakikisha wakulima wanapata mbegu salama, bora na zenye tija.

                       

Tanzania yaongoza kwa kuimarisha mifumo ya udhibiti wa mbegu

Mkurugenzi Mkuu wa Taasisi ya Kudhibiti Ubora wa Mbegu Tanzania (TOSCI), Nyasebwa Chimangu, amesema hatua mbalimbali zilizochukuliwa katika usimamizi wa ubora wa mbegu zimeifanya Tanzania kuendelea kuwa mfano katika bara la Afrika.

Kwa mujibu wa Chimangu, mafanikio hayo yametokana na kuimarishwa kwa ukaguzi wa mara kwa mara katika maduka ya mbegu, maghala ya kuhifadhi pamoja na viwanda vya kuchakata mbegu.

Amesema ukaguzi huo umefanyika kwa kushirikiana na Ofisi za Wakuu wa Mikoa, Wakuu wa Wilaya pamoja na vyombo vya ulinzi na usalama ili kuhakikisha sheria na taratibu za mbegu zinafuatwa.

Hatua hiyo imekuwa muhimu katika kudhibiti wafanyabiashara wanaojaribu kuuza mbegu zisizo na ubora ambazo zinaweza kuwaathiri wakulima na kuhatarisha uzalishaji wa chakula nchini.

Katika mwaka wa fedha 2025/2026, jumla ya watu na taasisi 22 zilizobainika kukiuka Sheria ya Mbegu zilichukuliwa hatua za kisheria.

Hatua hizo zilijumuisha kufikishwa mahakamani, kutozwa faini pamoja na kuwalipa fidia wakulima waliopata hasara kutokana na matumizi ya mbegu zisizokidhi viwango.

Tanzania yapata alama 7.25 kati ya 10 katika tathmini ya kimataifa

Akizungumzia mafanikio hayo, Chimangu amesema Tanzania imepata alama 7.25 kati ya 10 katika tathmini ya The African Seed Access Index (TASAI) ya mwaka 2023 na kushika nafasi ya tatu barani Afrika.

Amesema Tanzania ilifuatiwa nyuma ya Afrika Kusini iliyopata alama 8.62 na Zambia yenye alama 7.89.

Nafasi hiyo inaonyesha kuwa Tanzania imeendelea kujenga mazingira bora katika sekta ya mbegu kupitia sera, sheria, usajili wa aina mpya za mbegu na mifumo ya biashara ya mbegu.

Kwa mujibu wa Chimangu, mafanikio hayo yamechangiwa na kuimarika kwa sheria na sera za mbegu, ubora wa vifungashio vya mbegu, mfumo wa usajili wa aina mpya za mbegu pamoja na maendeleo ya mifumo ya mbegu inayosimamiwa na wakulima wenyewe.

Pia, ukuaji wa biashara ya mbegu ndani na nje ya Tanzania umechangia kuongeza ushindani na kuwafanya wazalishaji wa mbegu kuwekeza zaidi katika ubora na teknolojia mpya.

Ithibati ya kimataifa ya maabara za mbegu kuongeza uaminif

Mbali na mafanikio katika mifumo ya kitaifa ya mbegu, Tanzania imeendelea kudumisha ithibati ya kimataifa ya International Seed Testing Association (ISTA).

Hatua hiyo imeifanya Tanzania kuwa miongoni mwa nchi 14 za Afrika na 80 duniani zenye maabara zilizoidhinishwa kufanya upimaji wa ubora wa mbegu kwa viwango vya kimataifa.

Ithibati hiyo ni muhimu kwa sababu inahakikisha mbegu zinazozalishwa na kusafirishwa kutoka Tanzania zinakidhi viwango vinavyotambulika katika masoko ya kimataifa.

Chimangu amesema ithibati hiyo imeipa TOSCI uwezo wa kutoa vyeti vya ISTA Orange International Certificate (OIC) kwa mbegu zinazouzwa katika masoko ya nje.

Vyeti hivyo vinaongeza imani kwa wanunuzi wa kimataifa na kufungua milango kwa kampuni za mbegu kuwekeza zaidi nchini Tanzania.

Ukuaji wa kampuni za mbegu nchini

Kutokana na kuimarika kwa mazingira ya biashara ya mbegu, Tanzania imeendelea kuvutia kampuni mbalimbali za ndani na nje ya nchi zinazojihusisha na uzalishaji na usambazaji wa mbegu.

Kwa sasa, kampuni za kimataifa za uzalishaji na biashara ya mbegu nchini zimefikia takribani 29.

Ukuaji huo unaonyesha kuwa sekta ya mbegu imekuwa eneo lenye fursa kubwa za uwekezaji, ajira na kuongeza upatikanaji wa mbegu bora kwa wakulima.

Kadri idadi ya wazalishaji inavyoongezeka, ushindani nao unakuwa mkubwa, jambo linaloweza kusaidia kupunguza gharama na kuongeza chaguo kwa wakulima.

Tanzania kufungua masoko mapya kupitia OECD Seed Schemes

Aidha, Tanzania inaendelea kuwa mwanachama wa Skimu za Mbegu za Shirika la Ushirikiano wa Kiuchumi na Maendeleo (OECD), ikiwa miongoni mwa nchi 10 pekee za Afrika zinazoshiriki katika mfumo huo wa kimataifa.

Uanachama huo unaipa Tanzania nafasi ya kushiriki katika mifumo ya kimataifa ya biashara ya mbegu na kuongeza ushindani wa mbegu zinazozalishwa nchini.

Kupitia mfumo huo, wazalishaji wa mbegu nchini wanaweza kupata fursa zaidi za kufikia masoko ya kimataifa kwa kuwa bidhaa zao zinatambulika katika viwango vinavyokubalika duniani.

Biashara ya mbegu za Tanzania yazidi kuku

Katika mwaka wa fedha 2025/2026 pekee, TOSCI ilitoa vibali 392 vya kusafirisha nje ya nchi tani 993.21 za mbegu.

Katika kiasi hicho, tani 722.20 zilikuwa mbegu za mikunde, tani 204.07 za nafaka, tani 55.44 za mazao ya bustani na tani 11.50 za mazao ya mafuta.

Takwimu hizo zinaonyesha kuwa Tanzania imeanza kutumia fursa ya biashara ya mbegu katika masoko ya kikanda na kimataifa.

Mbegu za mikunde zimeendelea kuwa miongoni mwa bidhaa zinazohitajika kutokana na umuhimu wake katika lishe, biashara na kuongeza rutuba ya udongo.

Umuhimu wa mbegu bora kwa mkulima wa Tanzania

Kwa mkulima wa kawaida, mafanikio haya yana maana kubwa kwa sababu upatikanaji wa mbegu bora unaweza kubadilisha kabisa matokeo ya uzalishaji.

Mkulima anayetumia mbegu bora ana nafasi kubwa ya kupata mavuno mengi, kupunguza gharama za uzalishaji na kupata bidhaa yenye ubora unaokubalika sokoni.

Hata hivyo, elimu kwa wakulima bado ni muhimu ili kuhakikisha wanachagua mbegu sahihi kulingana na eneo lao, aina ya udongo, hali ya hewa na mahitaji ya soko.

Wakulima wanapaswa pia kuwa makini kununua mbegu kutoka kwa wauzaji wanaotambulika na kuhakikisha vifungashio vina taarifa muhimu kama jina la mbegu, tarehe ya uzalishaji na alama za uthibitisho wa ubora.

Tanzania kuelekea kuwa kitovu cha mbegu Afrika

Kwa ujumla, hatua zinazochukuliwa katika sekta ya mbegu zinaendelea kuiweka Tanzania katika nafasi nzuri ya kuwa kitovu cha uzalishaji na usambazaji wa mbegu bora barani Afrika.

Kuimarika kwa mifumo ya udhibiti, uwepo wa maabara zenye viwango vya kimataifa, ukuaji wa kampuni za mbegu na upanuzi wa masoko ya nje ni ishara kuwa sekta hii ina nafasi kubwa ya kuchangia maendeleo ya kilimo nchini.

Kwa wakulima, mbegu bora siyo tu pembejeo ya kawaida bali ni msingi wa mafanikio ya shamba, ongezeko la kipato na mchango mkubwa katika kuhakikisha Tanzania inaendelea kuwa na usalama wa chakula.

MKULIMA JEMBE BLOG inaendelea kutoa elimu kuhusu teknolojia za kilimo, mbegu bora, masoko na fursa mbalimbali zinazoweza kumsaidia mkulima wa Tanzania kuongeza tija na kujenga kilimo chenye faida.