TOSCI: Matumizi ya Mbegu Bora ni Msingi wa Kuongeza Mavuno, Kuboresha Ubora wa Chakula na Kuimarisha Usalama wa Chakula Tanzania

 

Na Mkulima Jembe Blog

Matumizi ya mbegu bora zinazokidhi viwango ni miongoni mwa hatua muhimu zinazoweza kusaidia Tanzania kuongeza uzalishaji wa mazao, kuboresha ubora wa chakula na kuimarisha usalama wa chakula kwa wananchi. Wataalamu wa kilimo wanasisitiza umuhimu wa wakulima kufanya maamuzi sahihi tangu hatua ya kuchagua mbegu, kwa kuwa ubora wa pembejeo hiyo una mchango mkubwa katika matokeo ya uzalishaji.

Taasisi ya Kuthibiti Ubora wa Mbegu Tanzania (TOSCI) imeeleza kuwa matumizi ya mbegu zinazokidhi viwango vilivyowekwa ni msingi muhimu wa kuwawezesha wakulima kuzalisha chakula cha kutosha na chenye ubora unaotakiwa.

Msisitizo huo umetolewa na Mtafiti na Mkaguzi wa Mbegu kutoka TOSCI, Aleti Kibalazo, wakati akizungumza na waandishi wa habari katika viwanja vya Shule ya Sekondari Usagara, jijini Tanga, kunakofanyika Maonesho ya Siku ya Chakula Duniani.

Kibalazo amesema TOSCI inaendelea kuhamasisha wakulima kutumia mbegu bora kwa kuwa hatua hiyo inaweza kuchangia kuongeza uzalishaji wa mazao, kuboresha ubora wa chakula na kuimarisha usalama wa chakula nchini.

Amesisitiza kuwa jitihada za kuongeza uzalishaji wa mazao haziwezi kufikia matokeo yanayotarajiwa iwapo wakulima hawatazingatia ubora wa mbegu wanazotumia, sambamba na matumizi sahihi ya pembejeo nyingine na mbinu bora za kilimo.

Kauli hiyo inaweka wazi jambo muhimu katika maendeleo ya kilimo: mafanikio ya mkulima hayaishii kwenye ukubwa wa shamba analomiliki, bali pia yanategemea ubora wa maamuzi anayofanya kabla na wakati wa uzalishaji.

MBEGU BORA NI MISINGI YA KILIMO CHENYE TIJA

Mbegu ni moja ya pembejeo muhimu katika uzalishaji wa mazao ya chakula na biashara. Mkulima anaweza kuandaa shamba vizuri, kutumia mbolea na kufanya palizi kwa wakati, lakini akapata matokeo yasiyoridhisha iwapo atatumia mbegu zisizofaa kwa mazingira yake au zenye ubora usioridhisha.

Mbegu bora zinazokidhi viwango zinaweza kusaidia mimea kuota na kukua kwa sifa zinazotarajiwa, kulingana na aina ya mbegu, mazingira ya uzalishaji na usimamizi wa shamba.

Kwa mfano, mkulima anayezalisha mahindi kwa ajili ya chakula na biashara anahitaji kuchagua aina ya mbegu inayofaa katika eneo lake, inayolingana na muda wa msimu na yenye sifa zinazokidhi mahitaji yake ya uzalishaji.

Vilevile, mkulima wa maharage, alizeti, mpunga, ngano na mazao ya mboga anahitaji kuzingatia sifa za mbegu anazonunua, kwa kuwa kila zao lina mahitaji yake ya uzalishaji na mazingira yanayofaa.

Ni muhimu kutambua kuwa kutumia mbegu bora pekee hakuhakikishi mavuno makubwa. Mafanikio yanahitaji pia udongo wenye rutuba inayofaa, maji ya kutosha, matumizi sahihi ya mbolea, udhibiti wa magugu, magonjwa na wadudu waharibifu pamoja na uvunaji na uhifadhi unaofaa.

Hata hivyo, uchaguzi wa mbegu bora ni hatua ya msingi inayoweza kuongeza uwezekano wa mkulima kupata matokeo mazuri kutokana na uwekezaji wake.

                      Mahindi shambani yakionyesha umuhimu wa usimamizi mzuri wa zao.

USALAMA WA CHAKULA UNAANZIA SHAMBANI

Akizungumzia umuhimu wa mbegu bora, Kibalazo amesema usalama wa chakula unaanzia kwenye matumizi ya mbegu zinazokidhi viwango, akieleza kuwa uzalishaji wa chakula chenye ubora unahitaji kuzingatia hatua zote za uzalishaji.

Usalama wa chakula ni suala pana linalohusisha upatikanaji wa chakula cha kutosha, uwezo wa wananchi kukimudu, matumizi ya chakula chenye lishe na upatikanaji wake kwa wakati unaohitajika.

Katika mnyororo wa uzalishaji wa chakula, mbegu bora zina nafasi muhimu kwa sababu ndizo zinazoanzisha uzalishaji wa mazao mengi yanayotumika katika lishe ya binadamu na mifugo.

                         Mazao yaliyovunwa yakiwa tayari kuuzwa sokoni.
Iwapo wakulima wataongeza uzalishaji kwa kutumia mbinu zinazofaa, wanaweza kuchangia kuongezeka kwa chakula kinachopatikana katika kaya na masoko. Hali hiyo inaweza kusaidia kupunguza upungufu wa chakula na kuongeza malighafi kwa viwanda vya kuchakata mazao.

Kwa mfano, ongezeko la uzalishaji wa mahindi na mpunga linaweza kusaidia upatikanaji wa nafaka, wakati uzalishaji wa maharage unaweza kuongeza upatikanaji wa vyakula vyenye protini. Alizeti nayo ni zao muhimu kwa uzalishaji wa mafuta ya kula na inaweza kutoa fursa za kipato kwa wakulima na wafanyabiashara.

Hata hivyo, kuongeza uzalishaji lazima kuambatane na hifadhi bora, usafirishaji, masoko na uchakataji ili kupunguza upotevu wa mazao baada ya kuvuna.

Kwa mantiki hiyo, matumizi ya mbegu bora si suala linalomhusu mkulima pekee, bali yana uhusiano na biashara ya mazao, viwanda, lishe ya familia na maendeleo ya uchumi wa vijijini.

          Mazao mbalimbali yanayochangia upatikanaji wa chakula na malighafi.

SERIKALI NA TOSCI ZALENGA KUIMARISHA UPATIKANAJI WA MBEGU BORA

Kibalazo amesema Serikali imewekeza katika tasnia ya mbegu huku TOSCI ikiendelea kuweka mikakati ya kuhakikisha mbegu bora zinapatikana kwa wingi, zinawafikia wakulima kwa urahisi na zinakuwa na gharama wanazoweza kumudu.

Mikakati hiyo inazingatia mambo matatu muhimu yanayojulikana kama A3, ambayo ni Availability, Accessibility na Affordability.

Nguzo hizo zinahusu upatikanaji wa mbegu, urahisi wa kuzipata na uwezo wa wakulima kumudu gharama zake.

Dhana ya A3 ina umuhimu mkubwa katika mazingira ya kilimo cha Tanzania, ambako wakulima wana mahitaji tofauti kulingana na ukubwa wa mashamba yao, aina za mazao wanayolima na uwezo wao wa kifedha.

1. Availability: Upatikanaji wa mbegu

                Kilimo chenye tija kinachochangia kipato cha mkulima na usalama wa chakula.

Upatikanaji unamaanisha kuhakikisha kuwa mbegu zinazohitajika na wakulima zinazalishwa na kuwepo sokoni kwa kiasi kinachotosheleza mahitaji yao.

Mkulima anaweza kuwa na ardhi, maandalizi ya shamba na uwezo wa kununua pembejeo, lakini akashindwa kuanza uzalishaji kwa wakati iwapo mbegu anazohitaji hazipatikani.

Tatizo hilo linaweza kuwa kubwa zaidi wakati wa msimu wa kupanda, ambapo kuchelewa kupata mbegu kunaweza kusababisha mkulima kupoteza kipindi kinachofaa kwa ajili ya kupanda.

Kwa hiyo, upatikanaji wa mbegu bora unahitaji ushirikiano kati ya wazalishaji, wasambazaji, wafanyabiashara na taasisi zinazohusika na udhibiti wa ubora.

2. Accessibility: Urahisi wa kupata mbegu

Nguzo ya pili inahusu urahisi wa mkulima kufikia maeneo ambako mbegu zinauzwa.

Kibalazo amesema upatikanaji wa mbegu pekee hautoshi iwapo wakulima wanakabiliwa na changamoto ya kuzifikia kutokana na umbali au gharama za usafiri.

Kutokana na hali hiyo, TOSCI inaendelea kusajili mawakala wa kusambaza mbegu hadi vijijini ili kurahisisha upatikanaji wake na kupunguza muda pamoja na gharama ambazo wakulima hutumia kuzitafuta.

Mkakati huu unaweza kusaidia wakulima kupata mbegu karibu na maeneo yao ya uzalishaji na kupunguza usumbufu wa kusafiri umbali mrefu kutafuta pembejeo.

Kwa mkulima mdogo, kupunguza gharama za usafiri kunaweza kuwa na umuhimu mkubwa, kwa kuwa kila gharama inayopunguzwa inaweza kusaidia kuboresha matumizi ya fedha katika shughuli nyingine za shamba.

3. Affordability: Uwezo wa kumudu gharama za mbegu

Nguzo ya tatu inahusu bei ya mbegu na uwezo wa mkulima kuzinunua bila kuathiri uwezo wake wa kugharamia mahitaji mengine muhimu ya uzalishaji.

Baadhi ya wakulima wanaweza kutambua umuhimu wa mbegu bora lakini wakashindwa kununua kiasi wanachohitaji kutokana na ukosefu wa mtaji au gharama za pembejeo.

Hali hiyo inaweza kuwafanya kupunguza ukubwa wa eneo wanalopanda au kufanya maamuzi ya ununuzi bila kupata taarifa za kutosha kuhusu ubora wa mbegu.

Kibalazo ameeleza kuwa kuongeza upatikanaji wa mbegu bora kunatarajiwa kuwawezesha wakulima kuzipata kwa urahisi zaidi. Kuongezeka kwa upatikanaji na matumizi yake kunaweza pia kuchangia kupunguza gharama, kutegemea hali ya soko na mahitaji.

Hata hivyo, bei za mbegu huathiriwa na gharama za uzalishaji, usafirishaji, mahitaji ya soko na mambo mengine. Kwa hiyo, upatikanaji mkubwa haupaswi kuchukuliwa kama dhamana ya moja kwa moja ya kushuka kwa bei.

              Mbegu za mazao mbalimbali zikiwa tayari kwa usambazaji.

KUSAMBAZA MBEGU HADI VIJIJINI KUNAWEZA KUFUNGUA FURSA ZA KIUCHUMI

Mkakati wa kuimarisha usambazaji wa mbegu hadi vijijini una umuhimu mkubwa kwa wakulima na wafanyabiashara wa pembejeo.

Katika baadhi ya maeneo, wakulima wanaweza kulazimika kusafiri kwenda mijini kutafuta mbegu, mbolea na bidhaa nyingine zinazohitajika shambani. Gharama za safari na muda unaotumika vinaweza kuongeza gharama za uzalishaji kabla mkulima hajaanza kupata mapato.

Kwa kuimarisha mtandao wa mawakala wa pembejeo vijijini, wakulima wanaweza kupata huduma karibu na maeneo yao na kupata taarifa kuhusu bidhaa zinazopatikana.

Hatua hiyo pia inaweza kutoa fursa kwa vijana na wajasiriamali wanaotaka kuanzisha biashara za pembejeo katika maeneo ya kilimo.

Hata hivyo, biashara hiyo inahitaji kuendeshwa kwa kuzingatia masharti ya usajili, ubora wa bidhaa na taratibu zinazotumika katika usambazaji wa mbegu.

Mawakala wanapaswa kutoa taarifa sahihi kuhusu aina za mbegu, matumizi yake na masharti ya uhifadhi. Wakulima nao wanapaswa kuhakikisha kuwa wananunua bidhaa kutoka kwa wauzaji wanaoaminika.

       Mkulima akipata pembejeo katika duka la kilimo

JINSI MKULIMA ANAVYOWEZA KUTAMBUA NA KUCHAGUA MBEGU BORA

Elimu ya mbegu bora inapaswa kwenda sambamba na hatua za vitendo zinazomwezesha mkulima kufanya uamuzi sahihi wakati wa kununua.

Kwanza, mkulima anapaswa kununua mbegu kutoka kwa chanzo kinachoaminika na kuzingatia maelekezo ya TOSCI kuhusu ubora na uthibitishaji wa mbegu.

Pili, ni muhimu kukagua kifungashio na lebo ili kuhakikisha kuwa hakijaharibika na kina taarifa zinazotakiwa kuhusu aina ya mbegu na matumizi yake.

Tatu, mkulima anapaswa kuchagua mbegu zinazofaa kwa mazingira yake, akizingatia hali ya hewa, aina ya udongo, upatikanaji wa maji na muda wa zao kukomaa.

Nne, ni muhimu kufuata maelekezo ya upandaji, ikiwemo kiasi cha mbegu kinachohitajika, nafasi kati ya mimea na hatua nyingine za usimamizi wa zao.

Tano, mkulima anapaswa kuhifadhi mbegu kwa kufuata maelekezo ya mtengenezaji ili kupunguza athari za unyevu, joto na uharibifu.

Aidha, wakulima wanapaswa kuepuka kuchagua mbegu kwa kuangalia bei pekee. Bei ya chini haimaanishi moja kwa moja kuwa mbegu ni duni, kama ambavyo bei ya juu haithibitishi yenyewe ubora.

Uamuzi sahihi unapaswa kuzingatia taarifa za ubora, sifa za mbegu na mahitaji ya uzalishaji.

           Mkulima akichagua mbegu kwa kuzingatia mahitaji na bajeti yake.

MBEGU BORA ZINAHITAJI KUUNGANISHWA NA MBINU BORA ZA KILIMO

                    Wakulima wakivuna mahindi baada ya msimu wa uzalishaji.

Ili kuongeza uwezekano wa kupata mavuno mazuri, wakulima wanapaswa kuunganisha matumizi ya mbegu bora na mbinu nyingine za uzalishaji.

Maandalizi sahihi ya shamba, upimaji wa rutuba ya udongo inapowezekana, matumizi ya mbolea kulingana na mahitaji ya zao, palizi kwa wakati na udhibiti wa visumbufu ni mambo muhimu katika kilimo chenye tija.

Kwa mfano, mkulima akitumia mbegu bora za mahindi lakini akashindwa kudhibiti magugu katika hatua muhimu za ukuaji, mimea inaweza kushindana na magugu kupata maji, virutubisho na mwanga.

Vilevile, mbegu zinazofaa kwa eneo lenye mvua za wastani zinaweza zisitoe matokeo yanayotarajiwa zikipandwa katika mazingira tofauti bila kuzingatia sifa zake.

Hii inaonyesha umuhimu wa kupata ushauri kutoka kwa maafisa ugani na wataalamu wa kilimo kabla na wakati wa msimu wa uzalishaji.

Mkulima pia anapaswa kuzingatia masoko kabla ya kuamua aina na kiasi cha zao analotaka kuzalisha. Uzalishaji wenye tija unapaswa kuambatana na mpango wa kupata wanunuzi, kuhifadhi mazao na kuyauza kwa namna inayosaidia kufidia gharama na kupata faida.

TOSCI YALENGA MATUMIZI YA MBEGU BORA YA TANI 120,000 MWAKA 2026

Akizungumzia malengo ya matumizi ya mbegu bora, Kibalazo amesema kwa mwaka 2026 TOSCI imeweka makadirio ya matumizi kufikia tani 120,000, huku kiwango kilichofikiwa wakati wa maelezo hayo kikiwa tayari kimevuka nusu ya lengo hilo.

Ameongeza kuwa kwa muda mrefu, taasisi hiyo inalenga kuongeza matumizi ya mbegu bora nchini hadi kufikia tani 250,000 ifikapo mwaka 2030.

Malengo hayo yanaonyesha matarajio ya kuongeza matumizi ya mbegu bora nchini na kuimarisha uzalishaji wa mazao.

Hata hivyo, kufikia malengo hayo kutahitaji kuendelea kuimarisha uzalishaji wa mbegu, usambazaji, elimu kwa wakulima na uwezo wa wakulima kumudu gharama za pembejeo.

Ni muhimu pia kufuatilia maendeleo ya malengo hayo kwa kuzingatia taarifa za matumizi ya mbegu, idadi ya wakulima wanaozifikia na mabadiliko yanayojitokeza katika uzalishaji wa mazao.

Kwa kuwa takwimu za sasa zilizotolewa hazijabainisha kiasi kamili kilichofikiwa, kiwango cha asilimia ya utekelezaji hakiwezi kutajwa kwa uhakika zaidi ya maelezo kwamba kimevuka nusu ya lengo.

ELIMU YA MBEGU BORA INAPASWA KUWAFIKIA WAKULIMA WOTE

                     Upandaji wa mbegu katika shamba lililoandaliwa.

Kibalazo amesema TOSCI inaendelea kutoa elimu moja kwa moja kupitia maonesho na kampeni mbalimbali zinazolenga kuhamasisha matumizi ya mbegu zinazokidhi viwango.

Amesisitiza kuwa elimu hiyo haiishii kwenye mbegu za zao moja pekee, bali inahusisha mazao mbalimbali pamoja na miche na vipando, ili kuwasaidia wakulima kufanya maamuzi sahihi katika shughuli zao za kilimo.

Elimu hii ina umuhimu kwa wakulima wadogo, vijana wanaoingia katika kilimo, vikundi vya wakulima na wafanyabiashara wa pembejeo.

Kupitia elimu ya kitaalamu, wakulima wanaweza kujifunza tofauti za aina za mbegu, mahitaji ya kila zao na namna ya kupunguza hatari zinazoweza kujitokeza wakati wa uzalishaji.

Maonesho ya Siku ya Chakula Duniani jijini Tanga yanatoa fursa ya kukutana na wadau wa sekta ya chakula na kilimo, kujifunza teknolojia na kupata taarifa zinazoweza kusaidia kuboresha uzalishaji.

Ili elimu hiyo iwe na matokeo ya muda mrefu, ni muhimu kuendelezwa kupitia huduma za ugani, vikundi vya wakulima na mafunzo ya vitendo katika mashamba.

 MBEGU BORA NI HATUA YA KWANZA, SIYO MWISHO WA KILIMO CHENYE TIJA

                              Mtaalamu wa kilimo akitoa mafunzo kwa wakulima.

Msisitizo wa TOSCI kuhusu matumizi ya mbegu zinazokidhi viwango unaonyesha umuhimu wa kuimarisha msingi wa uzalishaji wa mazao nchini Tanzania.

Mbegu bora zinaweza kusaidia kuongeza mavuno, kuboresha ubora wa mazao na kuimarisha upatikanaji wa chakula, lakini mafanikio hayo yanahitaji pia usimamizi mzuri wa shamba, matumizi sahihi ya pembejeo, elimu ya kitaalamu na masoko yanayofaa.

Mikakati ya A3 inayolenga upatikanaji, urahisi wa kupata na uwezo wa kumudu gharama za mbegu ni muhimu katika kupunguza vikwazo vinavyoweza kuwazuia wakulima kutumia pembejeo zinazokidhi viwango.

Malengo ya TOSCI ya kufikia matumizi ya tani 120,000 mwaka 2026 na tani 250,000 ifikapo mwaka 2030 yanahitaji ushirikiano wa Serikali, wazalishaji wa mbegu, wasambazaji, wataalamu wa kilimo na wakulima.

Kwa mkulima, ujumbe mkuu ni kufanya uchaguzi wa mbegu kwa kuzingatia ubora, mazingira ya uzalishaji na mahitaji ya soko, kisha kuunganisha uchaguzi huo na mbinu sahihi za kilimo.

Kwa kufanya hivyo, wakulima wanaweza kuongeza uwezekano wa kupata mavuno yenye tija, kuimarisha kipato cha kaya na kuchangia upatikanaji wa chakula chenye ubora kwa jamii.

MKULIMA JEMBE BLOG — Elimu ya Kilimo, Mifugo, Mazingira na Biashara kwa Maendeleo ya Mkulima.