TIRDO: Usindikaji wa Mazao Unaweza Kuokoa Asilimia 40 ya Mazao Yanayopotea na Kuongeza Kipato cha Wakulima

Sekta ya kilimo nchini Tanzania inaendelea kuwa mhimili mkuu wa uchumi, ikitoa ajira kwa mamilioni ya wananchi na kuchangia usalama wa chakula pamoja na malighafi za viwandani. Hata hivyo, pamoja na ongezeko la uzalishaji wa mazao, changamoto kubwa inayowakabili wakulima ni upotevu mkubwa wa mazao baada ya kuvunwa, hasa matunda na mboga ambazo huharibika kwa haraka kabla ya kuwafikia walaji au viwanda vya usindikaji.

Shirika la Utafiti na Maendeleo ya Viwanda Tanzania (TIRDO) limesema kuwa kuongeza thamani ya mazao ya kilimo kupitia usindikaji kunaweza kupunguza upotevu unaofikia asilimia 40, hususan kwa matunda na mboga ambazo huharibika kwa haraka baada ya kuvunwa.

Akizungumza katika Maonesho ya Nanenane yanayoendelea katika viwanja vya John Samwel Malecela, Nzuguni jijini Dodoma, Mhandisi na Mtafiti wa Teknolojia za Nishati kutoka TIRDO, Mhandisi Augustino Masse, amesema tafiti zinaonyesha kuwa sehemu kubwa ya mazao yanayoharibika inaweza kuokolewa kwa kutumia teknolojia za ukaushaji na usindikaji.

Amesema TIRDO imejikita kuwasaidia wakulima na wajasiriamali kuongeza thamani ya mazao yao ili yafike sokoni yakiwa bidhaa kamili zenye ubora unaokubalika.

“Historia na tafiti zetu zinaonyesha kuwa bidhaa zinazoharibika kwa haraka, hususan matunda na mboga, hupotea kwa kiwango kinachofikia asilimia 40. Sisi TIRDO tumelitambua hilo kama fursa ya kuongeza tija kwa kupunguza upotevu kupitia teknolojia za usindikaji,” amesema Mhandisi Masse.

Kauli hiyo inaonyesha wazi kuwa changamoto ya upotevu wa mazao si suala la uzalishaji mdogo, bali ni ukosefu wa mifumo madhubuti ya kuhifadhi, kusindika na kuyaongezea thamani kabla hayajaharibika.

 

Uchambuzi: Kwa nini asilimia 40 ya mazao hupotea?

Baada ya mavuno, wakulima wengi hukumbana na changamoto ya kukosa soko la haraka, maghala ya kuhifadhi na vifaa vya kisasa vya usindikaji. Matokeo yake ni kwamba mazao mengi, hasa matunda na mboga, huharibika kabla ya kuuzwa.

Sababu zinazochangia upotevu huo ni pamoja na:

• Kukosekana kwa teknolojia za kuhifadhi mazao.
• Ukosefu wa viwanda vya usindikaji karibu na maeneo ya uzalishaji.
• Ufungashaji usiozingatia viwango.
• Miundombinu hafifu ya usafirishaji.
• Uzalishaji mkubwa wakati wa msimu bila mpango wa usindikaji.

Hasara hii si ya mkulima pekee, bali pia huathiri uchumi wa taifa kwa kupunguza kipato cha wazalishaji, kuongeza upotevu wa chakula na kupunguza fursa za kuuza bidhaa kwenye masoko ya ndani na nje ya nchi.

 

Usindikaji ni zaidi ya kukausha mazao

Mhandisi Masse amefafanua kuwa kukausha mazao pekee hakutoshi kuyafanya kuwa bidhaa inayoweza kushindana sokoni.

Amesema kuna umuhimu wa kuyaongezea thamani kwa kuyawekea vifungashio bora, nembo za ubora na kupata ithibati ya usalama wa chakula.

“Ukimenya maembe na kuyakausha bado hujakamilisha hatua ya kutengeneza bidhaa. Bidhaa lazima iwe na kifungashio kinachokidhi viwango, nembo ya ubora na ithibati ya usalama wa chakula. Hapo ndipo sisi TIRDO tunawasaidia wajasiriamali ili bidhaa zao zipate vibali kwa urahisi na kuingia sokoni,” amesema.

Kauli hii inaonyesha kuwa bidhaa inayotakiwa sokoni si zao lililosindikwa pekee, bali ni bidhaa iliyokamilika kwa kuzingatia ubora, usalama wa chakula na mvuto kwa walaji.

 

Elimu kwa wakulima: Kuongeza thamani ni kuongeza faida

Wakulima wengi huuza mazao yao katika hali ya kawaida bila kuyafanyia usindikaji, jambo linalowafanya kupata bei ndogo na kukosa fursa za masoko yenye thamani kubwa.

Kuongeza thamani kunaweza kufanyika kwa njia mbalimbali kama:

• Kukausha matunda na mboga kwa teknolojia bora.
• Kutengeneza juisi.
• Kutengeneza jamu na jeli.
• Kusaga na kufungasha unga wa mazao mbalimbali.
• Kutengeneza viungo na bidhaa nyingine za chakula.
• Kufungasha bidhaa kwa viwango vinavyokubalika.

Bidhaa zilizoongezwa thamani huwa na uwezo wa kudumu kwa muda mrefu, kusafirishwa kwa urahisi na kuuzwa kwa bei nzuri zaidi kuliko mazao mabichi.

 

Vifungashio na ubora ndiyo mlango wa masoko makubwa

Katika biashara ya kisasa, ubora wa bidhaa hauishii kwenye kilichomo ndani ya kifungashio.

Mteja huvutiwa pia na:

• Muonekano wa bidhaa.
• Ubora wa kifungashio.
• Taarifa sahihi za bidhaa.
• Nembo ya biashara.
• Tarehe ya kutengenezwa na kuisha muda wa matumizi.
• Ithibati ya usalama wa chakula kutoka mamlaka husika.

Hivyo, mkulima au mjasiriamali anayezingatia viwango hivi huongeza nafasi ya bidhaa zake kuingia kwenye maduka makubwa, hoteli, viwanda na hata masoko ya kimataifa.

 

TIRDO inaendelea kuwajengea uwezo wajasiriamali

Mbali na kutoa teknolojia za usindikaji, Mhandisi Masse amesema TIRDO pia hutoa huduma za ukaguzi wa mifumo ya uzalishaji kwa lengo la kupunguza gharama za kuongeza thamani wa mazao na hivyo kuongeza kipato cha wakulima na wajasiriamali.

Huduma hizo huwasaidia wazalishaji:

• Kuboresha ubora wa bidhaa.
• Kupunguza gharama za uzalishaji.
• Kuzingatia viwango vya ubora.
• Kuongeza ushindani wa bidhaa sokoni.
• Kupata vibali vya kuuza bidhaa ndani na nje ya nchi.

 

Mabaki ya mazao yanaweza kuwa mali, si taka

Katika uchambuzi wake, Mhandisi Masse ameeleza kuwa mabaki ya mazao kama mabua na magunzi ya mahindi yanaweza kutumika kwa njia nyingine za uzalishaji badala ya kuwa taka.

Mabaki hayo yanaweza kutumika kwa:

• Kutengeneza mbolea za asili.
• Kutengeneza nishati mbadala kama briquettes.
• Kutengeneza chakula cha mifugo.
• Kutengeneza malighafi za viwandani.
• Kuzalisha gesi ya biogas.

Hatua hiyo husaidia kupunguza gharama za uzalishaji, kuongeza ufanisi na kulinda mazingira dhidi ya uchafuzi unaotokana na uchomaji wa mabaki ya mazao.

 

Mtazamo wa kula mazao mabichi pekee unachangia hasara

Mhandisi Masse amesema bado Watanzania wamezoea kutumia mazao mabichi pekee, hali inayochangia upotevu mkubwa wa mazao wakati wa msimu wa mavuno.

“Tumezoea kula kila kitu kikiwa kibichi. Ukitaka nyanya unaenda sokoni kununua nyanya mbichi, ukitaka embe unanunua embe bichi. Lakini kiwango kikubwa cha matunda kinachooza wakati wa msimu tunakiona ni jambo la kawaida, kumbe ni hasara kubwa kwa uchumi. Kama tungezuia mazao hayo yasiharibike kwa kuyasindika, tungeongeza akiba ya chakula na hata kuuza ziada kwenye masoko ya nje,” amesema.

Kauli hii inaleta funzo kwamba mabadiliko ya mtazamo wa walaji na wazalishaji yanaweza kuongeza matumizi ya bidhaa zilizosindikwa, kupunguza upotevu na kuongeza thamani ya mazao ya ndani.

 

Faida za kuongeza thamani wa mazao ya kilimo

Matumizi ya teknolojia za usindikaji yana manufaa makubwa kwa mkulima, mjasiriamali na taifa kwa ujumla. Miongoni mwa faida hizo ni:

• Kupunguza upotevu wa mazao baada ya mavuno.
• Kuongeza kipato cha wakulima na wajasiriamali.
• Kupanua masoko ya ndani na nje ya nchi.
• Kuongeza muda wa kuhifadhi bidhaa.
• Kuchochea ukuaji wa viwanda vya kuongeza thamani.
• Kuongeza ajira kwa vijana na wanawake.
• Kuimarisha usalama wa chakula nchini.
• Kuongeza mchango wa sekta ya kilimo katika uchumi wa taifa.

Ushiriki wa TIRDO katika Maonesho ya Nanenane unaonyesha umuhimu wa maonesho hayo kama darasa la teknolojia, ubunifu na elimu kwa wakulima na wajasiriamali.

Kupitia maonesho hayo, wananchi hupata nafasi ya kujifunza teknolojia mpya za usindikaji, kuhifadhi mazao, kuongeza thamani na kuboresha biashara zao kwa kutumia maarifa yanayotolewa na taasisi za utafiti na maendeleo.

Kauli ya Shirika la Utafiti na Maendeleo ya Viwanda Tanzania (TIRDO) imeweka wazi kuwa suluhisho la kupunguza upotevu wa mazao halipo katika kuongeza uzalishaji pekee, bali katika kuongeza thamani kupitia usindikaji, vifungashio bora, uthibitishaji wa ubora na matumizi ya teknolojia za kisasa.

Kwa mujibu wa Mhandisi Augustino Masse, asilimia 40 ya matunda na mboga zinazopotea baada ya mavuno zinaweza kuokolewa ikiwa wakulima na wajasiriamali watawekeza katika usindikaji na kuongeza thamani ya mazao yao. Aidha, matumizi bora ya mabaki ya mazao yanaweza kupunguza gharama za uzalishaji na kuongeza ufanisi wa sekta ya kilimo.

Kwa mkulima wa leo, mafanikio hayapo tu katika kuvuna mazao mengi, bali katika kuyageuza kuwa bidhaa zenye ubora, zinazodumu kwa muda mrefu na zinazokidhi mahitaji ya soko. Hii ndiyo njia ya kuongeza kipato, kupunguza hasara na kuchochea maendeleo ya kilimo, viwanda na uchumi wa Tanzania kwa ujumla.