Na Mkulima Jembe — NI JUHUDI ZETU VIJIJI KUWA MIJI
Viazi vitamu ni moja kati ya mazao makuu ya mizizi nchini Tanzania ambalo hulimwa kwa ajili ya chakula. Zao hili ni moja kati ya mazao ya kinga ya njaa kutokana na sifa yake ya kuvumilia ukame. Zao la viazi vitamu, asilia yake ni Amerika ya Kati na ya Kusini. Nchini Tanzania, zao hili hulimwa zaidi katika mikoa ya Mwanza, Shinyanga, Dodoma, Morogoro, Kagera, Arusha na Ruvuma.
Kwa mkulima, viazi vitamu si zao la chakula pekee. Ni zao linaloweza kuwa sehemu muhimu ya mfumo wa kilimo unaolenga kuongeza usalama wa chakula, lishe, kipato na uwezo wa kaya kukabiliana na vipindi vya ukame. Kwa sababu ya muda wake mfupi wa kukomaa ukilinganisha na baadhi ya mazao mengine, viazi vitamu vinaweza pia kuwa chaguo muhimu katika maeneo ambayo wakulima hukabiliwa na changamoto za mvua zisizotabirika.
MATUMIZI YA VIAZI VITAMU
Matumizi haya yanaonyesha kuwa viazi vitamu vinaweza kutazamwa zaidi ya chakula kinachochemshwa au kuchomwa. Mkulima anaweza kuongeza thamani ya zao hili kwa kulisafisha, kulikausha, kulisaga na kupata unga ambao unaweza kutumika katika bidhaa mbalimbali za chakula.
Uongezaji thamani unaweza kumsaidia mkulima kupunguza utegemezi wa kuuza viazi vibichi pekee. Badala ya kuuza mazao yote mara baada ya kuvuna, sehemu inaweza kutumika kwa chakula cha familia, sehemu kuuzwa ikiwa mbichi na sehemu kuchakatwa kuwa bidhaa zenye thamani zaidi.
Majani ya viazi huliwa kama mboga pia hutumika katika kutayarisha mboji. Hivyo, zao hili linaweza kutoa matumizi katika sehemu mbalimbali za mfumo wa uzalishaji wa shamba.
AINA ZA VIAZI VITAMU
Mkulima anapaswa kuchagua aina kwa kuzingatia mazingira ya eneo lake, upatikanaji wa mbegu bora, mahitaji ya soko na matumizi anayokusudia kufanya baada ya mavuno.
Kwa mfano, kama mkulima analenga soko la chakula cha nyumbani, anaweza kuangalia aina zinazopendwa na walaji katika eneo lake. Ikiwa analenga usindikaji, ni muhimu kuzingatia sifa za aina zinazofaa kwa bidhaa anayokusudia kuzalisha.
Ni muhimu pia kupata ushauri wa wataalamu wa kilimo kuhusu aina zinazofaa kwa eneo husika kwa sababu mazingira, udongo, mvua, magonjwa na mahitaji ya soko hutofautiana kutoka eneo moja hadi jingine.
UZALISHAJI WA VIAZI VITAMU
Zao hili hustawi maeneo mengi nchini Tanzania. Viazi hustawi vizuri katika maeneo ya tambarare yenye udongo tifutifu, unaoruhusu maji kupenya kwa urahisi.
Udongo wa mfinyazi na wenye kokoto nyingi haufai kwani huzuia mizizi kupenya na kupanuka. Hali hiyo inaweza kusababisha viazi kutengeneza mizizi yenye umbo lisilofaa, kuwa midogo au kupunguza mavuno.
Maandalizi ya shamba
Shamba jipya litayarishwe vizuri kwa kufyeka vichaka na kungoa visiki. Majani yafukiwe wakati wa kutengeneza matuta ili kuongeza rutuba ya udongo.
Maandalizi mazuri ya shamba ni msingi wa uzalishaji wenye tija. Mkulima hapaswi kusubiri hadi siku ya kupanda ndipo aanze kufikiria kuhusu maandalizi ya shamba. Shamba linapaswa kutayarishwa mapema ili udongo uwe katika hali inayofaa kwa upandaji.
Katika maeneo ambayo kuna hatari ya maji kutuama, matuta yanaweza kusaidia kuboresha hali ya shamba kwa kuruhusu maji kupita na kupunguza mazingira yanayoweza kuathiri mizizi.
UPANDAJI WA VIAZI VITAMU
Viazi vipandwe kwa kutumia Marando yenye urefu wa sentimita 30 kwa mavuno bora. Inashauriwa kutumia sehemu ya juu ya shina kwa mavuno zaidi.
Marando yapandwe katika umbali wa sentimita 25 hadi 30 kutoka mmea hadi mmea na sentimita 60 hadi 75 kutoka tuta hadi tuta.
Viazi pia vyaweza kupandwa kwa kutumia viazi vyenye afya vyenye uzito wa kati ya gramu 20 hadi 30. Hata hivyo, inashauriwa kutumia marando ili kupata mavuno zaidi na kuepuka kuenea kwa magonjwa.
Mkulima anapaswa kuhakikisha marando anayopanda yana afya na yametokana na mimea mizuri. Kutumia vifaa vya upandaji kutoka kwenye mimea yenye dalili za magonjwa kunaweza kuongeza hatari ya kueneza matatizo shambani.
Kwa hiyo, uchaguzi wa mbegu au marando ni hatua ya msingi sana katika kuamua mafanikio ya msimu.
KUTUNZA SHAMBA LA VIAZI VITAMU
Ni muhimu kupalilia viazi vitamu katika miezi miwili ya mwanzo ili kuupa mmea nguvu ya kutambaa vizuri. Baada ya muda huo, viazi huweza kufunika ardhi na hivyo huzuia uotaji wa magugu.
Palizi ya mapema ni muhimu kwa sababu magugu hushindana na viazi kwa maji, virutubisho, mwanga na nafasi. Kama magugu yataachwa yakue kwa muda mrefu katika hatua za mwanzo, yanaweza kupunguza ukuaji wa mimea na hatimaye kuathiri mavuno.
Mkulima anapaswa pia kuendelea kulitazama shamba hata baada ya mimea kufunika ardhi. Kufunika kwa ardhi hakumaanishi kwamba shamba halihitaji tena uangalizi. Ni muhimu kuchunguza mimea mara kwa mara ili kubaini mapema dalili za wadudu au magonjwa.
WADUDU NA MAGONJWA
Viazi hushambuliwa na wadudu mbalimbali wakiwemo kipepeo, mbawa kavu, fukusi na minyoo fundo.
Pia hushambuliwa na magonjwa yakiwemo magonjwa yanayotokana na virusi kama Sweet Potato Chlorotic Stunt Virus (SPCSV).
Magonjwa na wadudu yaweza kudhibitiwa kwa kuzingatia usafi wa shamba, kubadilisha mazao, na kuzingatia udhibiti sango.
Kwa mkulima, kinga ni sehemu muhimu zaidi ya usimamizi wa shamba. Ni bora kuzuia au kupunguza chanzo cha tatizo mapema kuliko kusubiri mashambulizi yawe makubwa.
Usafi wa shamba unaweza kusaidia kupunguza mazingira yanayofaa kwa baadhi ya wadudu na magonjwa. Kubadilisha mazao pia kunaweza kusaidia kuvunja mzunguko wa baadhi ya visumbufu vinavyoweza kuendelea kuwepo shambani.
Mkulima akiona dalili zisizo za kawaida kwenye majani, mashina au mizizi, anashauriwa kupata ushauri kutoka kwa mtaalamu wa kilimo kabla ya kutumia dawa. Hii husaidia kuhakikisha tatizo limetambuliwa kwa usahihi na hatua inayochukuliwa inafaa.
UVUNAJI WA VIAZI VITAMU
Viazi vitamu huwa tayari kuvunwa miezi mitatu hadi minne tangu kupanda, kutegemea hali ya hewa.
Viazi vinaweza kuvunwa kidogo kidogo kwa kutumia mikono, vijiti, jembe, au rato kadri vinavyohitajika.
Mfumo huu wa kuvuna kidogo kidogo unaweza kumsaidia mkulima ambaye anahitaji chakula nyumbani au anataka kuuza kiasi fulani bila kulazimika kuvuna shamba lote kwa wakati mmoja.
Aidha, inashauriwa viazi visiachwe ardhini muda mrefu bila kuvunwa kwani vitakomaa sana na kuwa na nyuzi, na hivyo kuharibu ubora wake.
Pia kuacha viazi muda mrefu hukaribisha mashambulizi ya wadudu kama fukusi na kuoza.
Kwa maeneo makubwa zaidi, inashauriwa kutumia mashine ya kukokotwa na ngombe.
Uvunaji ufanywe kwa uangalifu ili kuhakikisha viazi visikatwekatwe wala kuchubuliwa wakati wa kuvuna.
Uangalifu wakati wa uvunaji ni muhimu kwa sababu viazi vilivyojeruhiwa vinaweza kupoteza ubora na kuwa katika hatari kubwa zaidi ya kuoza. Kwa hiyo, jembe au kifaa kinachotumika kuvuna kinapaswa kutumiwa kwa umakini ili kupunguza majeraha kwenye mizizi.
MAVUNO YA VIAZI VITAMU
Mavuno ya viazi hutofautiana kulingana na aina, hali ya hewa, na udongo.
Mavuno ya viazi yanakadiriwa kufikia tani 20 kwa hekta.
Hata hivyo, mkulima hapaswi kuangalia kiwango cha mavuno pekee. Ni muhimu pia kuangalia ubora wa viazi, gharama za uzalishaji, upatikanaji wa soko na bei anayoweza kupata.
Mkulima anayepata mavuno mengi lakini hana soko zuri anaweza kupata faida ndogo. Kwa upande mwingine, mkulima anayezalisha kwa kuzingatia mahitaji ya soko na kupunguza upotevu baada ya mavuno anaweza kuongeza kipato hata kama eneo lake si kubwa sana.
VIAZI VITAMU NA USALAMA WA CHAKULA
Viazi vitamu vina nafasi muhimu katika usalama wa chakula kwa sababu vinaweza kulimwa katika maeneo mbalimbali na vina uwezo wa kuvumilia vipindi vya ukame.
Kwa kaya za wakulima, zao hili linaweza kuwa sehemu ya mkakati wa kuhakikisha chakula kinapatikana wakati mazao mengine yanapokumbwa na changamoto za mvua au ukame.
Hata hivyo, usalama wa chakula haupaswi kutegemea zao moja pekee. Mkulima anaweza kuimarisha ustahimilivu wa shamba kwa kuchanganya mazao mbalimbali yanayofaa kwa mazingira yake.
VIAZI VITAMU NA LISHE
Viazi vitamu ni chakula kinachoweza kuchangia katika lishe ya familia. Aina mbalimbali zinaweza kutofautiana katika rangi na sifa zake za lishe.
Aina zenye rangi ya machungwa, kwa mfano, zimekuwa zikizingatiwa katika programu za lishe kwa sababu ya uwepo wa beta-carotene, ambayo mwili unaweza kuibadilisha kuwa vitamini A.
Kwa hiyo, matumizi ya viazi vitamu yanaweza kuangaliwa katika muktadha mpana wa lishe bora, ambapo familia hutumia mchanganyiko wa vyakula mbalimbali badala ya kutegemea chakula kimoja pekee.
KUONGEZA THAMANI YA VIAZI VITAMU
Changamoto kubwa kwa baadhi ya wakulima si kuzalisha tu bali pia namna ya kupata thamani zaidi baada ya mavuno.
Viazi vitamu vinaweza kutumika kutengeneza bidhaa mbalimbali, ikiwemo unga na bidhaa za kuoka.
Mchakato wa kuongeza thamani unaweza kuhusisha:
Kuvuna → kuchambua → kusafisha → kukata → kukausha → kusaga → kufungasha → kuuza.
Hatua hizi zinaweza kufungua fursa kwa vikundi vya wakulima, vijana na wanawake katika maeneo ya vijijini.
Badala ya kuuza mazao ghafi pekee, wakulima wanaweza kuangalia uwezekano wa kuanzisha shughuli ndogo za uchakataji kulingana na mahitaji ya soko na uwezo wao wa kifedha.
VIAZI VITAMU KAMA FURSA YA BIASHARA
Kwa mtazamo wa biashara, mkulima anapaswa kuanza kufikiria soko kabla ya kupanda.
Maswali muhimu ni:
Nani atanunua viazi?
Soko liko wapi?
Ni aina gani inapendwa zaidi?
Bei huwa inabadilikaje?
Ni kipindi gani bei huwa nzuri?
Je, kuna wafanyabiashara wanaokusanya mazao?
Je, kuna uwezekano wa kuuza kwa shule, hoteli, migahawa au wachakataji?
Je, kuna uwezekano wa kuuza unga badala ya viazi vibichi?
Maswali haya yanaweza kumsaidia mkulima kufanya uzalishaji unaoendana na mahitaji ya soko.
USHIRIKA NA NGUVU YA VIKUNDI
Wakulima wadogo wanaweza kukutana kupitia vikundi au vyama vya ushirika ili kuongeza nguvu ya biashara.
Kikundi kinaweza kusaidia katika kutafuta mbegu, kupata elimu, kupanga uzalishaji, kukusanya mazao kwa pamoja, kutafuta wanunuzi na kujadiliana bei.
Kuuza kwa pamoja kunaweza pia kupunguza changamoto ya kila mkulima kwenda sokoni na kiasi kidogo cha mazao.
Kwa hiyo, kilimo cha viazi vitamu kinaweza kuwa na manufaa zaidi kinapounganishwa na uzalishaji, usindikaji, uhifadhi, usafirishaji na masoko.
Viazi vitamu ni zaidi ya zao la kawaida la mizizi. Ni zao lenye umuhimu katika usalama wa chakula, lishe, ustahimilivu wa ukame, uzalishaji wa chakula na kuongeza kipato cha mkulima.
Mafanikio katika kilimo cha viazi vitamu yanategemea hatua zote kuanzia uchaguzi wa aina, maandalizi ya shamba, uchaguzi wa marando yenye afya, upandaji sahihi, palizi, udhibiti wa wadudu na magonjwa, uvunaji kwa wakati na utunzaji mzuri baada ya mavuno.
Mkulima anayelenga biashara anapaswa kwenda hatua zaidi kwa kuangalia thamani ya zao baada ya kuvuna. Uchakataji wa viazi kuwa unga na bidhaa nyingine unaweza kuwa fursa ya kuongeza thamani na kupanua masoko.
Kwa Tanzania, kuongeza tija katika kilimo cha viazi vitamu kunaweza kuwa sehemu ya jitihada za kujenga kilimo kinachomsaidia mkulima kuzalisha chakula, kupata kipato na kukabiliana na changamoto za mabadiliko ya tabianchi.
KUMBUKA MKULIMA
Zao bora huanza na mbegu bora, shamba lililoandaliwa vizuri, usimamizi mzuri na soko linalojulikana.
Kwa mahitaji ya mbegu za viazi vitamu au ushauri wowote kuhusu kilimo wasiliana nasi kupitia:
Simu: 0756 483 174
MKULIMA JEMBE BLOG
NI JUHUDI ZETU VIJIJI KUWA MIJI
Hakuna maoni:
Chapisha Maoni